Студэнты гістфака на раскопках гарадзішча Кардон, архіўнае фота

Славяне з Дуная засялялі поўнач Беларусі?

165
(абноўлена 16:20 12.08.2018)
У эпоху "Вялікага перасялення народаў" па ўсім еўрапейскім кантыненце перасоўваліся велізарныя масы людзей. Як славянскія пасяленцы з Падунаўя апынуліся на поўначы Беларусі, высвятляў Sputnik.

Археалагічны помнік Кардон у Шумілінскім раёне падае даследчыкам усё новыя сюрпрызы. У мінулым годзе там упершыню ў Беларусі знайшлі "молаты Тора", якія належалі вікінгам. У гэтым годзе экспедыцыя выявіла новыя ўнікальныя артэфакты. У падрабязнасцях разбіраўся карэспандэнт Sputnik Станіслаў Андросік.

У тым годзе археолагі з Інстытута гісторыі Акадэміі навук Беларусі даследавалі гарадзішча часоў "эпохі вікінгаў" і паселішча, якое прылягае да яго. На тэрыторыі селішча былі зробленыя знаходкі, якія паказваюць на прысутнасць у VI — VII стагоддзях нашай эры славян з Падунаўя.

Бронзовая норманнская застежка для обуви, найденная на Кордоне
© Sputnik Станислав Андросик
Бронзавая нарманская зашпілька для абутку, знойдзеная на Кардоне

Ад Дуная да Дзвіны

"Нам пашанцавала, што культурны пласт апынуўся непатрывожаным. Пачатак засялення паўночна-заходняга ўчастка паселішча можна звязаць з VI — VII стагоддзямі нашай эры. Аснову для такой здагадкі дае калекцыя ўпрыгожванняў са сплаваў свінцу і волава, якія характэрныя для нашага народу з Падунаўя", — распавёў навуковы супрацоўнік Інстытута гісторыі Сяргей Дзярновіч.

Накладки славянского костюма с Подунавья VI–VII вв н.э.
© Sputnik Станислав Андросик
Накладкі славянскага касцюма з Падунаўя VI-VII стст. н.э.

На Кардоне прадстаўлены самыя разнастайныя па форме накладкі і падвескі, у тым ліку і рэдкія трохкутныя, а таксама трапецападобныя вырабы. Па словах кіраўніка экспедыцыі, сёння ў распараджэнні даследчыкаў цэлы комплекс знаходак, які мае паралелі з касцюмам насельніцтва Падунаўя. Усё гэта кажа аб устойлівай сувязі з заходнімі славянамі. Унікальнасці знаходкам дадае і тое, што падобныя ўпрыгажэнні з-за сваёй далікатнасці вельмі недаўгавечныя і звычайна не трапляюць у рукі да гісторыкаў.

"Артэфакты выяўлены на перадматэрыковым узроўні (пачатак культурнага пласта — Sputnik), што дазваляе зрабіць выснову, што жыццё на дадзенай частцы паселішча звязана непасрэдна са славянскім насельніцтвам з Падунаўя", — лічыць археолаг.

Трапециевидная подвеска культуры смоленско-полоцких длинных курганов IX-X век
© Sputnik Станислав Андросик
Трапецападобная падвеска культуры смаленска-полацкіх доўгіх курганоў IX-X стагоддзе

Міжнародныя кантакты

У далейшым паселішча засялялі прадстаўнікі культуры смаленска-полацкіх доўгіх курганоў. Гэта пацвярджаюць і трапецападобныя падвескі з бронзы, і элементы керамічнага комплексу, што суадносіцца з крывічамі. Калекцыю дадзенага храналагічнага этапу дапаўняюць упрыгажэнні, якія адносяцца да скандынаўскага і балцкаму імпарту.

"Мы фіксуем насельніцтва, якое ўступіла ў кантакт з нарманамі. Сімбіёз гэтых культур паслужыў уключэнню паселішча ў сетку міжнародных кантактаў таго часу. Знаходкі арабскіх манет — дырхамаў, якія паступалі з краін Усходу, у чарговы раз гэта падкрэсліваюць", — канстатаваў Сяргей Дзярновіч.

