Дэкан гістарычнага факультэта БДУ Аляксандр Каханоўскі

Дэкан гістфака БДУ пра беларускую інтэлігенцыю і асветніцкі рух

1225
(абноўлена 09:28 14.01.2018)
Сацыяльныя зрухі ў грамадстве напрыканцы ХІХ стагоддзя прывялі да стварэння ўмоваў фарміравання беларускай інтэлігенцыі.

Як гэта адбывалася, што падштурхнула беларускі рух наперад, карэспандэнт Sputnik даведаўся ў размове з дэканам Гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Аляксандрам Каханоўскім.

— Напрыканцы ХІХ стагоддзя на тэрыторыі Беларусі склалася парадаксальная сітуацыя, калі не вялося адукацыі на роднай мове. Якія падставы абумовілі фарміраванне беларускай інтэлігенцыі?

— Гэтыя працэсы трэба разглядаць у агульным кантэксце сацыяльных змен на мяжы ХІХ і ХХ стагоддзяў. Абуджэнне і актывізацыя нацыянальных груп інтэлігенцыі Беларусі: польскай, рускай, літоўскай і беларускай прыкладна супадаюць па часе.

Эмансіпацыя сялянства прывяла да того, што яно зразумела свае ўласныя інтарэсы. Аграрны крызіс прывёў не толькі да сацыяльнай актывізацыі насельніцтва, але і да культурнай. Па-першае, гэта зварот да адукацыі. Згодна з дадзенымі перапісу школ 1911 г. большая іх частка адкрывалася па ініцыятыве сельскай грамады. У людзей, якія за свае сродкі адкрывалі школы, з'явілася цікаўнасць да адукацыі.

Нават "Наша ніва" пісала, што напрацягу жыцця аднаго пакалення ў канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. спачатку маці плакалі, што дзяцей бяруць у школу, бо баяліся, што забяруць у салдаты, а потым плакалі, што дзяцей не бяруць у школы. Калі сялянства зразумела сваю цікаўнасць да адукацыі — гэта стаў магутны працэс.

Беларуская інтэлігенцыя прайшла складаны шлях уласнага станаўлення, акрэслення сваіх задач. Часцей за ўсё пад інтэлігенцыяй успрымалася сацыяльна-прафесійная група насельніцтва, якая вылучалася пэўным узроўнем адукацыі і прыналежнасцю да асоб пераважна разумовай працы. Часам межы і задачы інтэлігенцыі акрэсліваліся больш вузка: яна вызначалася як супольнасць носьбітаў вынікаў адукаванасці, культуры, грамадзянскай свядомасці ў народ, выканаўцаў культурна-гістарычнай і маральнай місіі.

Такім чынам, пад інтэлігенцыяй можа ўспрыймацца не толькі нейкая асобная група, але і людзі, якія ўзначальваюць працэсы і ўвасабляюць інтарэсы людзей.

Беларуская мова была роднай для значнай часткі інтэлігенцыі

Книги Александра Кохановского
© Sputnik / Сергей Пушкин
Кнігі Аляксандра Каханоўскага, прысвечаныя дадзенай тэматыцы

— Што падштурхоўвала людей, якія атрымалі адукацыю, вызначаць сябе як прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі?

— З'яўленне інтэлігенцыі — гэта прыкмета сацыяльных зменаў, сацыяльнай мабільнасці, магчымасці сябе рэалізаваць і атрымаць адукацыю. Больш складанае пытанне — утварэнне нацыянальнай інтэлігенцыі. Калі звярнуцца да дадзеных перапісу насельніцтва 1897 года, то сярод прадстаўнікоў "вольных прафесіяў", каго мы адносім звычайна да інтэлігенцыі, толькі прыкладна чацвертая частка называла сваёй роднай мовай беларускую, але ж называлі.

Гэты працэс абсалютна аб'ектыўны і звязаны са станаўленнем нацыянальнага самаўсведамлення.

Вёска ў тыя часы не ўспрымала людзей, якія атрымалі адукацыю, як казалі, "выйшлі ў людзі", але спрабавалі аднесці сябе да "панскага" асяродку, з іх натуральна кпілі.

Колькасць людзей, якія напрыканцы ХІХ стагоддзя прымыкалі да асяродку беларускай інтэлігенцыі, актыўна пашыралася.

Адукацыя ў Расійская імперыі была манапалявана дзяржавай. У гэтых умовах беларуская мова не разглядалася, як мова навучання. Цікава, што напярэдадні паўстання 1863 года былі спробы ўвесці беларускую мову для вясковых школ. Гэта быў праект, які быў прызваны зменшыць уплыў польскамоўнага асяродка. Але ва ўрадавых чыноўнікаў не было агульнага бачання гэтага пытання.

Пасля падаўлення паўстання праект быў згорнуты, і да яго больш не вярталіся.

