Аляксандр і Наталля на адзінай прыжыццёвай выставе Ісачова

Удава Аляксандра Ісачова: артыкул пра дармаедства я ведала на памяць

27
(абноўлена 15:22 15.04.2018)
Удава вядомага мастака распавяла пра тое, якім было багемнае жыццё Ленінграда 70-х, кім лічыў сябе Ісачоў і чаму яна так радавалася яго "дармаедству".

Трыццаць гадоў таму выстава Ісачова стала для Мінска сапраўднай культурнай сенсацыяй — яе наведала больш за 200 тысяч чалавек. На жаль, сам мастак сваёй аглушальнай славы так і не ўбачыў — ён памёр за 5 месяцаў да яе, ва ўзросце 32 гадоў.

Удава мастака дала эксклюзіўнае інтэрв'ю Sputnik Беларусь. Пра тое, што такое "працаваць жонкай мастака", у каго сёння самая вялікая калекцыя твораў Ісачова і чаму іх няма ў афіцыйных беларускіх сходах — чытайце ў першай частцы гутаркі.

Людзі з СССР

У многіх артыкулах Аляксандра называюць рускім мастаком…

— Вось тут і хочацца выкінуць слоган "Мы — з СССР!". Пытанне так не стаяла. Мы з Сашам, вядома, адносіліся да ідэалагічных дысыдэнтаў (падкрэсліваю: ідэалагічных, не палітычных), дакладней, нас туды "аўтаматам" прызначылі, але… Мы (цяпер я ўжо маю на ўвазе абсалютную большасць людзей) усё-такі былі адзіным народам, шматнацыянальным, са сваімі традыцыямі, моўнай культурай, мясцовымі нюансамі, але ўсё ж — адзіным. Народам, які мае гісторыю з агульнымі трагедыямі і агульнымі дасягненнямі, агульнай Перамогай ў Вялікай Айчыннай вайне. Прабачце, але мае бацькі — два ветэраны Вялікай Айчыннай, што сустрэлі Перамогу ў Берліне і там аформілі свой шлюб. Бацька — беларус, маці — украінка. У мяне ў савецкім пашпарце ў графе "нацыянальнасць" быў запіс па бацьку і месца пражывання — "беларуска". Саша па бацьку лічыўся рускім, хоць маці — мясцовая ўраджэнка і жылі яны ў Рэчыцы. Дык хто ж нашы дзеці?

А яшчэ трэба ўлічваць менталітэт рэчычан. Па-першае, Гомельская вобласць ўваходзіла ў гістарычную мяжу аседласці яўрэйскага насельніцтва. Па-другое, адкрыццё нафтавых радовішчаў у Рэчыцкім раёне прыцягнула ў рэгіён спецыялістаў з усяго Савецкага Саюза: з Масквы, Ленінграда, Сярэдняй Азіі, Сібіры і т. д.

Людзі асядалі ў нашым горадзе, іх дзеці сядзелі з намі за аднымі партамі… Нікому ў галаву не прыходзіла, што наступяць часы "нацыянальных кватэр". Мы разумелі, што ёсць і схаваны дзяржаўны антысемітызм, і іншыя складанасці ў афіцыйнай нацыянальнай палітыцы. Без праблем і быць не магло ў шматнацыянальнай дзяржаве.

Зразумейце ж, мы жылі ў адзінай культурна-гістарычнай прасторы. Калі з дзяцінства чуў, а потым і спяваў разам з бацькамі і бабулямі песні на рускай, беларускай і ўкраінскай мовах, цяжка зразумець і прыняць тое, што адбываецца сёння. Слова "рускі" гучала часта як сінонім слова "ўсходнеславянскі", а часам і шырэй. А часта — як альтэрнатыва паняццю "савецкі". Новым пакаленням, выхаваным ў іншых гістарычных рэаліях, цяжка, напэўна, гэта зразумець. Што б ні казалі сёння, але ніхто не перашкаджаў мне вывучаць беларускую мову і ў школе, і ва ўніверсітэце, а самая моцная беларуская проза створана ў часы Саюза. Быў і такі прадмет, як літаратура народаў СССР. А руская мова выконвала важнейшую функцыю: забяспечвала міжнацыянальнвя зносіны.

Юны Ісачоў спрабаваў сябе ў паэзіі і пісаў і на рускай, і на беларускай мовах. Паэтам ён не стаў — стаў мастаком.