Арабские дирхамы IX-X век
© Sputnik Станислав Андросик
Арабскія дырхамы, IX-X стагоддзе

Раней беларускія гісторыкі маглі толькі гіпатэтычна разважаць пра тое, ці жылі жыхары на гэтым археалагічным комплексе пастаянна. Зараз выяўлены сляды работ па ўмацаванні берага і па адведзенню вады з паселішча. Усё гэта сведчыць аб пастаянным пражыванні людзей на дадзенай тэрыторыі.

Значнасць Кардона як помніка гісторыі заключаецца ў тым, што дазваляе сабе ўявіць, якімі былі на першых этапах свайго развіцця горада беларускага Падзвіння. Па словах Сяргея Дзярновіча, разам з развіццём такія гарады, як Полацак і Віцебск, няўхільна забудоўваліся і змяняліся, іх больш ранні культурны пласт папросту разбураўся і знікаў.

Орнаментированная в виде звезды накладка эпохи викингов
© Sputnik Станислав Андросик
Арнаментаваная ў выглядзе зоркі накладка "эпохі вікінгаў"

"Само паселішча на Кардоне пачало існаваць у трэцяй чвэрці І тысячагоддзя. Актыўная фаза яго жыцця скончылася з завяршэннем "эпохі вікінгаў", — удакладніў археолаг.

Загадкавае збудаванне

У гэтым годзе археалагічная экспедыцыя даследавала на тэрыторыі помніка сляды складанага збудавання з двух пратокаў. Яны размяшчаліся перпендыкулярна па адносінах адзін да аднаго, забяспечваючы выхад да ручая, які абгінаў гарадзішча з паўночнага боку і ўпадаў у Дзвіну.

Раскопки на Кордоне, где обнаружили фрагменты гидротехнического сооружения
© Photo : Архив Сергея Дерновича
Раскопкі на Кардоне, дзе знайшлі фрагменты гідратэхнічнага збудавання

Сяргей Дзярновіч распавёў, што выяўлена забутаванасць іх схілаў дробнымі валунамі і ўмацаванне пластом абпаленай і сырой гліны.

На думку даследчыка, дадзеныя "каналы" маглі выкарыстоўвацца для дадатковага водаадвядзення з тэрыторыі паселішча. Пры гэтым кіраўнік экспедыцыі не выключае, што па іх маглі перамяшчаць грузы, улічваючы гандлёва-рамесны характар ​​комплексу ў "эпоху вікінгаў".

Нож с валютообразными завершениями, конец І тысячелетия н.э.
© Photo : Архив Сергея Дерновича
Нож з валютападобнымі завяршэннямі, канец І тысячагоддзя н.э.

"У мінулым годзе пры раскопках участка на месцы "гідратэхнічнага збудавання" нават была знойдзена жалезная ладзейная заклёпка", — падсумаваў археолаг.

165
Тэги:
вікінгі, гісторыя, Археалогія, Інстытут гісторыі НАН Беларусі, Шумілінскі раён, Беларусь
Тэмы:
Беларуская археалогія: самыя цікавыя знаходкі (39)
По теме
Беларускія скарбы: што, дзе, калі?
Навукоўцы БДУ даказалі, што славяне паходзяць з Палесся
Рэчы беларускага вайскоўца X стагоддзя знайшлі каля Гальшан
Касцяную флейту узростам 4,5 тысячы гадоў знайшлі беларускія археолагі
Рэшткі шкловытворчай мануфактуры XVIII стагоддзя знайшлі ў Ільі
Мотальскія прысмакі – 2019

Кухня нашых продкаў: гатуем стравы з мяса трусоў і зайцаў

10
(абноўлена 16:52 27.11.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская вучыць, як выбіраць лепшае мяса і гатаваць з яго найсмачнейшыя стравы.

Традыцыйна ад восені да вясны пачынаецца сезон палявання на зайцаў, калі іх мяса лічыцца найлепшым па якасці. Цікава, што да ХІХ стагоддзя ў Расіі мяса зайцоў практычна не ўжывалі, паколькі ад ХІ па ХVІІ стагоддзе сярод рускіх яно лічылася забароненым, паганым, язычніцкім. Магчыма, таму нават на пачатку ХХ стагоддзя, калі адбываліся царскія паляванні ў Белавежскай пушчы, сярод іншай дзічыны зайцаў не лічылі за здабычу. На іх палявалі сяляне, палеткі якіх межавалі з пушчай і там іх ловы не лічыліся браканьерствам.

