Радаўніца ў вёсцы Пліса Барысаўскага раёна Мінскай вобласці, 1955 год.

Як святкавалі Радаўніцу нашыя продкі

621
(абноўлена 08:51 26.04.2017)
Не ведаю як вам, а мне дык заўсёды радасна і цёпла на сэрцы ад думкі, што ёсць такі дзень у пачатку года, калі я іду на могілкі, каб сустрэцца з блізкімі, якіх больш няма, і прынесці ім радасную вестку, што Хрыстос уваскрос!

Ларыса Мятлеўская, Sputnik.

Колькі жыву, столькі памятаю, якім абавязковым наведванне могілак пасля Вялікадня было ў сям'і. У беларусаў здаўна існаваў і захоўваецца цяпер пэўны парадак святкавання Радаўніцы.

У вёсках маіх бацькоў, што не далёка ад Мінску, на могілкі хадзілі ў чацвер Велікоднага тыдня. Свята называлі Мяртвы Вялікдзень, і ўсе дзядзькі, цёткі стараліся сабрацца на могілках разам, не гледзячы на тое, што ў рабочы дзень "адпрасіцца з працы" было складана. 

Цікава, што і цяпер гэта традыцыя падтрымваецца мясцовымі жыхарамі, але большасць усё ж прыязджаюць цяпер на Радаўніцу. Памятаю, як радаваліся людзі, калі ў 1990-я гады Радаўніцу зрабілі непрацоўным днём, што многім дало магчымасць прыехаць здалёк, каб ушанаваць магілы продкаў.

Крыжы з фартушкамі і стужкамі на могілках у вёсцы Цераблічы
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Крыжы з фартушкамі і стужкамі на могілках у вёсцы Цераблічы

Як правільна прыбраць магілку

У гэты дзень хтосьці абавязкова стараўся быць на набажэнстве ў царкве, паставіць свечы на ўспамін душы, і толькі пасля гэтага наводзілі парадак на магілах, фарбавалі агароджы, утыкалі ў зямлю асвечаныя галінкі вярбы, калі гэта не паспелі зрабіць на Вербніцу. Цяпер, традыцыя дзяліцца вярбой з памерлымі амаль забытая, іх замянілі ўвайшоўшыя ў моду ў сярэдзіне ХХ стагоддзя букеты са штучнымі кветкамі, пры дапамозе якіх раз на год могілкі расцвітаюць рознакаляровай вясёлкай. Але праз час усё гэта хараство, дарэчы не патрэбнае душам памерлых, ператвараецца ў смецце, якое забруджвае тэрыторыю могілак і навакольнае асяроддзе. Пра гэта апошнім часам шмат пішуць эколагі. Наступным разам, калі будзеце набываць на могілкі штучныя кветкі, падумайце пра тое і вы. Ці не лепей зрабць так, як было прынята ў нашых продкаў? А з'эканомленыя грошы лепей ахвяраваць.

Дарэчы, даўней на Радаўніцу заўсёды давалі ахвяру жабракам і старцам, якія за тое чыталі памінальныя малітвы. Пра гэты звычай я калісьці пачула ў вёсцы Барань Чавускага раёна Магілёўскай вобласці. А яшчэ дзе-нідзе ў Беларусі і цяпер існуе традыцыя ўпрыгожвання надмагільных крыжоў. Так у вёсцы Цераблічы, што ў Столінскім раёне, на крыжы жанчын навешвалі фартушкі (кожны год новы). Нават памерлай да году маленькай дзяўчынцы ў труну клалі маленькі фартушок, у які яна быццам бы будзе збіраць на Радаўніцу яйкі. Мужчынам на крыж павязвалі рушнік, які з цягам часу замянілі на стужку.

Крыжы з фартушкамі і стужкамі на могілках у вёсцы Цераблічы
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Жыхары вёскі вераць, што фартушок спатрэбіцца на Радаўніцу, каб яйкі збіраць.