Исачев нарисовал свою жену в образе Дианы
© Фото : из личного архива Н.Исачева
Ісачоў намаляваў сваю жонку ў вобразе Дыяны

Я была рада гэтаму "дармаедству"

Ці праўда, што мастака, які шмат працаваў, гразіліся прыцягнуць за дармаедства?

— У Ленінградзе ганяліся за неафіцыйнымі мастакамі. У правінцыі было прасцей. Часам палохалі. Але прымяніць артыкул тагачаснага кодэкса таксама было не так проста. "Дармаед" — паняцце, якое мела сваё юрыдычнае азначэнне. Я цяпер дакладна не працытую, але сутнасць яго ў тым, што гэта чалавек, які не працуе, жыве за кошт іншых супраць іх волі. Зразумела, "мая воля" была "за". На той момант я гэты артыкул ведала на памяць.

Ці абмяркоўвалі вы з ім калі-небудзь варыянт афіцыйнага прасоўвання: сацрэалізм, ўступленне ў саюз мастакоў — сытае і шчаснае жыццё ўзамен лёсу непрызнанага генія? Што ён думаў на гэты конт?

— Гэтае пытанне выключалася з самага пачатку і ніколі не паўставала. Чалавекам, які афіцыйна працуе, у сям'і была я. А доля "непрызнанага генія" — гэта было рамантычна, гэта працавала на павышэнне самаацэнкі, на самасцвярджэнне. Паўтараю: мы былі маладыя! Мы былі рамантычныя, але не інфантыльныя. Мы не баяліся жыць і рабіць сваё жыццё з нуля і па-свойму. Я ж кажу: час быў іншы… Хіпі, там- і самвыдат, падпольны рок, рэдкія выставы неафіцыйных мастакоў…

Квартира Исачевых была и его мастерской, и местом бесконечных встреч художников - редко когда супругам удавалось остаться одним
© Фото : из личного архива Н. Исачевой
Кватэра Ісачова была і яго майстэрняй, і месцам бясконцых сустрэч мастакоў - рэдка калі мужу і жонцы ўдавалася застацца сам-насам

Аляксандр ездзіў у Ленінград, кажуць, жыў ледзь не на вуліцы…

— Не верце гэтым дурным штампам: "галадаў", "прадаваў працы за нішто", "нікуды не мог уладкавацца" і т. п. Рамантыка "блукання па Пецярбургу Дастаеўскага" тычыцца некалькіх месяцаў 73-га года. Ён мог у любы момант прыехаць дадому. Але яму так падабалася…

З'ехалі яны тады разам з Ігарам Шпадаруком: хацелі бліжэй сысціся з творчым асяроддзем, убачыць знутры "падпольную" культуру. Ленінград тады прымаў лімітчыкаў (праца з часовай прапіскай і інтэрнатам). Уладкаваліся ў нейкі зеленгас ці нешта ў гэтым родзе. Словам — зачапіліся. Адным з цэнтраў тагачаснага культурнага андэграўнду была кватэра Канстанціна Кузьмінскага… Жыццё тут віравала. Паэты, мастакі… Хтосьці чытае свае вершы, хтосьці дэманструе палотны ці графіку. Дзяўчаты- машыністкі занятыя перадрукам тэкстаў. Косця паміж справай дае ўказанні. Спрэчкі, размовы, "лекцыі па расійскім выяўленчым пісьменстве"… То ён (Ісачоў) быў членам нейкага моладзевага літаратурнага аб'яднання, то удзельнічаў у рэпетыцыях нейкай паўафіцыйнай тэатральнай трупы, якая ставіла "Гамлета" (роля Меркуцыо)…

Усё гэта пазней успаміналася і распавядалася з гумарам. Ніякай горычы не адчуваў ад прывадаў у міліцыю з-за свайго прыкіда а-ля "хіпі". Наадварот! Апавядаў пра гэта з вясёлай гардынькай.

