Лялька-сужэнцы

Добра жыць і не тужыць, або Народныя парады для мужоў і жонак

256
(абноўлена 18:18 31.05.2018)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае цікавыя прыкметы пра сужэнства і вучыць гатаваць поліўку з рабрынкамі.

Нашы продкі заўсёды падкрэслівалі важнасць трывалых шлюбных адносінаў. У народзе існавала шмат цікавых прыкмет,  "як добра жыць і не тужыць".

Многа цікавых назіранняў па гэтай тэме ёсць у этнографа Чэслава Пяткевіча. Піша ён пра Палессе, але заўвагі падыходзяць да адносінаў паміж мужам і жонкай па ўсёй тэрыторыі Беларусі, таму што адрозніваюцца толькі ў некаторых рэгіёнах.

Вясковая культура беларускага сялянства ў дачыненні да сямейных адносінаў удасканальвалася стагоддзямі. У выніку з'явіліся пэўныя звычаі, парушэнне якіх было непрымальным. Напрыклад, лічылася, што паўторная жаніцьба, як і частая змена месца жылля, не дае чалавеку паўнаважна пражыць сваё жыццё — пусціць карані, выхаваць дзяцей. Менавіта таму ў народзе казалі: "Не дай Божа часта жаніцца і часта сяліцца".

Сужэнства (шлюб) — ёмкае беларускае слова, якое практычна забыта ў наш час.  Лічылася, што першая жонка — ад Бога, другая — ад людзей, а трэцяя — ад чорта.

Жаніцьба ёсць, а "разжаніцьбы" няма

Нашы продкі лічылі, што дваццацігадовы юнак ці сямнаццацігадовая дзяўчына мелі права ўступіць у шлюб толькі ў тым выпадку, калі гэта не пярэчыла волі бацькоў. Самавольная жаніцьба па каханню была вельмі рэдкім выпадкам і асуджалася вясковай супольнасцю. У такіх выпадках часта не абыходзілася без скандалаў: бацька паграджаў сыну праклёнам і пазбаўленнем спадчыны.

Звычайна жонку для сына бацькі шукалі ў сваёй вёсцы, паколькі суседскія дзяўчаты ім былі добра вядомыя.

Абярэг на жаночае шчасце ад майстрыхі Гульнары Качан
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Абярэг на жаночае шчасце ад майстрыхі Гульнары Качан

Здаралася так, што юнаку, каб пазбегнуць моцнага ўплыву цёшчы на хатнія справы, раілі не браць жонку са свайго сяла. Таму часта бацькі засылалі сватоў у суседняе і абіралі нявестку сярод незнаёмых сыну кандыдатак. Бацькам было абыякава, ці прывабная яна знешне, ці заможная, а на ўзрост звярталі ўвагу, толькі каб яна не выглядала як маці свайго мужа.  

Галоўнае патрабаванне да будучай нявесткі — разуменне гаспадаркі, працавітасць, сціпласць і добрае здароўе. Апошні крытэр тлумачыўся тым, што "мужык любіць толькі сястру багатую, а жонку здаровую".

"Галышы тыкаюць, а нам не гадзіцца"

Існавалі свае традыцыі і ў зносінах паміж мужам і жонкай. Яны павінны былі заўсёды звяртацца адзін да аднаго па імені і на "ты". Звычай "выкаць" існаваў толькі паміж заможнымі і тлумачыўся тым, што толькі "галышы тыкаюць, а нам не гадзіцца".

Знаходзячыся сярод чужых без жонкі, муж казаў "мая жонка", "баба", "хазяйка" або "гаспадыня", а жонка пра мужа "мой мужык", "чалавек", "хазяін", а часам "гаспадар", у прысутнасці радні называлі сябе па імёнах.

Прозвішчы жонак узнікалі шляхам далучэння канцовак —ыха, —іха да афіцыйнага прозвішча мужа. Напрыклад, Таўмач — Таўмачыха, Бурак — Бурачыха, Верабей — Верабеіха. Тыя самыя канцоўкі, дададзеныя да імёнаў мужоў, служылі імёнамі жонак: Хведар —  Хведарыха, Васіль — Васіліха і іншыя. Таксама ж і мянушкі мужоў аналагічным спосабам даставаліся жонкам: Шэпелюн — Шэпелюніха, Лізун — Лізуніха.