Беларускае грамадства было ў агульным кантэксце тых сацыяльна-эканамічных зменаў, якія адбываліся па ўсёй краіне. Інтэлігенцыя лічыла сваім абавязкам праводзіць асветніцкую дзейнасць. У першых радах іх былі беларускія "народнікі".

Нацыянальнае самаўсведамленне беларускай інтэлігенцыі — гэта вельмі складаны працэс. Нажаль, ён цалкам не вывучаны. Якім чынам адбываліся гэтыя працэсы? Якім чынам тры родныя браты Іваноўскія сталі прадстаўнікамі польскай, беларускай і літоўскай інтэлігенцыі? Адна сям'я, адна кроў…

Першым быў "Гоман"

Будынак Санкт-Пецярбурскага ўніверсітэта
Будынак Санкт-Пецярбурскага ўніверсітэта

— Адкуль пачаўся працэс утварэння беларускай інтэгенцыі, што стала штуршком?

— Абсалютна ўнікальнай з'явай, звязанай з дзейнасцю беларускіх студэнтаў, стаў "Гоман". Сярод студэнтаў у Пецярбургу былі папулярныя народніцкія ідэі і зразумела, што далёка ад родный зямлі ў іх праяўляліся настальгічныя настроі. Унікальнасць суполкі "Гоман" у тым, што яны першымі заявілі аб самастойных задачах беларускага нацыянальнага руху. "Лісты аб Беларусі" падпісаныя Данілай Баравіком, "Пасланне да землякоў-беларусаў", падпісанае "Шчырым Беларусам", у іх выразна акрэслены задачы, якія стаяць перад беларускай інтэлігенцыяй.

Гэта, перш за ўсё, культурна асветніцкая задача, каб даць магчымасць народу зразумець, хто яны ёсць.

Нацыянальнае самаўсведамленне прадстаўніцкоў беларускай інтэлігенцыі праходзіла складанымі шляхамі. Калі глядзець тыя нататкі і ўспаміны, што надрукаваны ў "Нашай ніве", то можна ўбачыць, што яны часам усведамлялі сябе беларусамі воляю абставін і лёсу.

Сярод інтэлігенццыі быў папулярным зварот да народнай творчасці і культуры, што ў ХІХ стагоддзі быў увогуле агульнаславянскім трэндам. Беларускую вусную народную творчасць вывучалі многія даследчыкі абсалютна незалежна ад нацыянальна-палітычных поглядаў. Гэта маглі быць асобы, якія не адыхозілі ад вернаподданіцкіх пазіцыяў, як Павел Шэйн ці Іван Насовіч. Але народнай спадчынай вельмі актыўна цікавіліся і заснавальнікі Беларускай сацыялістычнай грамады браты Луцкевічы, Карусь Каганец і іншыя.

Дробная шляхта і сялянства

Янка Купала і Якуб Колас
© Sputnik / Анатолий Гаранин
Янка Купала і Якуб Колас

— Ці можам мы зараз "намаляваць" тыповы партрэт беларускага інтэлігента?

— Тыповая беларуская інтэлігенцыя таго часу — гэта моладзь. Антон і Іван Луцкевічы, якія стваралі "Нашу ніву", былі маладымі людзьмі ў той час. Пры гэтым большасць складалі дробная шляхта і выхадцы з сялян. Як прыклад, Янка Купала па паходжанні — шляхціц, а Якуб Колас — селянін. Інтэлігенцыя з'яўляецца як запыт грамадства на тых, хто будзе весці яго наперад.

Калі адбываўся працэс станаўлення беларускай інтэлігенцыі ў ім прымалі ўдзел не толькі беларусы. Часам прадстаўнікі яўрэйскай і літоўскай інтэлігенцыі дапамагалі беларускай. Некаторыя з іх, напрыклад, выдавалі беларускія кнігі.

Як вылучыць паслядоўнасць станаўлення беларускага руху?

— Справу, якую пачалі Кастусь Каліноўскі і "гоманаўцы", потым падхапілі беларускія сацыялістычныя групы. Перш за ўсё, гэта была Беларуская сацыялістычная Грамада.

Трэба разумець, што беларускі рух меў і свае ўласцівасці. Напрыклад, пад час рэвалюцыйных падзей 1905-1907 гадоў Беларуская сацыялістычная Грамада была адной з нямногіх палітычных партый у Расійскай імперыі з ліку нацыянальных, якая не ставіла перад сабой задачу нацыянальна-дзяржаўнай незалежнасці.

БСГ больш актуалізавала сацыяльныя пытанні, хаця пры гэтым заставалася беларускай партыяй.

— Атрымліваецца, што ўсе пытанні звязаныя з беларускай інтэлігенцыяй так ці інакш звязаны з прыватнай ініцыятывай?

— Дзяржава ў пытаннях актывізацыі нацыянальна-культурнага адраджэння не ўдзельнічала. Прыватная ініцыятыва мела дачынне не толькі да інтэлігенцыі, але да многіх сфераў, нават навуковай дзейнасці, культурна-асветніцкіх мерапрымстваў, а таксама тэатральнага і музычнага жыцця.

