Этнограф Ларыса Мятлеўская

Аўдакей на парозе: назіраем за надвор’ем і гатуем цвікленю

93
(абноўлена 21:14 14.03.2018)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае, як працуе вясковы гідрамет, прапануе пасеяць памідоры на расаду і прыгатаваць смачную посную страву.

Зіма сёлета выдалася даволі цёплая і маласнежная, а вось першы месяц вясны пакуль адпавядае кліматычным нормам. І сапраўды, з пачатку месяца снегу насыпала багата. Ён яшчэ пэўны час праляжыць цёплым покрывам на палетках, перш чым пачне чарнець і раставаць. Раней нашыя продкі пра надвор'е ў сярэдзіне сакавіка казалі: "Яўдохі — снегу па бокі " і "Яўдокі — з гары патокі".

Завея на Аўдонню — чакай вялікага голаду

Беларускі народны каляндар сцвярджае, што сапраўдная вясна пачынаецца менавіта на Аўдакея, або Аўдоццю Вясноўку, Яўдоху, Аўдонню, Аўдуську, Галдакея. Вось колькі назваў мае прысвятак, які адзначалі 14 сакавіка.

Сяляне былі ўпэўненыя, што чатыры дні ад гэтай даты адлюстроўваюць стан надвор'я напрацягу ўсяго года: першы дзень уяўляе сабою нібы вясну, другі — лета, трэці — восень, а чацвёрты —зіму. Якім будзе надвор'е ў гэтыя дні, такімі будуць і адпаведныя поры года.

У народзе казалі, што калі  Галдакей цёплы, свеціць  сонца, то вясна і лета таксама будуць цёплымі, калі ідзе дождж — варта чакаць ураджай на жыта. Калі  моцны мароз, то ён жа памарозіць грэчку падчас цвіцення. Калі будзе туман, то пашанцуе з ураджаем на боб, фасолю і гарох. Калі ж мяцеліца і завея, што зрэшты бывае рэдка, то верылі, што ў бягучым годзе трэба чакаць вялікага голаду, які быццам "вымеце людзей".

Смак цвіклені — не ад'есціся!

Па народных уяўленнях Аўдакей трымае ў руцэ лета, а разам з ім і надзею на добрыя ўраджаі. Руплівыя гаспадыні ў гэты дзень пачыналі рыхтавацца да агародніцтва. Напрыклад, у Лельчыцкім раёне казалі: "Оўдокый помідоры на расаду сажалі і на окне дзержалі". Народную мудрасць праверыла і я: цяпер на падваконніках і кату няма дзе сесці — кругом адна расада.

Таксама на Аўдакеі гаспадары працягвалі сячы дровы. У валачобных песнях так і спявалі: "Аўдакеі дровы сякуць, у клады кладуць".

Калісьці ў гэты дзень сяляне елі асаблівую страву — "націну", якую гатавалі з лісця рэпы. Лісце рэпы зараз здабыць складана, чаго не скажаш пра бурачкі, таму прапаную вам рэцэпт першай стравы, якую гатуюць у Зэльвенскім раёне Гродзенскай вобласці. Ён зусім не скаладаны, але паверце: смак у стравы — не ад'есціся!

Цвікленя
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Цвікленя

Цвікленя можа быць як поснай, так і скаромнай. Я прыгатавала яе на рыбным прыварку з вялікага свежага карпа, які мяцеліў мяне хвастом, пакуль несла яго з крамы. Дарэчы, з рыбіны атрымалася не толькі цвікленя, а яшчэ некалькі смачных посных страў, аб якіх  распавяду наступным разам.

Інгрыдыенты:

  • 500 г рыбы;
  •  500 г квашаных або марынаваных буракоў;
  •  2 л вады;
  •  150 г смятаны;
  •  3 зубкі часнаку;
  •  соль да смаку.