У беларусаў заяц вельмі папулярны персанаж чарадзейных казак і казак пра жывёл. У народзе існавала перакананне, што сустрэча з зайцам на дарозе абяцала няўдачу ў справах, а калі той забяжыць у вёску, то чакай пажару. І ўсё ж да слабейшага за іншых звяроў зайкі ставіліся лагодна. Адна з паляшуцкіх легенд, прыведзеная Чаславам Пяткевічам у кнізе Рэчыцкае Палессе распавядае:

"Надзвычайную чуйнасць зайца прыпісваюць яго баязлівасці. Ён вельмі баязлівы, бо мае невялічкае сэрца; Бог яму вылепіў надта доўгія вушы, а на сэрца не хапіла гліны, дак адарваў хвост, кідаючы толькі адростачак, каторы патом аброс шэрсцю, дай зрабіў маленькае сэрца. Ось зачым ён усіх баіцца, а яго ніхто".

У 1861 годзе ў Расіі ў Курску быў выдадзены кулінарны даведнік Алены Малахавец "Падарунак маладым гаспадыням". Пры яго напісанні аўтар натхнялася вядомай у той час кулінарнай кнігай Вінцэнты Завадскай "Літоўская кухарка", якую ў дзень вяселля ёй падарыў  муж Франц Малахавец. З гэтай кнігі Алена Малахавец запазычыла немала рэцэптаў беларускай кухні, сярод якіх і стравы з зайцаў. Перад іх прыгатаваннем аўтар навучала маладых гаспадынь як па тушцы зайца вызначыць яго ўзрост і як пасля апрацаваць  мяса такім чынам, каб атрымалася смачная страва. Так у маладога зайца пярэднія ногі лёгка пераламіць, у яго тоўстыя калені, кароткая і тоўстая шыя і мяккія вушы. Старыя зайцы доўгія і худыя. Прынесены з палявання заяц павінны быў паляжаць у скурцы не менш за тры дні, затым, не здымаючы скуркі, яго патрашылі. Малахавец нагадвала, што ў такім выглядзе падвешаныя ў халодным месцы зайцы маглі захоўвацца да трох тыдняў. За два дні перад прыгатаваннем з іх здымалі скурку і апрацоўвалі мяса.

Згодна з кулінарнымі даведнікамі заяц русак лепшы за беляка. Ён павінны быць тлусты і не старэйшы за адзін год. Да таго ж горшым лічыцца мяса зайцаў, якія водзяцца ў балоцістых мясцовасцях. Зайчаціна мае цёмны колер, жорсткая і бедная тлушчамі, мае моцны спецыфічны смак. Калі гатуюць зайца, то з мяса выдаляюць усе абалонкі і плеўкі, якіх у зайчаціне шмат. Маладую зайчаціну можна есці адразу, марынуюць яе ў лёгкім марынадзе толькі для смаку. Старую зайчаціну марынуюць напрацягу трох дзён. Пры прыгатаванні зайчаціны трэба ўлічваць, што спінка становіцца мяккай раней за ножкі. Зайца і труса гатуюць як цэлага, так і парэзанага на кускі. Іх рассякаюць папалам упоперак, на чатыры часткі, або разам з косткамі на порцыі. Толькі для некаторых страў мяса аддзяляюць ад костак. Нятлустых зайцаў і трусоў шпігуюць або абкладаюць кавалачкамі сала і абвязваюць.

Мяса трусоў і зайцаў, смажаць, запякаюць і тушаць, а больш старых жывёл вараць.

Мяса труса светлае і далікатнае, хутка становіцца мяккім пры тэрмічнай апрацоўцы. З-за незвычайнага прысмаку трусяціна патрабуе вострых прыпраў і шмат зеляніны. Старых і нятлустых трусоў марынуюць, каб яны сталі больш далікатнымі на смак. Зайчаціну або трусяціну прынята тушыць, вымочваючы перад гэтым 10-12 гадзін у растворы з воцатам, з  дадаткам алею, у квасе або ў малочнай сыроватцы. Каб палепшыць смак стравы з зайчаціны або трусяціны, часта выкарыстоўваюць віно.