Беларускія губерні нават у гэтым пытанні вылучаліся на агульнадзяржаўным узроўні тым, што адукацыйных установаў адкрывалася больш, а сродкаў дзяржаўных выдаткоўвалася менш, чым у іншых регіёнах Расійскай імперыі. Гэта значыць пераважала прыватная ініцыятыва.

У той час фарміраваліся ў вялікай колькасці культурныя асяродкі, у якіх гуртаваліся тыя, каго можна назваць інтэлектуальнай элітай. З'яўляюцца таварыствы, аб'яднанні, "беларускія вечарынкі", якія рабілі аматарскія прадстаўленні, прысвечаныя беларускай культуры.

"Наша ніва" — гэта штаб

Факсімільнае выданне Нашай нівы
© Sputnik / Виктор Толочко
Факсімільнае выданне "Нашай нівы"

Па прыватнай ініцыятыве прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі ствараецца ў гэты час "Наша ніва" — газета, якая стала штабам, вакол якога гуртаваліся беларускія калектывы: музычныя, тэатральныя, выдавецкія ініцыятывы.

Рэдакцыя "Нашай нівы" стала тым месцам, куды прыходзілі людзі. Было дастаткова карэспандэнтаў, якія пісалі з розных мясцовасцяў Беларусі. Калі пагартаць "Нашу ніву", то можна заўважыць, што там шырока прадстаўлены розныя аспекты жыцця.

Пісалі пра станоўчыя і адмоўныя моманты сацыяльнага жыцця і, зразумела, пра тое, што цікавіла сялянства, пра самае актуальнае для яго зямельнае пытанне. Часам газета давала адказы на пытанні, якія былі цікавымі для многіх.

Вядомы беларускі даследчык Алег Лойка ў сваім рамане-эсэ, прысвечаным Янку Купалу, "Як агонь, як вада" паспрабаваў паказаць тую атмасферу, якая панавала ў рэдакцыі.

Людзі, якія стваралі "Нашу ніву" былі пераважна сацыялістычных перакананняў, але маглі быць прадстаўнікамі іншых палітычных поглядаў. Аднак рэдакцыю яднала беларускае пытанне. Пра гэта пазней пісаў і Цішка Гартны. Ён паказваў, што не было палітычнага адзінства, але аб'ядноўваў беларускі культурна-асветніцкі рух.

Беларускі рух практычна ніколі не быў радыкальным. Тое, што магло праяўляцца ў нашых суседзяў, рэдка адбывалася ў нас і не было ўласціва беларусам.

1225
Тэги:
гісторыя, БДУ, Аляксандр Каханоўскі, Беларусь
Траецкая закусачка

Гуляй, вёска, сёння Кірмаш!

18
(абноўлена 19:00 18.06.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская нанава адкрывае даўняе свята пэўнай вёскі і дае кулінарныя парады да "кірмашовага" стала.

Абы была добрая нагода, а нашы продкі ўмелі скарыстаць яе для добрага адпачынку. Асабліва калі надыходзіў час "кірмашу" або "фэсту". Так у розных мясцовасцях Беларусі называлі свята пэўнай вёскі. Шматлікія моўныя сведчанні аб гэтым храмавым свяце захаваліся і па сёння: "Фэсты былі, з’язджаўся народ. У суседняй вёсцы фэст быў. На Спожку фэст у вёсцы. Фэст – прастольны празьнік у чэсць Пятра і Паўла. На фэсце была – фэст бальшой празьнік".

Але ж часцей за ўсё свята вёскі называлі "кірмашом". Бабуля ўзгадвала, што калісьці ў гэты дзень зранку "бацюшка" перш служыў малебен, пасля хадзіў па падворках і асвячаў хаты, хлявы, агароды. За ім ішлі ўсе вяскоўцы, таму гаспадыні імкнуліся добра прыбраць у двары, пабяліць печ у хаце, каб мець добрую славу. У гэты дзень у вёсцы адбываўся гандаль, "кірмаш". Адсюль і пайшла агульная назва свята, якой карыстаюцца і цяпер.

Слова "кірмаш" заўсёды выклікае ў мяне светлы і радасны ўспамін аб шчаслівых гадзінах майго вясковага дзяцінства. У вёсцы, дзе жылі мае дзяды, "спраўлялі кірмаш" на наступнай пасля Сёмухі нядзелі. Зранку ў хаце пачыналася перадсвяточная мітусня. Бясконца ляскала жалезная клямка дзвярэй, паколькі бабуля літаральна лётала з кухні ў клець па прысмакі. Дзед і дзядзькі даставалі з паветкі сталы і лавы, абкашвалі двор. У падпаленай печы пякліся вялікія, румяныя бліны і шкварчэла сала. Сон знікаў адразу, як толькі ў галаву ўлятала думка пра кірмаш і гасцінцы, якія павінны прывезці госці. Дзеці таксама не заставаліся без працы. Пасля сняданку маім абавязкам было збіванне масла ў драўлянай маслабойцы. Пасля трэба было сабраць у гнёздах свежыя, яшчэ цёплыя яйкі, наршчыпаць на агародзе зялёнага пер’я цыбулі. Прымаць удзел у супольным клопаце было за шчасце.