Жонка не рукавіца, з рукі не скінеш

У кнізе "Грамадская культура Рэчыцкага Палесся" Чэслаў Пяткевіч пісаў: "Сужонкі звычайна жывуць досыць згодна, калі не лічыць розных сутыкненняў, спрэчак, а часам і лаянкі, чаго цяжка пазбегнуць у іх працоўным жыцці. Сваркі ўзнікаюць раптоўна і гэтаксама хутка патухаюць, не пакідаючы прыкрых слядоў на раўнавазе і гармоніі сямейнага гурта".

У народзе пра гэта казалі так: "Мужык з жонкаю — то як бліскаўка, паморгае, пагрукае, да й як бы ні ў чом не бывала".

Цікава, што пяшчотныя і выключна дабразычлівыя прылюдныя паводзіны мужа ў дачыненні да жонкі выклікалі абурэнне. Таму мужу раілі: "Любі сабе жонку як душу, ды трасі як грушу".

Менавіта таму, напачатку сужэнства малады муж імкнуўся трымаць жонку ў дысцыпліне дзеля замацавання сваёй улады, якая з цягам часу слабела, і муж з жонкай ядналіся паміж сабой. Пра такія адносіны казалі: "Мужык і жонка  — адна машонка".

Прыкладам ладу ў сям'і лічылася тое, што у самых важных справах, напрыклад, будаўніцтва ці перабудова хаты, абмен свойскай жывёлы і многае іншае, муж заўсёды раіўся з жонкай.

Адкуль пайшоў выраз "вадой не разліць"?

Пра сужэнцаў, якія былі моцна з'яднанымі ў каханні, казалі "вадой не разліць". І гэты выраз меў сваю гісторыю.

Маладых яшчэ ў бацькоўскай хаце вучылі правілам паводзінаў у сужэнстве. Напрыклад, у спрэчках яны павінны былі заўсёды саступаць адзін аднаму. Калі хтосьці не хацеў, пачыналася амаль штодзённая бойка, справа магла дайсці нават да сінякоў. Калі падчас такіх спаборніцтваў у хату заходзіў сусед, то прынята было крычаць: "Вады! Вады!". Так на вёсцы звычайна суцяшалі бойкі сабак.

Калі можна біць жонку

Калі пасля перыядычных боек у выхаванні жонкі перамагаў муж, то яна вельмі рэдка заставалася пры ім ў такім прыніжэнні і пакоры: часта пакідала яго з дзецьмі і адыходзіла да радні ў прочкі.

Гэтым часам на мужа звальваўся догляд дзяцей і ўся жаночая праца па гаспадарцы, і ён вымушаны быў шукаць шляхоў прымірэння з жонкай з дапамогай родзічаў і прыяцелек.

Жонка добра разумела, што апошняе слова застанецца за ёй, доўга была няумольнай. Нездарма ў народзе казалі: "Бабы не пераможаш і табакі не ператрэш!"

Жонка вярталася дадому пасля працяглых перамоў і працягвала далей кіраваць домам, а мужу нічога не заставалася, каб пагадзіцца з лёсам.

Яшчэ сто гадоў таму ў вёсцы лічылася нормай біццё жонкі мужам, але садызм і калецтва асуджаліся. Такога чалавека жонка магла пакінуць назаўсёды.

Муж мог пабіць жонку за бяздумнасць, гультайства, марнатраўнасць, неахайнасц і п'янства, а за здрады ўвогуле выганяў з хаты.

Каб муж, які прыйшоў з працы галодны, быў задаволены сваёй каханай, прапаную гаспадыням рэцэпт простай і смачнай стравы — поліўка з рабрынкамі.

Інгрэдыенты:

  • Курыца
  • Свіныя рабрынкі
  • Цыбуліна
  • Некалькі гарошын чорнага перцу
  • Лаўровы ліст
  • 2 ст. лыжкі пшанічнай мукі

Як гатаваць:

Неабходна зварыць курыны булён, дадаўшы туды цыбуліну, соль па смаку і некалькі гарошын чорнага перцу. Пасля гэтага развесці ў халоднай гатаванай вадзе некалькі лыжак пшанічнай мукі і ўліць паціху ў гарачы булён, увесь час мяшаючы, каб не ўтварыліся камячкі. Павінна атрымацца рэдкая мачанка.

Рабрынкі для поліўкі
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Рабрынкі для поліўкі

Асобна падсмажыць столькі свіных рабрынак з цыбуляй, колькі будзе порцый. Пакласці іх разам са смажанай цыбуляй у поліўку, дадаць лаўровы ліст і крыху паварыць.

