Традыцыйная беларуская свістулька

Абярэгі і цацка для малечы

986
(абноўлена 10:33 15.06.2017)
Звычайна цацка гэта прадмет, прызначаны для дзіцячых гульняў, але часта розныя па форме і матэрыялах выканання яны носяць не толькі забаўляльны, але і абярэгавы характар.

Ларыса Мятлеўская, Sputnik.

Многія хваробы ў беларусаў лічылі вынікам "сурокаў" (дурнога вока) і верылі, што сурочыць дзіця можа не толькі дрэнны, але і добры чалавек, не толькі чужы, але і свой. Каб пазбегнуць такога ўздзеяння, у народзе прытрымваліся шэрагу прыкмет, няўвага да якіх магла прывесці да пагаршэння здароўя дзіцяці і нават яго смерці. Бадай што ўсе побытавыя прадметы, звязаныя з гадаваннем дзяцей ад нараджэння, мелі не толькі практычнае, але і ахоўнае значэнне. Вось, напрыклад, цацкі.

Традыцыйныя саламяныя лялькі
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Традыцыйныя саламяныя лялькі

Што нам вядома пра цацкі

З такімі цацкамі, як лялькі, бразготкі і гліняныя свістулькі, з маленства знаёмы амаль кожны беларус, і ўсе яны, аказваецца, з даўніх часоў з'яўляюцца абярэгамі. Усё пачыналася з таго, што маладой пары на вяселлі хтосьці са сваякоў дарыў ляльку. Пры гэтым зычылі: "Каб ваш ложак рыпаў, рыпаў, і да году сынок выпаў". Такую ляльку падкладвалі маладым пад падушкі падчас першай шлюбнай ночы. А далей жыццё ішло сваім шляхам. Малады майстраваў (абавязкова сваімі рукамі) для сваіх будучых дзетак калыску, а маладзіца тым часам круціла адмысловую ляльку-абярэг, якую пасля клала каля немаўляці. Лічылася, што такая лялька здольная ўвабраць у сябе шкодны ўплыў усяго негатыўнага, што, на думку сялянак, магло ўздзейнічаць на малечу.

Бразготкі
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Бразготкі

Пры гэтым, звяртаючыся да злых сіл, намаўлялі: "Не гуляй маім дзіцяткам, а гуляй гэтай лялькай". Праз год ляльку, набраўшую ў сябе "сурокі", "сполахі" і "крыксы", палілі ў печы і рабілі на бягучы год новую.

Звычайна гэта была лялька-пялянашка, для вырабу якой дастаткова было мець тры-чатыры анучкі ад зношанага палатнянага адзення блізкіх сваякоў (дзеда, бабулі, бацькі, маці), якое яны насілі, калі былі здаровыя і шчаслівыя. Лічылася, што такая тканіна сама па сабе абярэг і нясе ў сабе моц роду, перадаючы такім чынам жыццёвыя сілы дзіцяці.

Пялянашка ў люльцы
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Пялянашка ў люльцы

Пялянашку нельга было купіць, паколькі іх рабілі толькі для сябе. Працавалі над абярэгам жанчыны абавязкова ўпотай і бераглі прадмет не толькі ад чужых вачэй, але і вачэй мужчын уласнага роду. Лялькі скручвалі адмысловым чынам і ні ў якім разе не сшывалі іголкай, а тканіну рвалі рукамі на патрэбныя кавалкі, не выкарыстоўваючы пры гэтым нажніцы. Рабілі ляльку на каленях за адзін дзень і ў добрым настроі. Лепшыя для гэтага дні — панядзелак, аўторак, чацвер і субота. Не можна рабіць абярэг у нядзелю і ў свята, а на кожны вузельчык трэба нашаптаць добрае слова або малітву.