Александр Исачев за три дня до смерти
© Фото : из личного архива Н. Исачевой
Аляксандр Ісачоў за тры дні да смерці

Працу страціў (не за гэтым прыехаў!), інтэрнат і прапіску страціў. Але працягваў яшчэ некалькі месяцаў існаваць у Ленінградзе на "напаўлегальным" становішчы: па сябрах, па знаёмых. Здаралася, начаваў на лаўцы ў парку ці ў параднай. Пагрэцца і выпіць кубачак кавы заходзіў у кафэ на куце Неўскага і Уладзімірскага — знакаміты "Сайгон". Усе творчыя людзі таго часу ведалі легенду пра "неразменны сайгонаўскі рубель" — калі ўсе перазаймаюцб адзін у аднаго рубель, які рана ці позна вяртаўся…

Але нямала нарадзілася легендаў аб яго "жабрацкім" існаванні той пары. І што "бедны" мастак кіпяціў імбрычак на вечным агні на Марсавым поле… Прям Вэлера не хапае! Чытаеш некаторыя матэрыялы — і складваецца ўражанне, што ён усё жыццё так ці амаль так пражыў… І нікому з гэтых "расказчыкаў легендаў" не прыходзіць у галаву задаць сабе элемэнтарнае пытанне: а што, Ісачоў па Ленінградзе з чайнікам або кацялком гуляў? Каб Вечны агонь на Марсавым поле ўначы ў якасці пліты выкарыстоўваць? Такой "прадбачлівасцю" ў Ісачова дакладна не было.

Ён не быў "забітым жыццём" мастаком

Але потым вы спрабавалі з'ехаць у Піцер ўжо разам?

— "Патусаваўся" ён у Піцеры да халадоў. У Рэчыцу вярнуўся ў снежні 1973 года. Я ў 10-м класе. Вось тут і пачалася ўжо "наша гісторыя". Пачалася сапраўдная праца. Усё, што адбывалася дагэтуль, быў хутчэй "пробай пяра", у чымсьці яшчэ "гульнёй". З 1974 года па-сапраўднаму заяўляе пра сябе Ісачоў-мастак.

Александр и Наталья, 1973 год
© Фото : личный архив Н. Исчаевой
Аляксандр і Наталля, 1973 год

Калі мы ажаніліся (летам 74-га), арганізавалася жыццё ў сям'і і забяспечаны былі ўмовы для яго працы. Ездзілі ў Ленінград разам. Бывалі ў Кузьмінскага. Памятаю, нават дапамагала афармляць адну з кватэрных выстаў. Убачыла багему на ўласныя вочы. Шмат цікавага і спрэчнага… Дзякуючы Кузьмінскаму некалькі Сашыных работ экспанаваліся на выставах у ДК імя Гааза (1974) і ў ДК "Неўскі".

Пасля вядомай забароны на мастацтва, якое не адпавядала прынцыпам сацрэалізму, гэта былі першыя вялікія афіцыйна дазволеныя выставы неафіцыйных мастакоў у Ленінградзе. Бясконцыя чэргі, забітыя народам залы, атмасфера пратэстнага свята! На выставе ў "Неўскім" мы пазнаёміліся з Георгіем Міхайлавым. Ён набыў у Сашы некалькі работ. Запрасіў нас у госці, паказаў сваю хатнюю "выставачную залу" у двухпакаёвай кватэры савецкага ўзору.

З гэтых часоў Сашыны работы сталі пастаянна экспанавацца ў кватэры Міхайлава. І прадавацца таксама. Вельмі хутка Ісачоў заняў адно з вядучых месцаў на гэтых вернісажах. Падкрэсліваю, мы жылі не ў Ленінградзе, а ў Рэчыцы. І карціны пісаліся ў Рэчыцы. Яны дастаўляліся ў Ленінград і выстаўляліся ў Міхайлава. Таму мне не зусім зразумела, аб якім "ленінградскім перыядзе" часам гавораць. Па якім крытэры яго вылучаюць?

Спроба асесці там не ўдалася. Мы вярнуліся ў Рэчыцу, жылі з бацькамі, атрымалі асобную трохпакаёвую кватэру (дом маіх бацькоў пайшоў пад знос), я скончыла ўніверсітэт, з таго часу больш за 36 гадоў працую ў школе (цяпер гімназіі). У нас раслі дзеці. Рэгулярна ездзілі (а часцей лёталі) у Ленінград…

Репродукция Автопортрета Александра Исачева
© Sputnik / Юрий Простяков
Адзін з самых вядомых аўтапартрэтаў Аляксандра Ісачова

Бывалі ў Маскве, адпачывалі ў Піцундзе… Наведвалі рэстараны "Баку", "Масква", "Неўскі", "Яр" (ленінградцы і масквічы зразумеюць), выязджалі ў прыбалтыйскія кемпінгі ў Війціна і Норусе папесціцца фінскімі лазнямі… Я ўжо не кажу пра музеі, храмы, прыгарады Пецярбурга, тэатры, канцэрты… Я разумею, што гэта ніяк не вяжацца з плаксіва-трагедыйнымі тэкстамі пра "забітага жыццём" мастака. Але гэта было часткай нашага жыцця. А галоўнае — праца за мальбертам. Свядома не уладкоўваўся на працу, каб быць свабодным для творчасці.