Даўняя традыцыя збірацца разам у гонар пэўнага рэлігійнага свята і святкаваць дзень вёскі ўзнікла яшчэ ў дарэвалюцыйныя часы. Непадалёк ад Мінска "кірмашы" і цяпер святкуюць толькі ў старадаўніх вёсках, у якіх прытрымваюцца старых дат іх правядзення. Хутчэй за ўсё іх замацавалі за кожным паселішчам яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя праз царкоўныя прыходы. Так, у вёсцы з прыгожай назвай Дубіцкая Слабада "кірмаш" калісьці ладзіўся на Троіцу, следам праз тыдзень на Граной нядзелі святкавала іншая вёска і гэтак далей. Большасць вядомых мне кірмашоў прыпадалі на лета і пачатак восені. Гэта было зручна, паколькі важныя палявыя работы былі завершаны і быў час для кароткага адпачынку.

На кірмашах прадаваліся ганчарныя, бандарныя вырабы, тканыя рушнікі і посцілкі, гародніна, мёд, яйкі, птушка, рыба і  малочныя прадукты. Тут заўсёды было весела, гучала музыка і смех, жартаўлівыя спрэчкі. Смешныя кірмашовыя здарэнні любілі пераказваць, асабліва ўвечары, седзячы за святочным сталом. Вось што падымала настрой нашым продкам.

Кірмашовыя жарты

Свежая капейка

Мужык дорага купіў карову і адразу ж яе прадаў значна танней. На пытанне навошта ён так зрабіў, адказаў: "Абы ў руцэ капейка свежая была".

На дарозе

- Сядай, дзядзька, паедзем.

- Няма часу: трэба ісці.

Не прызнаў

Варочаючыся з кірмашу, чалавечак, прыкуцнуў на дарозе і заснуў, дый так моцна, што не чуў, як і боты нехта з яго ног сцягнуў. Ажно едзе нейкі чалавек і крычыць: "Прыймай ногі!" заспаны мужык, глянуўшы на свае босыя ногі, кажэ: "Едзь! Гэта не мае: мае ў ботах".

На судзе

- Ты што ўкраў? - пытае суддзя злодзея.
- Вяроўку, - кажа, - з рагамі.
- З якімі  рагамі?
- З кароўімі.
- А дзе ж тая карова?

- Цягнулася і яна, падла, за гэтымі рагамі.

Сон

Мужык кажа да жонкі:
- Ведаеш, Тэкля, вельмі нешта добрае я сягоняшняй ночы прысніў.
Жонка:

- Я такі здагадалася. Праз сон ты крыкнуў: "Дай, Моўша яшчэ кварту".

Дагадзіў

- Слухай, цыгане, ты прадаў мне сляпую кабылу.

- Табе ж лепей, бо будзе яна есці салому, а думаць, што сена.

Добры конь

Адзін селянін прадаваў на кірмашы свайго каня. А конь той быў худы-худы, ад ветру падаў. Селянін усё хваліў яго і выгукваў:
- Купляйце каня, не здзіўляйцеся, што ён такі худы, ён як разбяжыцца, дык бяжыць пятнаццаць вёрст і не спыняецца.

- Я б яго купіў, - кажа адзін чалавек, - але ж мне да дому ўсяго дзесяць вёрст, то ён перабяжыць маю хату.

Каля магазіна

- Што так прыглядаешся на выставу, Амілька?
- Аглядаю панчохі і не ведаю, які сабе выбраць колер.

- Вось дурная, вазьмі чорныя, бо як зробіцца дзірка, дык не будзе відаць ног.

З цягам часу і набажэнства, і гандлёвы кірмаш у гонар свята зніклі, але традыцыя запрашаць у пэўны дзень у госці далёкіх сваякоў і паважаных людзей з суседніх вёсак засталася. Да сярэдзіны 1980-х у вёсках Загацце, Паздзіркі, Дубінкі, Дубіцкая Слабада, Пагуляйка, што ў Мінскім раёне кірмашы адбываліся аднолькава. Раніцай  хлопцы ішлі да брыгадзіра і прасілі каня з вазом, каб паехаць у лес па маладыя бярозкі. З іх на выгане рабілі кола для танцаў. У сярэдзіне майстравалі лаўкі, каб, натанцаваўшыся, было дзе прысесці. У складчыну наймалі музыкаў і танцавалі цэлую ноч пасля ўрачыстай вячэры. На такія танцы сцякалася моладзь з усёй ваколіцы. Пазней, калі з’явіліся магнітафоны і гукаўзмацняльная апаратура, ёй пачалі замяняць музыкаў.