Лялька з зёлкамі
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Лялька з зёлкамі

Прадметамі дзіцячага побыту і ў тым ліку народнымі цацкамі цікаўлюся даўно. Мо ўжо гадоў дваццаць як назапасіла некалькі клункаў рознакаляровых акрайкаў тканіны з марай пра тое, што аднойчы сяду і як у дзяцінстве буду майстраваць свае лялькі. Але пакуль гэты час яшчэ не прыспеў, пачала збіраць народныя цацкі, набываючы іх на кірмашах народных рамёстваў і ў вандраваннях па Беларусі.

Кніга Гульнары Качан пра лялек
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Кніга Гульнары Качан пра лялек

Майстры і цацкі

Паціху назбірала невялікую калекцыю, і з гэтай нагоды сёлета мне пашанцавала двойчы: папершае, зайшоўшы ў кнігарню, набыла цікавую кнігу пра абрадавыя, абярэгавыя і гульнёвыя лялькі народнай майстрыхі Гульнары Качан. У кніжцы ёсць усё для тых, хто хоча сваімі рукамі навучыцца рабіць такія лялькі. Другі мой шанец быў у тым, што літаральна праз тыдзень змагла пазнаёміцца з самой Гульнарай на фестывалі-кірмашы, куды яна прыехала на свята з Бабруйска са сваімі лялькамі.

Майстрыха — член Беларускага саюза майстроў народнай творчасці, каля яе выставы падчас кірмашу было людна. Не пайшла з пустымі рукамі ад майстрыхі і я. У маёй калекцыі з'явілася лялька "на жаночае шчасце". Што ж, буду чакаць, калі яно пагрукае ў мае дзверы!

Абярэг на жаночае шчасце ад Гульнары Качан
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Абярэг на жаночае шчасце ад Гульнары Качан

Вандруючы па кірмашы, пабачыла цацкі і лялькі ад майстроў з розных куточкаў Беларусі. Зробленыя з розных матэрыялаў, яны ўражвалі сваёй разнастайнасцю і дасканаласцю вырабу і, што найбольш каштоўна, рэгіянальнай адметнасцю. Цяпер кожны раён, вобласць, вёска імкнуцца адрадзіць і паказаць сваё, мясцовае.

Асабліва цікавілі цацкі з гліны, паколькі яны найбольш старажытныя на нашых тэрыторыях. Раннія ўзоры такіх цацак адносяцца да неаліту. На раскопках курганоў і гарадзішчаў часоў жалезнага веку знаходзілі бразготкі ў выглядзе пустацелых гліняных шарыкаў з каменчыкам унутры і фігурныя цацкі-свістулькі. Мяркуюць, што такія цацкі ў першабытныя часы былі зусім не забавай, а мелі рытуальнае прызначэнне: свіст і бразгаценне павінны былі адганяць "злых духаў".

Свістулькі з Барысаўскага раёну
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Свістулькі з Барысаўскага раёну

З гісторыі вырабу глінянай цацкі

Масавы рамесніцкі выраб глінянай цацкі пачаўся ў сярэднявеччы разам з развіццём ганчарства. Свістулькі ў выглядзе птушак і конікаў, бразготкі знойдзены на тэрыторыі старажытнага Гродна, Ваўкавыска, Магілёва, Мсціслава і іншых гарадоў.

Пазней такія фігуркі пачалі ўпрыгожваць зялёнай, карычневай, празрыстай палівай. Цікава, што выпрацаваная яшчэ ў старажытнасці форма такіх цацак захавалася ажно да пачатку ХХ стагоддзя. Звычайна іх палівалі зялёнай, карычневай, жоўтай палівай. Такія цацкі масава выраблялі практычна ва ўсіх ганчарных цэнтрах Беларусі.

У сярэдзіне 1990-х у Барысаве набыла падобныя фігуркі і я. З часам такія цацкі амаль страцілі сваё абярэгавае прызначэнне, сталі выпускацца як сувенірная прадукцыя і ў абмежаванай колькасці. Іх ужо не куплялі для дзяцей, паколькі на змену цацкам з натуральных матэрыялаў прыйшлі гумовыя і пласмасавыя фабрычныя вырабы. І ўсё ж не так даўно амаль зніклая арыгінальная народная цацка паступова пачала адраджацца.