Перажыткі язычніцкай трызны, або "Снеданне па радзіцелях"

Пасля навядзення парадку расцілалі чысты абрус на магілу апошняга памерлага, запальвалі свечку, чыталі малітву "Памажы Божа" і прыступалі да трапезы. Ад велікоднага стала бабуля заўсёды пакідала рэшту святочнай ежы: булку, варанае мяса, кілбасы, хлеб, піражкі, халадзец, смажаную рыбу і чырвоныя яйкі. Кавалачкі булкі і яйкі раскладалі на кожную магілку. Бралі з сабой і гарэлку, якой сімвалічна дзяліліся з памерлымі продкамі. Усё гэта елі, узгадваючы цікавыя выпадкі з жыцця сваякоў, звярталіся да іх як да жывых і казалі:

"Няхай на том свеце спачываюць, а нам з таго света папрыяюць".

Цікава, што даўней існаваў звычай у гэты дзень выстаўляць ежу для памерлых на дах хаты, а рэшткі ежы ад памінальнай трапезы абавязкова раструшчвалі на магілках, каб склявалі птушкі. Лічылася, што праз птушак памерлыя частуюцца святочнай трапезай.

Продкі абараняюць
Беларусы памінаюць продкаў на Радаўніцу, архіўнае фота
© Sputnik Виктор Толочко

На могілкі ішлі святочна апранутыя, як "у госці", бо верылі, што памерлыя назіраюць за жывымі з нябёс, апякуюцца імі, абараняюць ад нячыстай сілы. Аднойчы суседка на вёсцы, цётка Рая, распавяла мне такую гісторыю, падкрэсліваючы важнасць навеваць могілкі ў гэты дзень. У яе сям'і было некалькі сясцёр, якія прыйшлі на могілкі наведаць памерлую маці. Але адна з іх, Вера, не прыехала, і ўначы маці прыснілася Раісе Васільеўне і распавядала ёй, як рада яна была бачыць іх сляды на могілках, толькі ж чаму Верыных слядоў не было? Вось такая былічка.

Вучыце дзяцей з малку паважаць продкаў

У беларусаў, як і ў іншых усходніх славян, памінальныя дні спрадвеку моцна шануюць. Нашы блізкія жывуць разам з намі ў нашых успамінах. Тая любоў і клопат, які яны ў нас уклалі, саграваюць нашы сэрцы, даюць сілу жыць. Змалку бяру сына прыбіраць могілкі продкаў, і як цешыцца цяпер маё сэрца, калі ён, ужо дарослы мужчына, пераняўшы ад мяне эстафету, першымі прыбірае магілы сваіх пра-прадзедаў. Значыцца, я магу разлічваць, што і мая магіла некалі не будзе пакінутая без нагляду.

"На Радаўніцу да абеду пашуць, па абедзе плачуць, а ўвечары скачуць"

Правядзенне радаўніцы заканчвалася бяседай дома, старыя адпачывалі, а моладзь наладжвала танцы. Вось такое гэта свята — у ім ёсць месца і суму і радасці.

На развітанне, вось вам словы мудрай жанчыны:

"Радаўніца — добрае свята. Яно трэба і жывым і мёртвым. Радуюцца памерлыя дзед і баба, што іх частуюць і памінаюць. Радуюцца і жывыя іх дзеці і ўнукі, што продкі клапоцяцца пра іх здароўе і дабрабыт".

З такой народнай верай і рухаецца наперад жыццё. Са святам вас, даражэнькія!

621
Тэги:
гісторыя, Народныя традыцыі, свята, Нацыянальныя традыцыі, Святочныя і выхадныя дні, Радаўніца, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (94)
Сядзіба Навіцкіх у Савейках

Рэканструкцыю не дазволілі савецкія ўлады: лёс сядзібы Навіцкіх у Савейках

5
(абноўлена 09:47 04.07.2020)
Пандэмія зачыніла межы, але натхніла беларусаў на вандроўкі па краіне. Цяпер ленты і сторыз сацыяльных сетак напаўняюцца фотаздымкамі гістарычных мясцін. Карыстаючыся момантам карэспандэнт Sputnik Марына Валасар наведала сядзібу шляхецкага роду Навіцкіх на Ляхавіччыне.

Сядзібна-паркавы комплекс шляхецкага роду Навіцкіх знаходзіцца ў вёсцы Савейкі, што крыху больш за 18 кіламетраў ад Ляхавічаў. Гэтае ўнікальнае месца перадае атмасферу XIX стагоддзя.