Жадаю сужэнцам смачна есці і добра жыць — не тужыць.

256
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (106)
По теме
Фотафакт: традыцыйнае палесскае вяселле ўзнавілі беларускія студэнты
Мастак, музыкант, літаратар, кампазітар і педагог Напалеон Орда

Напалеон Орда: летапісец беларускай архітэктуры

254
(абноўлена 22:12 10.02.2021)
У гэты дзень нарадзіўся мастак, кампазітар і педагог Напалеон Орда, аўтар тысяч гравюр, на якіх адлюстраваны старажытныя маёнткі Беларусі.

Напалеон Орда нарадзіўся 11 лютага 1807 года ў маёнтку ў Варацэвічах (сучасная Брэсцкая вобласць). 26 гадоў ён пражыў у Беларусі, але пасля паўстання 1831 года з'ехаў у Францыю пад чужым імем. У Парыжы Орда актыўна заняўся творчасцю – музыкай і мастацтвам.

Напалеон Орда маляваў страчаную цывілізацыю
© Sputnik Станіслаў Андросік, Сяргей Пушкiн Напалеон Орда маляваў страчаную цывілізацыю

У Францыі Напалеон Орда пазнаёміўся і сябраваў з выбітнымі прадстаўнікамі свайго часу: пісьменнікамі Бальзакам, Стэндалем, Цергеневым і Міцкевічам, кампазітарамі і музыкантамі Вердзі, Лістам, Шапэнам, у якіх браў урокі.

Музычныя творы Напалеона Орды неўзабаве загучалі са сцэн Францыі, Германіі, Польшчы і Расіі. Ён становіцца дырэктарам Італьянскай оперы ў Парыжы і працуе там да яе зачынення падчас рэвалюцыі 1848 года.

Напалеон Орда вядомы як заснавальнік беларускай школы фартэпіяннага мастацтва. Акрамя таго, ён быў аўтарам шэрага твораў па тэорыі музыкі. Напалеон Орда напісаў кнігу "Граматыка музыкі", якая шмат дзесяцігоддзяў лічылася адным з лепшых падручнікаў па тэорыі музыкі.

У наступныя гады Орда шмат вандраваў і рабіў у розных краінах замалёўкі. У 1856 годзе ён вяртаецца на радзіму і пачынае рабіць гравюры з мясцовых палацаў і сядзіб, многія з якіх пачыналі ўжо ў яго час прыходзіць у заняпад.

Вялікую частку твораў Напалеона Орды пасля яго смерці родныя перадалі ў Польшчу, у Нацыянальны музей Кракава. Вялікая калекцыя літаграфій таксама знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. У цэнтры Парыжа ў гонар Напалеона Орды ўсталявана памятная дошка. У Варацэвічах створаны музей і дзейнічае мастацкя галерэя. Імем Напалеона Орды названая вуліца ў Мінску. Да дэнамінацыі на статысячнай купюры можна было ўбачыць адну з самых вядомых гравюр Напалеона Орды "Нясвіжскі замак".

Замалёўкі Напалеона Орды, акрамя мастацкай каштоўнасці, маюць вялікае значэнне для сучасных рэстаўратараў і гісторыкаў архітэктуры. У дзень смерці мастака мы прапануем паглядзець на некаторыя з іх.

Чытайце таксама: 

  • Барыс Аракчэеў: спявак беларускай прыроды
  • Шагал і Віцебск: гісторыя кахання, якая працягнулася пасля смерці
  • "Суровы рэалізм" Мая Данцыга і яго вайна
  • Вешчыя сны і космас: пяць цікавых фактаў пра Язэпа Драздовіча
254
Тэги:
Напалеон Орда
Кастусь Каліноўскі

Кастусь Каліноўскі: "Бяссмертны ты, як фенікс, мой народ..."

42
(абноўлена 11:35 02.02.2021)
Гэтыя словы належаць знакамітаму беларускаму пісьменніку і паэту Уладзіміру Караткевічу, але гучаць з вуснаў Кастуся Каліноўскага ў аднайменнай п’есе. Сёння спаўняецца 183 гады з дня нараджэння лідэра паўстання 1863-1864.