Аўтарскія лялькі з Мінску
Ларыса Мятлеўская
Аўтарскія лялькі з Мінску

Глядзіш, хтосьці і набудзе на памяць, а можа і як абярэг свістульку і бразготку, ляльку-багатуху, ляльку-зялярку, ляльку на шчасце. А калі не купляць, то можна і самому паспрабаваць зрабіць такі прывабны прадмет у інтэр'ер свайго жытла, і няхай ён не толькі цешыць вока, але і аберагае не толькі дзяцей, але і ўсіх сямейнікаў ад усялякага ліха. Было б жаданне і вера. Няхай і вас Бог бароніць ад ліха, заставайцеся здаровыя і да пабачэння.

986
Тэги:
Цацкі, Народныя традыцыі, традыцыі, Лялькі, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (101)

Беларускі лён: сакрэты вытворчасці элітнай тканіны

527
(абноўлена 09:47 23.11.2020)
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
Людзі спрадвеку з павагай ставіліся да льну: у льняныя тканіны заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў і апраналі цнатлівых дзяўчат на вяселлі.

Лён на Беларусі вырошчваюць са старадаўніх часоў. Продкі заўсёды ставіліся з павагай да гэтай культуры, бо яна літаральна магла апрануць цэлую сям’ю і нават вёску.  Чыстае і светлае льняное адзенне было сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму маладыя дзяўчаты на вяселле апраналі сукенкі, зробленыя з ільнянога матэрыялу. А ў Старажытным Егіпце, дзе людзі даведаліся пра лён 7-9 тысяч гадоў таму, тканіны з лёну лічыліся элітнымі, таму ў іх заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў.

Прыгажосць і зручнасць ільняной тканіны цэніцца ва ўсім свеце, а на Беларусі і дагэтуль захоўваюць традыцыі льнянога ткацтва. Кросны, варштат, мялкі, церніцы, трапкач і іншыя старадаўнія прылады для вырабу льняной тканіны — у фотастужцы Sputnik.

Гэта, безумоўна, не нанатэхналогіі, але паглядзець таксама ёсць на што.

Глядзіце таксама:

527
  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На Беларусі лён вырошчваюць са старадаўніх часоў. Нашы продкі казалі, што "лён усіх апранае", і прысвячалі гэтай сельскагаспадарчай культуры свае песні, вершы і казкі.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Лён быў сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму нявеста на вяселле апранала сукенку з ільну. На беларускім гербе кветачкі льну сімвалізуюць працавітасць, дабрабыт і парадак.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Традыцыйнай прыладай ткацтва на Беларусі быў гарызантальны ткацкі станок — кросны. Беларускія навукоўцы вылучаюць некалькі тыпаў ткацкіх станкоў, якія існавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзя і адрозніваліся па канструкцыі. У больш прымітыўных (на "сохах" і на "станінах") асобныя дэталі ўкапваліся ў зямлю ці мацаваліся да столі. Больш дасканалыя называліся "рамавы ткацкі станок" ці "варштат".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На першым этапе льноапрацоўкі ад сцяблоў саспеўшага, а потым вымачанага і высушанага льну аддзяляюць галоўкі. Рабілася гэта пры дапамозе драўляных "пранікаў", якімі іх аббівалі. На поўначы Беларусі галоўкі абрывалі спецыяльнымі нажамі-"драчкамі".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля абрывання галовак сцябло льну разміналі на "мялках" або "церніцах", каб вызваліць з яго валакно. На Беларусі вядомыя нахільныя і гарызантальныя мялкі. Іх рухомыя часткі — білы — мелі адно ці два рэбры.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля апрацоўкі на мялках рэшткі кастры на валакне выдалялі пры дапамозе "трапала".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Прыладамі для часання льну служылі драўляныя і металічныя "грэбні". Пры іх дапамозе валакно расшчаплялася на больш тонкія валаконцы і канчаткова ачышчалася ад кастры. Пасля часання льну атрымлівалася валакно рознай якасці. Адыходы ад часання ўтваралі "кудзелю".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Валакно, якое заставалася пасля часання, — "кужаль" — спляталася ў косы і ў такім выглядзе захоўвалася да прадзення.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Наступны этап апрацоўкі льну — прадзенне — звязаны з вырабам нітак з валакна. Звычайна ім займаліся жанчыны ў перыяд з лістапада па сакавік. Асноўнымі прыладамі прадзення былі прасніца, верацяно і самапралка.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Працэс прадзення пачынаўся з замацавання кудзелі на прасніцы. На стойцы мацавалася кудзеля, а на донца садзілася жанчына. Стойка прасніцы, якая не мела донца, устаўлялася ў спецыяльную адтуліну ў лаве.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Самая старадаўняя прылада для прадзення — верацяно. Яго выраблялі з драўніны ясеня, грушы ці бярозы. Пры прадзенні жанчына пальцамі правай рукі выцягвала валакно з кудзелі, адначасова трыма пальцамі левай рукі паварочвала верацяно.