Вёска Савейкі
© Sputnik Марына Валасар
Вёска Савейкі

Калі дакладна быў пабудаваны ансамбль, невядома. Сярод даследчыкаў і гісторыкаў ёсць розныя меркаванні. Некаторыя лічаць, што палац разам з паркам быў закладзены напрыканцы XVIII стагоддзя, іншыя называюць 1850-ы год, калі пані Навіцкая набыла тры тысячы гектараў зямлі ў генерала Кор-Рудольскага, што служыў у Радзівілаў. Разам са шляхцянкай гаспадарылі на гэтай зямлі яе сыны Канстанцін і Феафіл. Мяркуюць, што падчас іх валадарання быў пабудаваны драўляны палац, а ў 1904 годзе – цагляны.

У розныя часы Савейкі належалі Бенігсенам, Чапскім, Незабытоўскім, Рдултоўскім.

Сядзіба Навіцкіх у Савейках
© Sputnik Марына Валасар
Сядзіба Навіцкіх у Савейках

У палацы была вялікая бібліятэка і архіў, дзейнічаў музей мясцовай фаўны, самы вялікі з прыватных музеяў Польшчы ў даваенны час.

Парк, плошча якога складае каля 10 гектараў, быў абсаджаны вялікай колькасцю экзатычных дрэў і кустоў. Многія з іх і да гэтага часу можна сустрэць у ваколіцах сядзібы. Гэта лістоўніца еўрапейская, конскі каштан, арэх шэры, бэз венгерскі, ірга каласістая, каліна канадская, ясень звычайны адналісты.

Незвычайную рамантычную атмасферу парку надавалі некалькі сажалак. У іх цэнтры размяшчаўся маленькі востраў з мураванай альтанкай. Патрапіць на яго можна было па каменным арачным мосціку. Сажалкі і зараз ёсць, хоць, канешне, вельмі пазарасталі.

Акрамя самой сядзібы захаваліся яшчэ некаторыя збудаванні. Гэта афіцына, бровар і гаспадарчыя пабудовы. На фасадзе бровара можна ўбачыць дату пабудовы  "R 1901", а таксама ініцыялы уласніка "T. N.", што азначае - "Тэафіл Навіцкі".

Прыкладна ў двух  кіламетрах ад вёскі знаходзяцца могілкі з радавой капліцай-пахавальняй. Пабудаваная ў ХІХ стагоддзі ў стылі класіцызму сёння капліца знаходзіцца ў паўразбураным стане.

Сядзіба Навіцкіх у Савейках
© Sputnik Марына Валасар
Тут пануе незвычайная рамантычная атмасфера

У 1860 годзе палацава-паркавы комплекс набыў маёр у адстаўцы Гектар Банавентуравіч Навіцкі. У той час да маёнтка адносіліся фальварак Заполле, а таксама вёскі Лапацічы, Гайнінцы, Гайнін, Тальмінавічы, Мядзведзічы, Куршынавічы.

Маёнтак быў сапраўдным прамысловым цэнтрам гэтай мясцовасці. Тут былі адкрытыя мылаварны, свячны, вінакурны, шкіпідарны заводы, а таксама тры карчмы, два вадзяныя млыны, смалакурня і бровар. Апошнімі, хто валодаў Савейкамі з Навіцкіх, былі Тэафіл і Андрэй.

На падмурку Савейкаўскага палаца пазначана дата: "1901 год". Ёсць меркаванне, што гэта час рэканструкцыі будынка.

Сядзіба Навіцкіх у Савецках
© Sputnik Марына Валасар
Савецкія шлады не дазволілі рэканструяваць сядзібу

У 1939 годзе маёнтак разрабавалі, а арандатара, які яго абараняў, забілі. Падчас Вялікай Айчыннай вайны палац быў разбураны, але потым адноўлены па старых чарцяжах.

У 50-я гады ХХ стагоддзя сын Феафіла Навіцкага Ежы, які ў той час быў паслом Польшчы ў Францыі, даслаў ліст у Савет Міністраў БССР, у якім прапаноўваў выдзеліць уласныя грошы на рэстаўрацыю былой сядзібы, але атрымаў адмову ад савецкага кіраўніцтва.