Як гатаваць:

Спачатку трэба зварыць рыбны прыварак, для якога я ўзяла галаву, хвост і ладны кавалачак мяса ад карпа, як на звычайную юшку. Укінула ўсё ў ваду разам з лаўровым лістом і гарошынамі чорнага перца.

Заправа для цвіклені
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Заправа для цвіклені

Калі рыба зварылася, то акуратна, каб не развалілася, дастала яе з рондаля на талерку і адсунула ў бок. Тое, што засталося ў юшцы, адкінула на дуршлаг, старанна выбраўшы косткі з мяса. Яго можна з'есці і так, але лепей пакласці ў прыварак, што я і зрабіла.

Пасля гэтага бяромся за буракі. Не ведаю як вы, але я штогод марыную ў слоіках маленькія бурачкі. У марынадзе яны надзвычай смачныя і калі лянота варыць ці квасіць сырыя буракі, то марынаваныя выручаюць хутка прыгатаваць халаднік, вінегрэт або цвікленю. Натуральна, квашаныя буракі маюць інакшы смак і вітаміннай карысці ў іх крыху болей, але ж і квасіць іх трэба пачынаць з восені. Дарэчы, калісьці буракі ў большасці сваёй менавіта так і нарыхтоўвалі. Добра вымытыя складалі ў вялікія бочкі і залівалі вадой. Так яны квасіліся некалькі месяцаў, пасля чаго і буракі, і бурачны квас елі амаль штодня. Квас гэты вельмі каштоўны для здароўя. Натуральная кісліня і колер у ім ні з чым не параўнальныя.

Як рабіць бурачны квас >>

У прыварак з кавалачкамі рыбы неабходна дадаць нацёртых на бурачнай тарцы марынаваных буракоў і паварыць усё не больш як 10-15 хвілін, каб бурачкі аддалі свой салодкі смак прыварку. Калі ж у вас квашаныя буракі, то варыць іх трэба прыкладна гадзіну, пакуль не памякчэюць.

Смятанна-часночны соус
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Смятанна-часночны соус

Пакуль буракі варацца, трэба зрабіць соус са смятаны і часнаку. Націснуць часнаку, змяшаць са смятанай і забяліць ёй цвікленю перад ядой.

Заўвагі:

  • Зубкі ў часнака бываюць розныя па памеру, таму трэба абраць сярэднія, каб востры часнок не перабіў смаку гатовай стравы.
  • Калі ж вы вырашылі варыць цвікленю з мяса, то варта для гэтага ўзяць свініну або ялавічыну.

Смачна вам есці і да сустрэчы!

93
Тэги:
посныя стравы, Ларыса Мятлеўская, Беларусь

Куватка, падарожніца і пялянашка: якія бываюць лялькі-абярэгі

1384
(абноўлена 16:23 25.11.2020)
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
Лялькі-абярэгі займалі важную частку жыцця беларусаў, іх рабілі амаль да кожнай важнай падзеі. Разабрацца ў безлічы беларускіх народных лялек дапаможа фотстужка Sputnik.

Беларусы вельмі трапятліва ставіліся да вырабу лялек-абарэгаў. Для гэтага трэба было абраць пэўны час і нават пэўны настрой. Напрыклад, ляльку "на здароўе" трэба было рабіць на зыходзе месяца. Практычна ўсе астатнія выраблялі на маладзік і абавязкова ў думках пра тое, чаму павінна была паспрыяць лялька.

Забабоны і правілы

Наогул існавала вельмі шмат забабонаў наконт вырабу абярэгаў. Напрыклад, не выкарыстоўвалі ні нажніц, ні іголак — нічога вострага. Тканіну рвалі, а потым ці звязвалі, ці скручвалі. У залежнасці ад гэтага лялькі-абярэгі падзяляліся на "матанкі" і "сталбушкі".