Вячэра

Вячэра ў дзень кірмаша – асаблівы клопат для гаспадыні. Ад самага рання, а часам і за дзень пачыналі гатаваць святочную вячэру. Ежы гатавалі шмат паколькі, як казалі "ладзіліся вялікія госці". У гэтай справе маці дапамагалі дарослыя дочкі, нявесткі і нават, калі мелі час, суседкі. Апрануўшыся ў "чыстае" (святочнае адзенне) усе знаходзіліся ва ўзрушаным, святочным настроі, жартавалі, прыветна віталі адзін аднаго, чакаючы вечара. Да глыбокай ночы ў хатах не гасілі святла. Вёска гула, як пчолы ў вуллі, а на наступны дзень пасля абеду свята працягвалася. На танцавальнай пляцоўцы моладзь саступала месца старэйшым, якія з асалодай круціліся ў вальсах, "кракавяках" і польках.

Існавала прыкмета, што калі харошы стол на Троіцу, то будзе хапаць усяго, увесь год будзеш добра жыць. Вось і імкнуліся застолле зрабіць багатым і разнастайным на стравы.

На стале прысутнічала ўсё, што было прыпасена гаспадыняй і засталося ад зімы: салёныя агуркі і грыбы, квашаная галоўкамі капуста, яшчэ старая бульба і буракі. Са свежай агародніны да гэтага часу на градах паспелі падняцца толькі зялёная цыбуля і кроп. Абавязкова загадзя рабілі сыр і збівалі масла, даставалі з сальніцы салёнае сала, якое наразалі скрылікамі не вельмі тонкімі, каб было што падчапіць на відэлец, а таксама з гарышча, з вялікага каша з вечкам даставалі вялены кумпяк, каўбасы пальцам тыканыя, каўбух і іншыя мясныя прысмакі, якія яшчэ засталіся пасля Вялікадня і сенакосу. Калі было з чаго, варылі халадзец, смажылі курыцу.

У Мінск ехалі па "купляную рыбу": селядцы, траску і хек. Гадоў 40 таму ў крамах інакшай рыбы амаль не было. Стараліся налавіць у мясцовай сажалцы ляшчоў, карасёў ды плотак. Шчупакі былі рэдкасцю ў гэтым калісьці балоцістым краі. На радасць дзецям пяклі салодкія "грыбкі" (від бісквітнага пірага). З сухіх яблыкаў і груш варылі ўзвар з дадаткам мяты і чабарку. Ну, і пэўна ж, была свая і купляная гарэлка, хатняе вінцо са смародзіны для жанчын.

Салата з квашанай капусты

З чаго гатаваць:

  • галоўка квашанай капусты,
  • пучок пёрак зялёнай цыбулі,
  • крыху зялёнага кропу,
  • 100 г смятаны або алею,
  • 1 ст лыжка цукру.

Як гатаваць. Квашаную галоўкамі капусту дастаць з расолу і абмыць. Тонка нашаткаваць капусту, дадаць дробна сечанае пер’е зялёнай цыбулі, зусім трошкі зялёнага кропу, пасаладзіць і заправіць смятанай або алеям. Смаката - не ад’есціся!

Смажанка па-сялянску

З чаго гатаваць:

  • 600 г мяса,
  • 6-8 бульбін,
  • 1-2 цыбуліны,
  • 1 морква,
  • 1,5 ст лыжкі мукі,
  • 0,5 ст лыжкі здору,
  • 100 г смятаны,
  • соль, перац, лаўровы ліст.

Як гатаваць. Мяса прамыць, нарэзаць кавалкамі па 30-40 г, злёгку адбіць, пасаліць, паперчыць, укачаць у муку і абсмажыць на здоры да ўтварэння румянай скарынкі. Пакласці мяса ў чыгунок або каструлю, дадаць ачышчаныя і нарэзаныя цыбулю, моркву, бульбу, уліць булён або ваду і тушыць на слабым агні. Калі мяса будзе амаль гатова, дадаць лаўровы ліст, соль, уліць смятану і патушыць усё разам.

На жаль у канцы 1990-х святкаванне кірмашоў амаль сышло. Але прайшло колькі часу і гэта цудоўная традыцыя паціху пачала адраджацца.

Вось і сёння, атрымала ад суседзяў запрашэнне на кірмаш, то пачну рыхтавацца, а вам святочнай нядзелі і смачна есці!

18
Тэги:
кулінарныя парады, Ларыса Мятлеўская, этнограф, Кірмаш, вёска
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў
Зялёныя святкі

Самы чароўны час у годзе

26
(абноўлена 17:47 18.06.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская раіць, як справіць дзявічнік на Зялёныя святкі, і дзеліцца старажытнымі святочнымі рэцэптамі.