Дарэчы, з савецкіх часоў да нас дайшлі шматлікія скульптуры жывёл, якія можна сустрэць перад сядзібай. Гэта, напрыклад, зубр, алень і маленькія мядзведзі з бочкай мёду. Цікавосткай прысядзібнага парку з’яўляецца помнік Леніну – адзіны на ўвесь раён.

Сядзіба Навіцкіх у Савейках
© Sputnik Марына Валасар
У парку шмат скульптур розных жывёл

Пачынаючы з 1954 года ў сядзібе Навіцкіх быў размешчаны  дом адпачынку работнікаў лясной гаспадаркі ўсесаюзнага значэння, затым у розны час яго прыстасоўвалі пад санаторый для хворых на сухоты і ўчастковую бальніцу з дзіцячым аздараўленчым лагерам у летні час. 3 2004 года ў палацы размяшчалася ўрачэбная амбулаторыя.

У 2013 годзе палац разам з гаспадарчымі пабудовамі быў выкуплены СЗАО "Лада Гарант". Новы ўласнік абяцаў рэканструяваць сядзібу, але і да сённяшняга часу гэта не зроблена. Між іншым, у сакавіку гэтага года пракуратура Ляхавіцкага раёна выставіла патрабаванне аб тым, што палац павінен быць закансервіраваны з-за пагрозы абвалу будынку.

Аднак і такая сітуацыя не знішчае рамантызм гэтых мясцінаў, а, магчыма, нават больш прыцягвае сваёй некранутасцю і аўтэнтычнасцю шматлікіх турыстаў.

Чытайце таксама:

5
Тэги:
Брэсцкая вобласць
Тэмы:
Забытыя і знакамітыя: самыя цікавыя славутасці Беларусі

Там, дзе мінулае жыве ў сучаснасці. Фотапраект аб палешуках

18
(абноўлена 09:58 01.07.2020)
  • Пагашчанкі - удзельніцы святкавання Шчадрэца
Палессе захоўвае ўнікальныя традыцыі, звычаі і вераванні. Чорна-белыя фатаграфіі вёскі Пагост і яе жыхароў нібы пераносяць нас у часе.

"Час падобны да дзіцяці, якое вядуць за руку: глядзіць назад ..." - словы Хуліа Картасара як нельга лепш падыходзяць для таго, каб апісаць атмасферу беларускага Палесся.

Вясна на Палессі
© Sputnik Виктор Веткин

Вёска Пагост Жыткавіцкага раёна, якая адзначае ў 2020 годзе 500 гадоў з дня першага згадвання, - унікальны астравок старажытных вераванняў і светапоглядаў. Тут да гэтага часу можна ўбачыць унікальны "Юраўскі карагод", святкаванне Калядак і Шчадрэц, а пагашчане, як і сотні гадоў таму, усё гэтак жа вераць у русалак і лесавікоў, добрых і злых чараўнікоў.

З-за геаграфічнай закрытасці і цяжкадаступнасці тэрыторыі, нягледзячы на ўсе пераўтварэнні і трансфармацыі ў грамадстве і свеце, у многіх палешукоў і дагэтуль атрымліваецца захоўваць сваю самабытнасць.

Глядзіце таксама:

18
  • Пагашчанкі - удзельніцы святкавання Шчадрэца
    © Sputnik Сергей Лескеть

    Пагашчанкі - удзельніцы святкавання Шчадрэца.

  • Хлопчык са званочкам падчас святкавання Калядак
    © Sputnik Сергей Лескеть

    Хлопчык са званочкам ходзіць разам з калядоўшчыкамі падчас святкавання Калядак.

  • Драўляны крыж у вёсцы Пагост
    © Sputnik Сергей Лескеть

    Драўляны крыж у вёсцы. Паводле мясцовай традыцыі яго ўпрыгожваюць ручнікамі. Здалёк сілуэт крыжа нагадвае сілуэт пажылой жанчыны ў белым, "бабкі".