Лялькі-абярэгі не маюць твару. Лічылася, што намаляваўшы твар, ты надаў ляльцы душу, і яна магла ўвабраць нядобрыя думкі чалавека, які нават выпадкова аказаўся побач з майстрыхай, а значыць не аберагаЛА бы, а наадварот, магла нашкодзіць. Акрамя таго лічылася, што калі маляваў твар, значыць займаўся чорнай магіяй.

Вельмі многія лялькі-абярэгі служылі менавіта ад сурокаў, дурнога вока, іх вешалі на самае бачнае месца ля ўваходу, каб зірнуўшы на ляльку, злы чалавек на ёй пакінуў сваю негатыўную энергію.

Ляльку рабілі на працягу аднаго дня, а дакладней за адзін прысест: сабраўся з пазітыўнымі думкамі, натрапіў на настрой і майструй.

Вельмі часта для абярэгаў выкарыстоўвалі тканіну з ужо ношаных сукенак. Лічылася выдатным, што дабро перайшло ў дабро. Адзіная ўмова — абавязкова, незалежна ад таго, які майструецца абярэг, каб прысутнічаў чырвоны колер. Няхай танюткая стужачка пад хусткай ці арнамент на спадніцы, але колер усіх славянскіх абярэгаў абавязкова павінен быць.

Суправаджалі ж лялькі-абярэгі чалавека ўсё жыццё ад самага нараджэння, ці нават раней, паколькі існуе і "Таўстушка" — абярэг цяжарных жанчын.

Жаніхоў прыводзілі, хваробы адводзілі

З дапамогай абярэгаў дзяўчаты шукалі сабе жаніха і чакалі выканання жаданняў, маці адганялі хваробы ад дзяцей, старэйшыя ў родзе жанчыны абаранялі дом ад нячыстай сілы і благога вока.

Дарэчы, пераважную большасць абярэгаў людзі майстравалі выключна для сябе, напрыклад, "Жаданніцу", "Дзесяціручку", ці для сваіх блізкіх, як абярэг "Доля". Некаторыя лялькі, калі яны выконвалі сваю функцыю, напрыклад "На здароўе", спальвалі, а такія, як "Берагіня роду", перадавалі з пакалення ў пакаленне.

А вось строгіх патрабаванняў наконт убрання лялек-абярэгаў няма, яны могуць быць апрануты выключна на густ майстрыхі, толькі, канечне, з выкарыстаннем чырвонага колеру. Галоўнае — гэта думкі, з якімі вырабляецца лялька.

1384
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Крупенічка" і "Багач" спрыялі дастатку ў хаце і ставіліся ў чырвоным куце. Насыпалі ў вузельчыкі крупу ці зерне, якія вясной развязвалі і першым на ўчастак высявалі менавіта гэта зерне, каб мець добры ўраджай.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    Абярэг "На здароўе" робіцца з ільну. І чым меней жыла гэтая лялька – тым лепш. Так-так, бо калі яе майстравалі, загадвалі, каб яна забрала на сябе ўсю немач чалавека, а калі ён папраўляўся – ляльку спальвалі.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Берагіня роду" ахоўвала ўвесь род і ставілася ў хаце ў чырвоным куце. За поясам гэтая лялька мела мяшочкі з зернем і грошыкамі, каб усе члены роду жылі ў дастатку.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Дабрабытніца". Назва лялькі гаворыць сама за сябе – несці багацце, дабрабыт сям’і, у яе аснове заўсёды кладзецца манета.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Жаданніцу" нікому не паказвалі, захоўвалі ў сваім пакоі побач з люстэркам. Загадваючы пажаданні, яе ўпрыгожвалі чарговай стужкай, пацеркамі, кветачкамі.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Званочак" – вястун добрых вестак. Званочкі маглі быць як у руках лялькі, так і замест ножак.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Кубышка-траўніца" напаўнялася мятай, чаборам, ліпай, самымі рознымі травамі, у залежнасці ад захворвання. Яны спрыялі выздараўленню пры прастудзе, паколькі змагаліся з мікробамі, мацавалі сон, знімалі галаўны боль.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Куватка" ці "Спавітушка" клалася ў калыску малога ці вешалася над ёй, каб злыя духі, калі прыйдуць па душу немаўляці, пераблыталі і ўсяліліся ў ляльку.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "На ўдалае замужжа". Гэтая лялька мела самую даўгую шыю, паколькі яна рабілася з гальштукаў, кожны з якіх меў свой колер і адпавядаў рысам характару будучага мужа. Гальштукаў было не меней сямі, павязваючы іх, дзяўчаты прагаворвалі, якім павінен быць жаніх. Гэтая лялька была без рук, каб муж на руках насіў і ўсю работу рабіў. Калі дзяўчына выстаўляла ляльку на вакно, значыць была гатова да замужжа.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Неразлучкікаў" дарылі маладым на вяселле, каб яны заўжды былі разам, захоўвалі ў сям’і лад. Гэту ляльку-абярэг можна дарыць парам і на юбілейныя вяселлі.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Радасцея" – абярэг добрага настрою і радасці. Ручкі гэтай лялькі заўсёды глядзяць ўгару.