Кастусь Каліноўскі (1838-1864 гг.) нарадзіўся ў Гродзенскім павеце ў сям'і беззямельнага шляхціца. Да рэвалюцыйнай дзейнасці далучыўся ў час вучобы на юрыдычным факультэце Пецярбургскага ўніверсітэта. Вярнуўшыся ў 1861 годзе пасля вучобы на радзіму, ён стварыў на Гродзеншчыне рэвалюцыйную арганізацыю.

Яська, гаспадар з-пад Вільні

Восенню 1862 года Каліноўскі стаў старшынёй Літоўскага правінцыяльнага камітэта (ЛПК) у Вільні - цэнтра "чырвоных" у Літве і Беларусі, які ўзначаліў падрыхтоўку узброенага паўстання супраць царскіх уладаў.

У рускай гістарыяграфіі паўстанне 1863-1864 атрымала назву Другое польскае паўстанне або мяцеж, у польскай - Студзеньскае паўстанне, у беларускай гістарыяграфіі - паўстанне Кастуся Каліноўскага, каб выдзяліць яго з агульных паўстанцкіх дзеянняў на тэрыторыі Беларусі.

Вялікую ролю ў арганізацыі паўстання адыграла выданне з лета 1862 года Кастусём Каліноўскім разам са сваімі аднадумцамі першай рэвалюцыйна-дэмакратычнай газеты ў Беларусі "Мужыцкая праўда". Выйшлі 7 нумароў газеты. Каліноўскі прапагандаваў ідэю народнай сялянскай рэвалюцыі і сфармуляваў ідэю дэмакратычнай народнай дзяржавы: "… не народ для ўрада, а ўрад для народа". Нумары газеты ён падпісваў псеўданімам "Яська, гаспадар з-пад Вільні".

Прычыны паўстання

Перадумовы паўстання былі звязаны з асаблівасцямі развіцця Беларусі ў другой палове XIX стагоддзя. Беларускае сялянства было незадаволена ўмовамі адмены прыгоннага права. 3 мэтай прадухілення іх удзелу ў паўстанні супраць самадзяржаўя, што пачалося 22 студзеня 1863 года ў Польшчы, царскі ўрад змяніў некаторыя палажэнні рэформы 1861 г. і скасаваў часоваабавязанае становішча сялян. Былі паменшаны на 20% выкупныя плацяжы. Гэта паўплывала на ўдзел сялянства ў паўстанні. Сярод паўстанцаў налічвалася толькі 18% сялян.

Масавы ўдзел у паўстанні прыняла шляхта, якая дамагалася аднаўлення Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. Найбольш рашуча настроеная частка шляхты ажыццяўленне сваіх мэт звязвала з падрыхтоўкай і правядзеннем узброенага паўстання супраць царскіх улад пры падтрымцы сялян. Прыхільнікаў такой тактыкі дзеянняў называлі "чырвонымі".

Частка буйных памешчыкаў спадзявалася дасягнуць названых мэтаў паўстання мірным шляхам без удзелу сялянства. Прыхільнікаў такой тактыкі называлі "белымі".

Вынікі паўстання

Адсутнасць адзінага плана баявых дзеянняў, недахоп сіл і зброі, аб'яўленне беларускіх губерняў на ваенным становішчы і правядзенне карнай аперацыі супраць паўстанцаў пад кіраўніцтвам віленскага генерал-губернатара М. Мураўёва, рознагалоссі паміж удзельнікамі паўстання прывялі да яго паражэння. Восенню 1863 года ўзброеная барацьба ў Беларусі была практычна падаўлена.

У канцы студзеня 1864 г. быў арыштаваны Каліноўскі. Знаходзячыся ў турме, ён напісаў і перадаў на волю тры лісты свайму народу, вядомыя пад назвай "Лісты з-пад шыбеніцы".

3 лістоў вынікала, што Каліноўскі не прызнаваў маскоўскі або польскі ўрады сваімі для беларусаў. Ён заклікаў беларускі народ ісці ваяваць "за свайго Бога, за сваё права… за сваю Бацькаўшчыну". У сваю апошнюю хвіліну, стоячы пад шыбеніцай, Каліноўскі пры абвяшчэнні судовага прыгавору, у якім яго назвалі "дваранінам", заявіў: "У нас няма дваран - усе роўныя!".