Пачатак лета ў мяне заўсёды выклікае лёгкае хваляванне. Моцна ў лес цягне, чамусьці ў жыце схавацца хочацца і ўсялякае такое.

Не, вы не падумайце, я пры сваім розуме але такі мой стан тлумачыцца тым, што хутка Сёмуха і Граная нядзеля, а неўзабаве і Купалле. Карацей, самы чароўны час у годзе – гэта цяпер. Чары ў тым, што ў лясных нетрах схавалася папараць-кветка ў чаканні купальскай ночы, набіраецца сілы гаючае зелле і, хто ведае, магчыма рыбакам часам чуецца рогат русалак у зарасніках чароту.

"Сёмуха – свята"!

Старажытнае каляндарнае свята Сёмуха святкуецца праз сем тыдняў пасля Вялікадня і менавіта адсюль яе назва. Увогуле ў славянскіх народаў гэта старажытнае свята мае розныя найменні: Зялёныя святкі, Май, Тройца, Русаллі, Зелянец, Граная нядзеля, Дух.

Асноўны сэнс гэтага свята – ушанаванне расліннасці, зеляніны, кветак, дрэў, буйны росквіт якіх атаясамліваўся з жыццёвай сілай прыроды. Каб прывабіць яе сілу, спрыяць будучаму ўраджаю, забяспечыць плоднасць жывёлы, здароўе і дабрабыт сям’і, галінкамі бярозы, ліпы і клёна аздаблялі сядзібныя пабудовы. У Хойніцкім р-не сцвярджалі, што гэта рабілася для таго, каб "выгнаць злых духаў з хаты, ачысціць паветра ад зла".

"На Сёмуху "сёмушку" прывозяць"

Рыхтуючыся да свята часта ехалі ў лес па зеляніну. Галінкі дрэў і нават зрэзаныя пад корань маладыя бярозкі на Гарадзеншчыне называлі "сёмушкай", а на Міншчыне і ў іншых мясцовасцях – "маем".

У вёсцы, дзе жылі мае дзяды, лесу не было і, калі надыходзіў час свята, бабуля казала: "Трэба "маю" наламаць" і ішла па галінкі клёну, які рос у двары. Іх затыкалі за абразы ў хаце, за партрэты памерлых продкаў, каля парогу, пад страху ў хляве і абавязкова каля варот.

Вымытую да бляску падлогу ў хаце засцілалі аірам, які меў не толькі прыемны пах, але і быў здольны абараняць ад пяшчаных блох, якіх калісьці было шмат менавіта гэтай спякотнай парой.

Так старыя гавораць

У народзе існавала нямала цікавых прыкметы і павер’яў звязаных з гэтым святам.

Так, у вёсцы Кіралі, што ў Шчучынскім раёне, згадваючы свята, старажылы казалі: "На Сёмуху май становяць… укопваюць бярозы на надворках і варотах, каровам вянкі ўюць, на галовы кладуць. Да Сёмухі нельга венікі бярозавыя вязаць, а пасля Сёмухі робяць венікі".

Пра тое самае ўзгадвалі і ў Буда-Кашалёўскім раёне: "На Тройцу ліпавымі веткамі ўсё абтырквалі: усю хату і хлявы тожа... А потым зелень ету сабіралі і выносілі ў сарай, клалі там, дзе куры нясуцца, абкладалі там, дзе бульбу закапваюць, штоб мышы не рыліся. Май жа ўсё плахое выганяў".

У Добрушскім раёне людзі кідалі ў раку траву і палявыя кветкі каб быў "багаты год", добры ўраджай і верылі, што калі гэтага не зрабіць, то "галодны год будзе, ці засуха будзе, ці жыта не ўродзіць". Часам сядзібу аздаблялі рознымі відамі дрэў. Хату ўпрыгожвалі галінкамі ліпы, бярозы, дуба і клёна, а двор і хлеў аздаблялі асінай для таго, каб "у дварэ і хляве скаціна вялася".

У Рэчыцкім раёне і на Міншчыне па галінках клёна, раскладзеных у хаце, напрацягу першага дня варажылі, якім улетку будзе надвор’е: "Калі быстра сохне клён, то сухі будзе год (лета), не быстра сохне - мокры год".

Пад вокнамі ставілі бярозкі і прыкмячалі: "Калі сохне лісце, то сена будзе сохнуць добра".

У Лоеўскім раёне высахлы "май", звязвалі ў пучкі і "вешалі пад страху, каб усё добра было ў хаце і з жывотнымі. Так старыя гавораць". Таксама ёсць сведчанні, што высахлыя "траецкія" галінкі, якія доўга не вялі, выкарыстоўвалі як лекі, пасыпаючы пацярушаным лісцем раны, купалі ў іх дзяцей. Лічылася, што на Троіцу першыя тры дні нельга працаваць, а напрацягу Граной, Русальнай нядзелі нельга было хадзіць у лес і купацца ў вадаёмах.