Вінаграднае віно ў кулінарыі прымяняецца ў вельмі малых дозах і амаль заўсёды як каталізатар пры адварванні і тушэнні. Под уплывам тэмпературы спірт выпараецца, а вінаградны сок гусцее і сваім пахам спрыяе паляпшэнню смаку стравы. Так, невялікая колькасць сухога чырвонага віна разам з вадой адбівае непрыемны пах мяса. 1-2 сталовыя лыжкі кіслага чырвонага віна, якое дадалі ў смажаніну, не толькі паляпшае яе смак, але і паскорвае яе прыгатаванне.

Гарнірам да трусяціны звычайна служыць мяккая на смак, тушаная або вараная агародніна, зялёная салата. Салата з памідораў і агуркоў, і фруктовыя кампоты. Зайчаціну сервіруюць з духмянымі соусамі тушанай чырвонай капустай або буракамі, вострай салатай ў марынадзе.

Суп з зайца з клёцкамі

Інгрыдыенты:

  • Галава, шыя, брушная частка і ядомыя вантробы аднаго труса або зайца
  • 1,5 л вады
  • 2 цыбуліны
  • 1 морквіна
  • 1/4 частка сэльдэрэю
  • 1 лаўровы ліст
  • ½ ст лыжкі чабору
  • 3 ягады ядлоўцу
  • 3 гарошыны чорнага і 2 гарошыны духмянага перцу
  • 80 гтаматнага пюрэ
  • 2 ст лыжкі сухога чырвонага віна
  • Соль
  • Молаты чырвоны і чорны перац
  • 1-2 чайныя лыжкі цукру

Для клёцак

  • 1 яйка
  • 4 ст лыжкі мукі
  • 20 г масла
  • Гашаная сода або разрыхляльнік цеста
  • Мускатны арэх на кончыку нажа
  • Соль

Як гатаваць:

Зайчаціну добра вымыць і варыць у падсоленай вадзе з вялікай цыбулінай, лаўровым лістом, чаборам, ягадамі ядлоўцу, чорным і духмяным перцам. Варыць да таго часу пакуль мяса не будзе адставаць ад костак. Гатовае мяса аддзяліць ад костак разам з вантробамі, прапусціць праз мясарубку або дробна парэзаць, дадаць другую цыбуліну, натаркаваную на дробнай тарцы моркву, сельдэрэй і таматнае пюрэ. Сумесь добра вымяшаць, разбавіць працэджаным булёнам, пасыпаць молатым чырвоным і чорным перацам, дадаць цукар і варыць 5-10 хвилин. Перад канцом варкі ўліць чырвонае віно. Для прыгатавання здобных клёцак узбіць яйцо, дадаць муку, разрыхляльнік цеста, амаль растопленае масла, мускатны

арэх на кончыку нажа, соль. Густаватае цеста раскачаць у тонкі валік, нарэзаць кавалачкамі і кідаць у кіпячы суп, варыць 3-5 хвілін. Перад падачай дадаць сталовую лыжку зеляніны любісты.

Заяц печаны са смятанай

Інгрыдыенты:

  • 1 заяц (трус)
  • 100 г сала
  • 1 ст лыжка масла
  • 1 шклянка смятаны
  • 0,5 лімона

Як гатаваць:

Нашпігаваць салам ачышчаную тушку зайца, пасаліць, пакласці на бляху і пячы, абклаўшы маслам. Калі спячэцца напалову, паліць смятанай і ў ёй дапячы. Тады парэзаць на кавалкі і заліць соусам, які ўтварыўся на блясе.

Перад дапяканнем і заліццем соусам можна абкласці зайца лімонам, нарэзаным кружочкамі.

Таксама асобна да такой стравы можна падаць жэле з чорнай смародзіны.

10
Тэги:
беларуская кухня, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі

Беларускі лён: сакрэты вытворчасці элітнай тканіны

528
(абноўлена 09:47 23.11.2020)
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
Людзі спрадвеку з павагай ставіліся да льну: у льняныя тканіны заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў і апраналі цнатлівых дзяўчат на вяселлі.

Лён на Беларусі вырошчваюць са старадаўніх часоў. Продкі заўсёды ставіліся з павагай да гэтай культуры, бо яна літаральна магла апрануць цэлую сям’ю і нават вёску.  Чыстае і светлае льняное адзенне было сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму маладыя дзяўчаты на вяселле апраналі сукенкі, зробленыя з ільнянога матэрыялу. А ў Старажытным Егіпце, дзе людзі даведаліся пра лён 7-9 тысяч гадоў таму, тканіны з лёну лічыліся элітнымі, таму ў іх заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў.