  • Вёска Пагост упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах з XVI стагоддзя
    © Sputnik Сергей Лескеть

    Вёска Пагост упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах з XVI стагоддзя - у летапісе Тураўскага краю як паселішча ў Мазырскім павеце Вялікага княства Літоўскага.

  • Паляшучка Галя Кузьміч разам з бабуляй Марыяй Міхайлаўнай на ганку дома
    © Sputnik Сергей Лескеть

    Паляшучка Галя Кузьміч разам з бабуляй Марыяй Міхайлаўнай на ганку дома.

  • Жыхар вёскі Пагост
    © Sputnik Сергей Лескеть

    Жыхар вёскі Пагост.

  • Дзяўчынкі гуляюць на беразе ракі Ствіга
    © Sputnik Сергей Лескеть

    Дзяўчынкі гуляюць на беразе ракі Ствіга. Юлі Кубацэвіч 13 гадоў, Галі Кузьміч - 9 гадоў.

  • 90-гадовая жыхарка Пагоста
    © Sputnik Сергей Лескеть

    90-гадовая бабуля выйшла на вуліцу, каб убачыць калядоўшчыкаў.

  • Старажытная традыцыя Палесся трымаць дзікіх пчол у бортных калодах
    © Sputnik Сергей Лескеть

    Мядовая калода на мясцовых могілках. На Палессі захавалася старажытная традыцыя трымаць дзікіх пчол у бортных калодах, якія падвешваюць на высокія дрэвы.

Тэги:
Палессе
Адзінай вакцыны не атрымаецца? Вірусолаг ацаніў новыя мутацыі COVID-19

Адзінай вакцыны не атрымаецца? Вірусолаг ацаніў новыя мутацыі COVID-19

0
(абноўлена 09:31 02.07.2020)
Як ўлічыць мутацыі каронавіруса пры стварэнні эфектыўнай вакцыны, і ці трэба распрацоўваць новы прэпарат ад кожнага новага штаму ў выпадку другой хвалі захворвання ў свеце або ўспышак у асобных краінах, разважае вірусолаг, акадэмік РАПН Анатоль Альштэйн.
Единой вакцины не будет? Вирусолог оценил мутации COVID-19

Зменлівасць віруса COVID-19 менш, чым у грыпу, і гэтым вызначаецца магчымасць стварэння вакцыны, якая будзе абараняць на працягу досыць доўгага часу, адзначыў на радыё Sputnik вірусолаг, доктар медыцынскіх навук, прафесар Анатоль Альтштэйн, адказваючы на пытанне, ці спатрэбіцца змяніць вакцыну пры далейшай змене віруса.

"Геном віруса грыпа складаецца з асобных кавалкаў, там вельмі лёгка ў розных варыянтаў віруса адбываецца перамешванне, таму ён такі зменлівы. Тут геном уяўляе сабой адну нітку. Яна доўгая, праўда, але адна, і таму вірус не так зменлівы, як вірус грыпу" , - сказаў вірусолаг.

Вірус сапраўды змяняецца, аднак зусім неабавязкова, каб мяняліся яго антыгенныя ўласцівасці, ад якіх залежыць імунітэт, і таму вакцына, якая зараз ствараецца, нягледзячы на нейкія невялікія змены віруса, зможа забяспечыць абарону надоўга, калі яе эфектыўнасць пацверджана падчас выпрабаванняў, патлумачыў прафесар.

Цяпер каля 150 калектываў займаюцца распрацоўкай вакцыны, акрамя таго, ідуць выпрабаванні дзясятка вакцын ў розных краінах, дадаў Альштэйн. Нагадаем, раней у Новасібірску навуковым цэнтры вірусалогіі і біятэхналогіі "Вектар" паведамілі аб трох расійскіх прататыпах вакцыны ад каронавіруса, якія паспяхова прайшлі выпрабаванні і паказалі сваю эфектыўнасць.

"На самой справе розніца ў месяц не мае ніякай ролі, важна, каб яна была якаснай, бяспечнай і эфектыўнай, гэтыя маленькія адрозненні на працягу месяца - гэта пытанне спартыўнае і палітычнае", - дадаў Альштэйн.

0
Тэги:
каронавірус
Тэмы:
Каронавірус COVID-19