Яшчэ ў Добрушскім раёне сцвярджалі, што ў гэтыя дні "ні ў коім разе нельга было гарадзіці забор ці рамантаваць баронкі". Напярэдадні свята крапіву вешалі над дзвярамі каб адагнаць нечысць, а любісту ўпотай маткі падкладалі ў ложак нежанатым дзецям, каб іх усе любілі і яны хутка выйшлі замуж і ажаніліся. Як і крапіва, ліпа, любісцік і аір, асвечаныя ў царкве, лічыліся моцным абярэгам. Іх вешалі на вароты, ставілі на падваконні, зашывалі ў падушку чалавеку ў труну. Галінкі "маю" палілі падчас моцных грымот, каб не было граду. Пасля свята каля хаты закопвалі ссечаныя маладыя дрэўцы бярозы і клёна. Лічылі, што яны будуць зберагаць усіх ад розных хвароб, бо ў іх жылі духі. Галінкі бярозы закопвалі ў зямлю, каб спрыяць добраму ўраджаю.

Не толькі само свята Троіца але і ўвесь тыдзень перад ім асаблівы. Кожны дзень быў асаблівы. Так на тыдні ў Крывую або Градавую сераду нічога не рабілі на полі, бо лічылі, што град пашкодзіць пасевы, не палолі і не садзілі, каб не вырасла крывым. У пятніцу гатавалі посныя стравы, а ў суботу елі скаромнае і адзначалі Сёмушныя або Траецкія Дзяды. У народзе тлумачылі: "Субота перад Тройцай – "Сёмка", тады пракладаюць дзірванамі могілкі, а ў нядзелю – Тройца".

Ідучы на могілкі ўшаноўваць продкаў неслі з сабой бярозавыя галінкі, яйкі, бліны. Але на гэтым традыцыя памінаць продкаў на Сёмушныя Дзяды ў некаторых раёнах не завяршалася. Праз тыдзень пасля Троіцы на могілкі ішлі ізноў, называючы гэты дзень "Багатыя Дзяды".

Дзявочнік у Сёмік

Чацвер, які ў народзе называлі – Сёмік быў днём канчатковага развітання з вясной і сустрэчай лета. Дарэчы ў Буда-Кашалёўскім раёне распавядалі, што Сёмік – гэта малады, добры, вясёлы юнак-хлапец. У гэты дзень дзяўчаты ладзілі чыста дзявочы абрад "Вянкі" ў якім у асаблівай пашане была бяроза.

Святкавалі прыкладна так. У другой палове дня дзяўчаты ішлі ў лес "завіваць бярозку". Па дарозе вадзілі карагоды і спявалі. Месца для завівання выбіралі каля жыта, каб абрадавымі дзеяннямі зберагчы яго ад шкоднага ўздзеяння русалак.

Знайшоўшы групу бярозак, спляталі голле дзвюх з іх, якія стаялі побач. Атрымлівалася нібыта брама, якую абавязкова ўпрыгожвалі стужкамі. Праз яе дзяўчаты праходзілі парамі, куміліся, абменьваючыся хусткамі і стужкамі.

Яшчэ вілі вянкі з кветак, вешалі на бярозу і прасілі ў Бога шчаслівай долі, кахання, замужжа. Гэта быў сапраўдны дзявочнік. Хлопцы, мужчыны і дзеці на яго не дапушчаліся. Выпраўляючыся ўпотай у лес, дзяўчаты бралі з сабой старэнькую бабулю, якая павінна была лупцаваць усіх крапівой, адганяючы такім чынам злых духаў.

Праз тыдзень зноў збіраліся і ішлі на тое самае месца да бярозак вянкі развіваць. У Хоцімскім раёне Магілёўскай вобласці існавала верная прыкмета, што калі не развіць вянка, то будзе ўвесь год моцна балець галава.

Далей дзяўчаты частаваліся прынесенымі стравамі і адыходзілі спяваючы:

"А мы вяночкі развілі і гарелачку папілі,

І закусачку паелі, пайшлі дворачку – запелі".

Некалькі добрых рэцэптаў

А "закусачка" была такая: яйкі, сала, каўбасы, салодкая гарэлка, прыгатаваная яечня, бліны. Усё гэта абрадавыя стравы. Узгадаем некалькі добрых рэцэптаў, якія былі папулярныя ў нашых бабуль.

Яечня вясковая

З чаго гатаваць:

  • 8 яек,
  • 0,5 шклянкі малака,
  • 80 г сала,
  • 1 цыбуліна,
  • соль.

Як гатаваць. Сала нарэзаць маленькімі кубікамі, падскварыць разам з нашаткаванай цыбуляй. Яйкі ўзбіць з малаком, пасаліць і заліць гэтым сала з цыбуляй. Пасыпаць зверху зялёным кропам. Запячы ў духоўцы або печы.