Тэги:
лён, Беларусь, Народныя традыцыі, спадчына
Вёска Навасёлкі

Кухня нашых продкаў: гатуем прысмакі для бабулі з дзядулем

31
(абноўлена 09:14 23.11.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра цудоўнае свята ўшанавання бабуль і дзядуль і вучыць гатаваць для іх святочны стол.

У народным календары апошнім святам гаспадарчага года лічыцца Міхайлаў дзень, які адзначаюць 21 лістапада. Канец восені для вясковага чалавека вызначаўся тым, што асноўныя палявыя работы былі ўжо завершаны і можна было крыху разняволіцца, схадзіць у госці, наведаць сваякоў, зладзіць дзецям вяселле, зрэшты сказаць "дзякуй" старэнькім бацькам. Менавіта іх было прынята ўшаноўваць у Міхайлаў дзень.

У народным усведамленні адзінокая, пакінутая без увагі блізкіх старасць успрымалася як трагедыя. Непавага, выказаная старым бездапаможным бацькам успрымалася, як вялікі грэх і загана. Таму павага і любоў да старэйшых у дзецях выхоўвалася з малку на прыкладзе бацькоў.

Навучанне паводзінам і узаемаадносінам паміж членамі сям’і адбывалася непасрэдна ў паўсядзённым жыцці. У добрай сям’і, дзе быў лад паміж бацькамі, панавалі мір, спакой і згода і паміж дзецьмі. Нездарма ж казалі: "Калі матка ведзьма, дык і дачка зелле знае".

Да старых людзей, уласных бацькоў, дзядуль і бабуль на Беларусі заўсёды ставіліся з павагай і пашанай, прыслухоўваючыся да іх парад, заснаваных на вялікім жыццёвым вопыце.

У народнай памяці засталося паданне, якое з цягам часу ператварылася ў казку пра тое, як у даўнія часы было прынята забіваць старых бацькоў. Маўляў, яны станавіліся лішнім ротам у сям’і. Жорсткі звычай перапыніў сын, які схаваў свайго бацьку насуперак волі суседзяў. У галодны год бацька падказаў сыну, што калісці накрыў страху хаты не абмалочанымі снапамі жыта, і гэта выратавала яго сям’ю ад галоднай смерці. Даведаўшыся пра сынову міласэрнасць і бацькоўскую мудрасць і іншыя людзі перасталі пазбаўляцца старэнькіх бацькоў. Як кажуць: "Людзей слухай, а свой розум май".

Узаемныя абавязкі блізкіх членаў сям’і такія як павага, паслухмянасць, дапамога і клопат аб кожным былі галоўнымі ў маральным кодэксе беларусаў. Асабліва кранальнымі былі зносіны паміж самымі старэйшымі і дзецьмі. Вядома ж, знаходзячыся ўвесь час у хаце, дзядуля з бабуляй часцей песцілі малых, чым бацькі, якія былі больш занятыя штодзённымі клопатамі.