Нагадаем, што крыху больш за год таму, 22 лістапада 2019 года, у Вільнюсе адбылася ўрачыстая цырымонія перапахавання Кастуся Каліноўскага і іншых удзельнікаў паўстання 1863 года. Ад урада Беларусі ў мерапрыемстве прымаў удзел віцэ-прэм'ер рэспублікі Ігар Петрышэнка. На той час дзеючы прадстаяцель РКЦ у Беларусі мітрапаліт Тадэвуш Кандрусевіч, які прысутнічаў на цырымоніі, назваў Каліноўскага нацыянальным героем Беларусі, па звестках Tut.by. Раней падчас выступлення перад журналістамі прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка назваў неадназначнай постаць Каліноўскага, аднак прызнаў, што "гэта наш чалавек нашай дзяржавы".

42
Тэги:
Кастусь Каліноўскі, Паўстанне 1963 года
Рабочыя чысцяць снег у Нью-Йорку

Шмат ахвяр і няма святла: стыхійнае бедства ў Тэхасе

9
(абноўлена 19:38 26.02.2021)
Жыхары Тэхаса падаюць у суд на энергарэгулятара штата і правайдэра электраэнергіі American Electric Power пасля масавых збояў электразабеспячэння, што закранулі мільёны людзей.

МІНСК, 27 лют – Sputnik. Незвычайна халодная і снежная надвор'е на працягу тыдня ахапіла шэраг рэгіёнаў ЗША, ахвярамі халадоў сталі сама меней 58 чалавек. У ліку найбольш пацярпелых штатаў апынуўся Тэхас. Паводле звестак партала Poweroutage.com, 261,9 тысячы чалавек заставаліся без электрычнасці ў краіне.

Некаторыя спрабуюць сагрэцца ў машынах, часам гэта прыводзіць да атручвання чадным газам. З-за спроб распаліць каміны здараюцца пажары. Некаторыя крамы не працуюць, бо няма святла, а праз адчыненыя крамы цягнуцца доўгія чэргі.

Выпрабаванне холадам новай адміністрацыі

Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн абвясціў стыхійнае бедства. Выданне Hill адзначае, што гэты крок адкрывае шлях да федэральных рэсурсаў штата, "які пацярпеў ад паўсюдных адключэнняў электраэнергіі і недахопу вады, так як адмоўныя тэмпературы разбурылі інфраструктуру, якую ўрад штата не змог падрыхтаваць да зімы".

Wall Street Journal піша, што Белы дом заявіў, што федэральная дапамога будзе ахопліваць 77 акруг, у іх фізічным асобам і ўладальнікам бізнесу будуць прадастаўлены гранты на часовае жыллё і рамонт дамоў, недарагія пазыкі для пакрыцця незастрахаваных маёмасных страт і іншая дапамога ў аднаўленні пасля анамальных халадоў .

Washington Post адзначае, што адміністрацыя Байдэна сутыкаецца з першым стыхійным бедствам, і прэзідэнт праяўляе асабліва стрыманы падыход. Ён не наведаў пацярпелы рэгіён і ён старанна пазбягае спрэчак пра тое, ці вінаватыя ў шырока распаўсюджаных збоях у электразабеспячэнні ветраныя ўстаноўкі або выкапнёвае паліва.

На думку выдання, паводзіны прэзідэнта рэзка кантрастуюць са звычкамі яго папярэдніка Дональда Трампа. Газета мяркуе, што хоць Байдэн заслужыў хвалу за свой больш дзелавы падыход, ён таксама рызыкуе, што ён і федэральны ўрад могуць здацца амаль адсутнымі.

Гібель людзей у Тэхасе можна было прадухіліць?

Стваральнік Microsoft Біл Гейтс лічыць, што гібель людзей у Тэхасе з-за адключэння электрычнасці можна было прадухіліць, паведаміў тэлеканал CNN.

Гейтс адказаў на сцвярджэнне губернатара Тэхаса Грега Эбата пра тое, што ў масавым адключэнні электраэнергіі вінавата абмярзанне ветраных установак. На думку Гейтса, праблема складалася ў электрастанцыях, якія працуюць на прыродным газе.

"Гэта не з-за залежнасці ад аднаўляльных (крыніц энергіі)... Гэта электрастанцыі на прыродным газе, якія не былі пагодастойкімі. Яны маглі б быць. Гэта каштуе грошаў, і было прынята кампраміснае рашэнне, але яно не спрацавала, і трагічна тое, што гэта прывяло да гібелі людзей", - заявіў Гейтс.

Чытайце таксама:

9
Тэги:
Людзі, Злучаныя Штаты Амерыцы, суд