Амлет па-сялянску з карыцай

З чаго гатаваць:

  • 6-8 яек,
  • шчопаць кропу альбо пятрушкі,
  • соль,
  • 1 ст лыжка масла,
  • 0,5 ст лыжкі мукі,
  • 1 ст лыжка цукру,
  • 1,5 шклянкі смятаны,
  • 3 жаўткі,
  • карыца.

Як гатаваць. Яйкі моцна ўзбіць, усыпаць крыху пакрышанага кропу альбо зялёнай пятрушкі, пасаліць. Растапіць на вялікай патэльні альбо блясе паўлыжкі масла, уліць узбітыя яйкі, паставіць у печ або духоўку. Калі падрумяняцца перакласці ў форму для запякання. Узяць палову сталовай лыжкі масла, столькі ж цукру і мукі, 1,5 шклянкі смятаны, 3 жаўткі і ўсё гэта моцна нагрэць на патэльні мяшаючы. Калі загусцее, заліць яечню, абсыпаць цукрам і карыцай і запякаць 15 хв.

Амлет венскі з варэннем

З чаго гатаваць:

  • 4 яйкі,
  • 4 ст лыжкі малака,
  • соль,
  • 0,25 ст лыжкі масла,
  • 1 ст лыжка мармеладу,
  • 1 ст лыжка цукру.

Як гатаваць. Узяць 3 або 4 яйкі і моцна ўзбіць з малаком і шчопаццю солі; распусціць на патэльні крыху масла так, каб амлет не прыстаў, выліць на патэльню і пячы ў гарачай печы або духоўцы пакуль ніз не зарумяніцца. Калі амлет будзе гатовы, трэба яго акуратна зняць, дапамагаючы сабе нажом або адмысловай лапаткай на аркуш паперы (не перакульваючы патэльню), намазаць павідлам або мармеладам. Скруціць у трубачку і, падаючы на стол, шчодра абсыпаць цукрам.

Салодкая гарэлка паненская

З чаго гатаваць:

  • 0,5 літра моцнай гарэлкі,
  • стограмовая чарка насення кропу,
  • 150 г вады,
  • мёд для смаку.

Дарэчы, салодкая гарэлка не была моцнай. Для смаку яе настойвалі на насенні кропу, анісу, кмену, дадаўшы крыху мёду. У залежнасці ад насення яе так і называлі – кропаўка, кменаўка, анісаўка.

Як гатаваць. Узяць 0,5 літра моцнай гарэлкі, усыпаць туды стограмовую чарку насення кропу і паставіць на некалькі тыдняў у цёмнае месца пры пакаёвай тэмпературы. Як добра настаіцца, працадзіць, дадаць па смаку мёд, разведзены ў 150 г гатаванай вады.

Смачна есці!

26
Тэги:
Рэцэпты, Зялёныя святкі, дзявочнік, Ларыса Мятлеўская, этнограф
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў
Фантан - любімае месца ўсіх дзяцей

Зноў аранжавы ўзровень: спёка ў Беларусі захоўваецца

11
(абноўлена 16:19 20.06.2021)
Дажджоў сіноптыкі па-ранейшаму не прагназуюць, у некаторых раёнах з-за спякоты забаронена наведванне лясоў.

МІНСК, 20 чэр - Sputnik. У дзённы час у пачатку тыдня на большай частцы Беларусі максімальная тэмпература паветра дасягне +33 градусаў.

Захаваецца спякота 22-23 чэрвеня, чакаецца малавоблачнае надвор'е, пераважна без ападкаў, вецер будзе дзьмуць умераны і паўднёва-ўсходні, паведамілі ў Белгідрамеце.

Сіноптыкі раяць не забываць асноўныя правілы паводзін у спякоту, асабліва для пажылых людзей: не выходзіць з дому без патрэбы падчас максімальнай сонечнай актыўнасці, абавязкова апранаць галаўны ўбор і браць з сабой ваду. Знаходзячыся на вуліцы, можна часам заходзіць у крамы або гандлёвыя цэнтры з кандыцыянерамі.

Надвор'е ў Беларусі ў пачатку тыдня

У Мінску ў панядзелак ападкаў не чакаецца, тэмпература паветра ноччу да +18, днём паветра прагрэецца да +32C.

У Брэсце невялікая воблачнасць, могуць прайсці кароткачасовыя дажджы (іх верагоднасць сіноптыкі ацэньваюць у 5-10%, тэмпература паветра да +32C, такое ж надвор'е чакаецца і ў Гродне.

У Віцебску без ападкаў і да +33C, а вось у Гомелі сіноптыкі не выключаюць дождж, тэмпература паветра да + 32C. У Магілёве невялікая воблачнасць, таксама магчымы кароткачасовы дождж.

Чытайце таксама:

11
Тэги:
Дождж, сіноптыкі, Беларусь, Аранжавы ўзровень небяспекі