У цяперашні час, калі сем’і часта жывуць асобна, да старэнькіх бацькоў прыязджаюць у госці. Нажаль у ХХ стагоддзі звычай наведваць бацькоў у Міхайлаў дзень з пачастункамі і падарункамі амаль забыўся. І толькі ў 90-я гады мінулага стагоддзя цудоўная традыцыя пачала адраджацца.

Святочны абед за агульным сталом і цёплая гутарка - цудоўны падарунак нашым любімым дзядулям і бабулям.

Булён грыбны з грэнкамі

Інгрыдыенты:

  • 30 г сушаных грыбоў
  • 1 морквіна
  • 2 цыбуліны
  • 300 г белага хлеба
  • 1 яйка
  • 1 ст лыжка сметанковага масла
  • 1 ст лыжка смятаны
  • Перац
  • Соль
  • Лаўровы ліст
  • Зеляніна пятрушкі

Як гатаваць:

Загадзя замочаныя грыбы адварыць, булён працадзіць. У грыбны адвар пакласці моркву і цыбуліну, перац, соль, лаўровы ліст, варыць да мяккасці агародніны, зноў працадзіць, закіпяціць.

Сушеные грибы
© Sputnik Людмила Янковская
Грыбы - асаблівы інгрыдыент

З белага хлеба зрэзаць скарынку, нарэзаць кубікамі. Вараныя грбы пасячы або прапусціць праз мясарубку, змяшаць з абсмажанай на масле цыбуляй, смятанай, сырым жаўтком, пасаліць і перамяшаць. Атрыманай масай намазаць грэнкі, зверху пакрыць узбітым бялком, выкласці на бляху і запячы ў духоўцы да ўтварэння румянай скарынкі.

Булён пасыпаць зеленню пятрушкі, асобна падаць грэнкі.

Качка з бульбай і чарнаслівам

Інгрыдыенты:

  • 1 невялікая качка
  • 800 г бульбы
  • 150 г чарнасліва
  • 4 ст лыжкі малака
  • 2 ст лыжкі вяршковага масла
  • Перац
  • Соль

Як гатаваць:

Падрыхтаваную тушку качкі нацерці з сярэдзіны сумессю солі з перцам і нафаршыраваць бульбяной начынкай.

Готовим фаршированную черносливом утку
© Sputnik / Людмила Янковская
Каб прыгатаваць фаршыраваную качку, спатрэбіцца няшмат інгрыдыентаў

Каб яе прыгатаваць, сырую бульбу трэба нацерці як для дранікаў на дробнай тарцы, дадаць кіпячонае малако, масла, папярэдне адвараны ў невялікай колькасці вады і дробна нарэзаны чарнасліў без костачак і перамяшаць.

Зашыць адтуліну ніткамі. Пакласці качку на нацёртую маслам бляху і запякаць у духоўцы пры 180 градусах каля 2-х гадзін, час ад часу паліваючы вытапіўшымся з яе сокам і тлушчам. З гатовай качкі выдаліць ніткі і падаць да стала гарачай.

Крохкае цукровае печыва да гарбаты

Інгрыдыенты:

  • 300 г масла
  • 200 г дробнага цукру
  • 400 г мукі
  • 2 яйкі
  • 2 ст лыжкі буйнога цукру

Як гатаваць:

200 г дробнага цукру і 300г свежага масла расцерці да белага колеру, каб маса стала падобная да смятаны, усыпаць муку, убіць яйкі, добра вымешаць на стальніцы, раскачаць і выціскаць бляшанай формачкай фігуркі, абсыпаць буйным цукрам і паставіць у цёплую печ або духоўку.

Сахар-песок и рафинад
© CC0 / Pexels
Цукровая пудра для гэтай стравы не падыйдзе, патрэбен толькі цукар

Выпякаць да ўтварэння залацістага колеру.