Прыгажосць і зручнасць ільняной тканіны цэніцца ва ўсім свеце, а на Беларусі і дагэтуль захоўваюць традыцыі льнянога ткацтва. Кросны, варштат, мялкі, церніцы, трапкач і іншыя старадаўнія прылады для вырабу льняной тканіны — у фотастужцы Sputnik.

Гэта, безумоўна, не нанатэхналогіі, але паглядзець таксама ёсць на што.

Глядзіце таксама:

528
  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На Беларусі лён вырошчваюць са старадаўніх часоў. Нашы продкі казалі, што "лён усіх апранае", і прысвячалі гэтай сельскагаспадарчай культуры свае песні, вершы і казкі.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Лён быў сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму нявеста на вяселле апранала сукенку з ільну. На беларускім гербе кветачкі льну сімвалізуюць працавітасць, дабрабыт і парадак.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Традыцыйнай прыладай ткацтва на Беларусі быў гарызантальны ткацкі станок — кросны. Беларускія навукоўцы вылучаюць некалькі тыпаў ткацкіх станкоў, якія існавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзя і адрозніваліся па канструкцыі. У больш прымітыўных (на "сохах" і на "станінах") асобныя дэталі ўкапваліся ў зямлю ці мацаваліся да столі. Больш дасканалыя называліся "рамавы ткацкі станок" ці "варштат".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На першым этапе льноапрацоўкі ад сцяблоў саспеўшага, а потым вымачанага і высушанага льну аддзяляюць галоўкі. Рабілася гэта пры дапамозе драўляных "пранікаў", якімі іх аббівалі. На поўначы Беларусі галоўкі абрывалі спецыяльнымі нажамі-"драчкамі".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля абрывання галовак сцябло льну разміналі на "мялках" або "церніцах", каб вызваліць з яго валакно. На Беларусі вядомыя нахільныя і гарызантальныя мялкі. Іх рухомыя часткі — білы — мелі адно ці два рэбры.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля апрацоўкі на мялках рэшткі кастры на валакне выдалялі пры дапамозе "трапала".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Прыладамі для часання льну служылі драўляныя і металічныя "грэбні". Пры іх дапамозе валакно расшчаплялася на больш тонкія валаконцы і канчаткова ачышчалася ад кастры. Пасля часання льну атрымлівалася валакно рознай якасці. Адыходы ад часання ўтваралі "кудзелю".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Валакно, якое заставалася пасля часання, — "кужаль" — спляталася ў косы і ў такім выглядзе захоўвалася да прадзення.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Наступны этап апрацоўкі льну — прадзенне — звязаны з вырабам нітак з валакна. Звычайна ім займаліся жанчыны ў перыяд з лістапада па сакавік. Асноўнымі прыладамі прадзення былі прасніца, верацяно і самапралка.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Працэс прадзення пачынаўся з замацавання кудзелі на прасніцы. На стойцы мацавалася кудзеля, а на донца садзілася жанчына. Стойка прасніцы, якая не мела донца, устаўлялася ў спецыяльную адтуліну ў лаве.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Самая старадаўняя прылада для прадзення — верацяно. Яго выраблялі з драўніны ясеня, грушы ці бярозы. Пры прадзенні жанчына пальцамі правай рукі выцягвала валакно з кудзелі, адначасова трыма пальцамі левай рукі паварочвала верацяно.

Тэги:
лён, Беларусь, Народныя традыцыі, спадчына
Паэт Якуб Колас - Народны паэт Беларускай ССР

Тэст: ці пазнаеце вы беларускіх паэтаў і пісьменнікаў па вачах?

351
(абноўлена 16:49 27.11.2020)
Кажуць, што вочы - люстэрка душы. Прайдзіце тэст і даведайцеся, наколькі добра ведаеце вы беларускіх літаратараў у твар.

Упэўненыя, што беларускую літаратуру вы ведаеце добра, а вось ці пазнаеце вы аўтараў родных твораў па іх позірках? Sputnik прапануе ўважліва зазірнуць у вочы знакамітых літаратурных дзеячаў Беларусі і паспрабаваць успомніць, хто намаляваны на фотаздымку. 

Чытайце таксама:

351
Тэги:
тэст, Беларуская літаратура