Так, не ўсё і не ўсімі разумелася і прымалася, былі і складанасці з уладамі, была і свая драматургія ў адносінах адзін з адным… Гэта і ёсць жыццё, вынікам якога стала творчая спадчына мастака.

Палотны разам ужо не сабраць

Ісачова называюць вельмі пладавітым мастаком. Ён сышоў з жыцця зусім маладым і пакінуў больш за 500 палотнаў. Ці праўда, што ў сям'і практычна не засталося яго карцін — частка з іх была скрадзена, многае раздарылі і прадалі пры жыцці мастака? Ці праўда, што рабаўнікі мэтанакіравана шукалі менавіта Ісачова і што былі і іншыя крадзяжы ва ўладальнікаў яго палотнаў?

— Гэта праўда. Дарэчы, у каталогу асобнай рубрыкай прадстаўлены выкрадзеныя работы.

Александр Исачев в юности
© Фото : из личного архива Н.Исачевой
Аляксандр Ісачоў ў юнацтве

Ці лёгка ён наогул расставаўся са сваімі працамі?

— Думаю так. Некаторыя лічыў праграмнымі. Некаторыя пакідаў ў сям'і. Але, перажыўшы творчы працэс стварэння карціны, хварэў ужо іншым задумай.

Ісачова сёння называюць самым дарагім сучасным беларускім мастаком на сусветных арт-рынках. Як вы да гэтага ставіцеся?

— Па-філасофску… І да коштаў, і да размоў пра кошты… Праца каштуе столькі, колькі за яе рэальна гатовы хтосьці заплаціць. А дэклараваць можна сумы з любой колькасцю нулёў. Гэта яшчэ не факт, што яе купяць. Не была сведкай здзелак на сусветных арт-рынках і звестак адтуль не атрымлівала. Але, увогуле, работы Аляксандра сёння каштуюць досыць дорага, гледзячы хто ў каго купляе. І кошты будуць толькі расці.

Якімі выраслі яго дзеці, чым займаюцца?

— Сын Яраслаў скончыў геалагічны факультэт Гомельскага ўніверсітэта. Працуе геафізікам ў УПСР. Дачка Марыя скончыла Мінскі лінгвістычны універсітэт. Выкладае нямецкую мову. У абодвух сем'і, дзеці. У Яраслава абодва сыны ўжо студэнты. Старэйшы, Аляксандр, вучыцца на IV курсе БНТУ, малодшы, Андрэй, заканчвае I курс біялагічнага факультэта Мазырскага педуніверсітэта. У Марыі дзве дачкі і сын. Улада (старэйшая) заканчвае ў бягучым годзе гімназію, Анастасія вучыцца ў 4-м класе і робіць поспехі ў музыцы (займаецца ў Рэчыцкай школе мастацтваў на аддзяленнях фартэпіяна і харэаграфіі). Самаму малодшаму, Iванку, ідзе трэці годзік. Так што я ўжо "шматдзетная" бабуля.

Марыя малюе для сябе. Робіць інтэр'ерныя роспісы ў сябе ў доме. Яраслаў у свой час скончыў Рэчыцкую мастацкую школу. Атрымаў першыя ўрокі ў майстэрні бацькі. Жывапісам займаецца сур'ёзна. Яго працы сабраны ў калекцыі Дзмітрыя Машковіча, гаспадара галерэі сучаснага мастацтва "Каралавы куб". А лесвічны пралёт геалагічнага факультэта ГДУ да гэтага часу ўпрыгожвае вялікі трыпціх, выкананы яшчэ ў часы студэнцтва. Вельмі прыемна было праз столькі гадоў ўбачыць яго пад шклом (для захаванасці).

Нашы дзеці ўжо значна старэйшая за свайго бацьку, які не дажыў 37 дзён да 33 гадоў.

27
Тэги:
гісторыя, мастакі, жывапіс, Наталля Ісачова, Аляксандр Ісачоў, Беларусь
Каментары