Збіцень

Інгрыдыенты:

  • 150 г мёду
  • 1,5–2 л вады
  • 4 ст лыжкі цукру
  • 2 бутоны гваздзікі
  • 1 ч лыжка карыцы
  • 5-6 гарошын чорнага перцу
  • 0,25ч лыжкі парашку імбіру
  • 2 ч лыжкі мяты
  • 2-3 ч лыжкі зверабою

Як гатаваць:

Мёд развесці шклянкай вады, гэтак жа развесці цукар і пракіпяціць яго. Зліць абедзве часткі, праварыць на малым агні, каб выпарылася больш вадкасці.

Банки с медом, архивное фото
© CC0 / Pixabay / Hans
Для гэтай стравы падыйдзе любы мёд

У ваду, якая засталася, пакласці прыправы, варыць іх 15-20 хвілін, зняць з агню і даць настаяцца на працягу 10 хвлін, працадзіць, уліць мядова-цукровую сумесь.

Падаваць збіцень гарачым.

31
Тэги:
Ларыса Мятлеўская
Вядучы эксперт Фонду нацыянальнай энергетычнай бяспекі Ігар Юшкоў

Эксперт патлумачыў раптоўны скачок коштаў на нафту і прадказаў "адскок назад"

0
(абноўлена 10:30 27.11.2020)
Уздым нафтавых коштаў на гэтым тыдні справакавалі пазітыўныя навіны аб распрацоўцы вакцын адразу ў некалькіх краінах, мяркуе эксперт Фінансавага ўніверсітэта пры ўрадзе РФ, вядучы аналітык фонду нацыянальнай энергетычнай бяспекі Ігар Юшкоў.
Эксперт объяснил внезапный скачок цен на нефть и предсказал "отскок назад"

Нафтавыя кошты растуць менавіта на біржы, дзе трэйдары, якія гандлююць ф'ючэрсамі (гэта значыць "папяровай нафтай") пазітыўна глядзяць на навіны аб вынаходніцтве новых вакцын ад COVID-19, растлумачыў суразмоўца Sputnik.

"Мяркуюць, што гэтыя вакцыны дапамогуць перамагчы каронавірус, а значыць, людзі зноў будуць перамяшчацца свабодна, а перамяшчацца - значыць - больш спажываць нафтапрадуктаў, паліва, і адпаведна, попыт на нафту ўзрасце, таму ў нейкі момант яны пачалі скупляць ф'ючарсы, пакуль яны танныя, каб дачакацца, калі попыт адновіцца, нафта зноў будзе дарогай, і гэтыя Ф'ючарс прадаць", - распавядае Юшкоў.

Рост ф'ючэрсаў тлумачыцца іх масавай скупкай, гэта "такі псіхалагічны эфект - прыйшлі навіны аб тым, што розныя краіны свае вакцыны распрацоўваюць, і пайшло ралі уверх", разважае эксперт.

Пры гэтым па яго словах, фізічна нафтавы рынак пакуль не аднавіўся, у балансе попыту і прапановы нічога не змянілася, больш за тое, цяпер хутчэй ідзе зніжэнне спажывання нафты, асабліва ў Еўропе, то бок дысбаланс узмацняецца і празмернасць нафты на рынку захоўваецца, дадае Юшкоў.

"У бліжэйшыя дні мы ўбачым карэкцыю - невялікі адскок назад і наўрад ці ўтрымаецца ў раёне 47-48 долараў за барэль, мы адыдзем назад і будзем знаходзіцца ў раёне 40-44 долараў, пакуль сапраўды не прыйдуць пазітыўныя навіны пра тое, што краіны здымаюць каранціны і локдаўны", - прагназуе Юшкоў.

Нагадаем, сусветныя цэны на нафту з аўторка пачалі ставіць рэкорды, паказаўшы рост на 4-4,5%, студзеньскія ф'ючарсы паўночнаморскай нафтавай сумесі маркі Brent гандляваліся вышэй 48 долараў за барэль, такога ўздыму коштаў не было з 6 сакавіка.

0
Тэги:
Нафта