Тэги:
Народныя традыцыі, Лялькі

Беларускі лён: сакрэты вытворчасці элітнай тканіны

521
(абноўлена 09:47 23.11.2020)
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
Людзі спрадвеку з павагай ставіліся да льну: у льняныя тканіны заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў і апраналі цнатлівых дзяўчат на вяселлі.

Лён на Беларусі вырошчваюць са старадаўніх часоў. Продкі заўсёды ставіліся з павагай да гэтай культуры, бо яна літаральна магла апрануць цэлую сям’ю і нават вёску.  Чыстае і светлае льняное адзенне было сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму маладыя дзяўчаты на вяселле апраналі сукенкі, зробленыя з ільнянога матэрыялу. А ў Старажытным Егіпце, дзе людзі даведаліся пра лён 7-9 тысяч гадоў таму, тканіны з лёну лічыліся элітнымі, таму ў іх заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў.

Прыгажосць і зручнасць ільняной тканіны цэніцца ва ўсім свеце, а на Беларусі і дагэтуль захоўваюць традыцыі льнянога ткацтва. Кросны, варштат, мялкі, церніцы, трапкач і іншыя старадаўнія прылады для вырабу льняной тканіны — у фотастужцы Sputnik.

Гэта, безумоўна, не нанатэхналогіі, але паглядзець таксама ёсць на што.

Глядзіце таксама:

521
  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На Беларусі лён вырошчваюць са старадаўніх часоў. Нашы продкі казалі, што "лён усіх апранае", і прысвячалі гэтай сельскагаспадарчай культуры свае песні, вершы і казкі.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Лён быў сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму нявеста на вяселле апранала сукенку з ільну. На беларускім гербе кветачкі льну сімвалізуюць працавітасць, дабрабыт і парадак.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Традыцыйнай прыладай ткацтва на Беларусі быў гарызантальны ткацкі станок — кросны. Беларускія навукоўцы вылучаюць некалькі тыпаў ткацкіх станкоў, якія існавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзя і адрозніваліся па канструкцыі. У больш прымітыўных (на "сохах" і на "станінах") асобныя дэталі ўкапваліся ў зямлю ці мацаваліся да столі. Больш дасканалыя называліся "рамавы ткацкі станок" ці "варштат".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На першым этапе льноапрацоўкі ад сцяблоў саспеўшага, а потым вымачанага і высушанага льну аддзяляюць галоўкі. Рабілася гэта пры дапамозе драўляных "пранікаў", якімі іх аббівалі. На поўначы Беларусі галоўкі абрывалі спецыяльнымі нажамі-"драчкамі".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля абрывання галовак сцябло льну разміналі на "мялках" або "церніцах", каб вызваліць з яго валакно. На Беларусі вядомыя нахільныя і гарызантальныя мялкі. Іх рухомыя часткі — білы — мелі адно ці два рэбры.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля апрацоўкі на мялках рэшткі кастры на валакне выдалялі пры дапамозе "трапала".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Прыладамі для часання льну служылі драўляныя і металічныя "грэбні". Пры іх дапамозе валакно расшчаплялася на больш тонкія валаконцы і канчаткова ачышчалася ад кастры. Пасля часання льну атрымлівалася валакно рознай якасці. Адыходы ад часання ўтваралі "кудзелю".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Валакно, якое заставалася пасля часання, — "кужаль" — спляталася ў косы і ў такім выглядзе захоўвалася да прадзення.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Наступны этап апрацоўкі льну — прадзенне — звязаны з вырабам нітак з валакна. Звычайна ім займаліся жанчыны ў перыяд з лістапада па сакавік. Асноўнымі прыладамі прадзення былі прасніца, верацяно і самапралка.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Працэс прадзення пачынаўся з замацавання кудзелі на прасніцы. На стойцы мацавалася кудзеля, а на донца садзілася жанчына. Стойка прасніцы, якая не мела донца, устаўлялася ў спецыяльную адтуліну ў лаве.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Самая старадаўняя прылада для прадзення — верацяно. Яго выраблялі з драўніны ясеня, грушы ці бярозы. Пры прадзенні жанчына пальцамі правай рукі выцягвала валакно з кудзелі, адначасова трыма пальцамі левай рукі паварочвала верацяно.

Тэги:
лён, Беларусь, Народныя традыцыі, спадчына
Слова COVID-19 адлюстроўваецца ў кроплі на ігле шпрыца

Ад правалаў у памяці да загусцення крыві: якія наступствы ў COVID-19

0
(абноўлена 17:52 25.11.2020)
Амаль 60 мільёнаў чалавек па ўсім свеце апынуліся заражаныя каронавірусам. Самая напружаная сітуацыя склалася ў ЗША, Індыі і Бразіліі.

МІНСК, 25 ліс - Sputnik. Урач-імунолаг Уладзіслаў Жамчугоў распавёў аб наступствах каронавіруснай інфекцыі для арганізма.

Паводле яго слоў, у час захворвання магчымыя пашкоджанні цэнтральнай і перыферычнай нервовай сістэмы. У хворага назіраюцца правалы ў памяці, адсутнасць нюху, парушэнні слыху, парэстэзіі - парушэнне адчувальнасці ў розных частках цела.

Наступствы COVID-19 Уладзіслаў Жамчугоў параўнаў з наступствамі ВІЧ/СНІД, а таксама рассеянага склерозу. Паводле яго слоў, гэтым сімптомы могуць захоўвацца доўгі час, паколькі адбываецца аднаўленне нервовых клетак.

"Мы бачым у такіх хворых пры магнітна-рэзананснай тамаграфіі карціну, вельмі падобную на рассеяны склероз. Такое бывае і пры ВІЧ/СНІД", - адзначыў імунолаг ў эфіры НСН.

У нейкім плане каронавірус падобны да інсульта, дадаў урач. У некаторых хворых адбывалася загусценне крыві. У сувязі з гэтым медык рэкамендаваў асаблівую ўвагу надаваць сасудам і згусальнасці крыві пры лячэнні COVID-19.

Разам з тым, ён нагадаў, што каронавірус да канца не вывучаны, таму казаць аб доўгатэрміновых наступствах рана.

Па дадзеных універсітэта Джонса Хопкінса, у свеце каронавірусам заразіліся каля 60 мільёнаў чалавек. Больш за ўсё выпадкаў заражэння зарэгістравана ў ЗША (больш за 12,5 мільёнаў), Індыі (9,2 млн) і Бразіліі (больш за 6,1 млн). Па ўсім свеце памерлі больш за 1,4 мільёна пацыентаў, у якіх быў знойдзены COVID-19.

0
Тэги:
каронавірус