Выставка Янка Купала: зову я вас на Победу в МИД

Складаны лёс вершаў Купалы: за што арыштавалі першы наклад "Жалейкі"

338
(абноўлена 10:29 30.08.2018)
Да сённяшніх дзён дайшлі толькі некалькі дзясяткаў першага выдання "народнага" зборніка вершаў.

Знакамітая і першая паэтычная кніга Янкі Купалы трапляла пад арышт некалькі разоў. Аўтару і выдаўцам прыходзілася ў судзе адбівацца ад нападак уладаў на выданне, якое ў гэтым годзе святкуе 110-годдзе.

З нагоды юбілею карэспандэнт Sputnik Алеся Шаршнёва разам з намеснікам дырэктара Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі Алесем Сушам разбіралася ў складаным шляху купалаўскай "Жалейкі".

Усё пачалося з памылкі

Месца нараджэння зборніка "Жалейка" — Санкт-Пецярбург. Менавіта там, у друкарні Пянткоўскага, выдаваліся амаль усе кнігі суполкі "Загляне сонца і ў наша аконца".

Намеснік дырэктара Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі Алесь Суша
© Sputnik
Намеснік дырэктара Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі Алесь Суша

"Гэта кніга ў пэўным сэнсе вызначыла характар не толькі беларускай культуры і літаратуры пачатку ХХ стагоддзя, але і ўплывае на яе развіццё ў сучаснасці", — падкрэслівае Алесь Суша.

Паўплывала выданне і на лёс самога Купалы, які да яго з'яўлення друкаваўся толькі на старонках "Нашай Нівы" і пад другім імем. Розніца была невялікай — да "Жалейкі" Івана Луцэвіча чытачы ведалі як Янука Купалу.

Кажуць, што адна літара "збегла" з псеўданіма ў выніку памылкі. Грамадскі і культурны дзеяч Браніслаў Эпімах-Шыпіла, які рэдагаваў выданне і рыхтаваў яго да выхаду, напісаў на тытульнай старонцы менавіта Янка Купала. Аўтар не супраціўляўся і пачаў падпісваць так усе свае творы.

"Рэвалюцыйная" і "супрацьдзяржаўная"

Алесь Суша падкрэслівае: у зборніка з самага пачатку быў складаны лёс. У 1908 годзе свет убачылі 4500 экзэмпляраў, з якіх да нашых часоў захаваліся толькі некалькі дзясяткаў.

"Жалейку" вельмі добра прыняла беларуская грамадскасць. З першых рэцэнзій стала зразумела: у беларусаў з'явіўся народны паэт, які здолеў распавесці пра цяжкі лёс свайго народа.

Самае маленькае ў Нацыянальнай бібліятэцы выданне Жалейкі
© Photo :
Самае маленькае ў Нацыянальнай бібліятэцы выданне "Жалейкі"

Адразу ж пасля выхаду, Санкт-Пецярбургскі камітэт па пытаннях друку Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Імперыі забараніў "Жалейку" з-за таго, што яна мела "рэвалюцыйны характар і несла пагрозу для дзяржавы". Наклад арыштавалі, супраць аўтара і выдаўцоў распачаўся суд, але ўсё абышлося.

Пытанне зноў паўстала напачатку 1909 года, калі кіраўніцтва Віленскага генерал-губернатарства пастанавіла, што "гэта кніга супрацьдзяржаўная". Тады Купала зноў адбіўся. Але першы наклад кнігі значна пацярпеў, і цяпер знайсці выданні можна толькі ў самых буйных беларускіх бібліятэках — Нацыянальнай, Прэзідэнцкай і Акадэмічнай. Захоўваецца дэбютная "Жалейка" ў Расійскай нацыянальнай бібліятэцы і некаторых прыватных калекцыях.

Як з'явіўся дзяржаўны гімн

Зборнік "Жалейка" складаецца з 95 вершаў і паэмы "Адплата кахання". Вялікая колькасць лірычных твораў прысвечана роднаму краю, многа ўвагі Купала надае рэаліям селяніна.

У Нацыянальнай бібліятэцы захоўваецца мікрафільм з тэкстам зборніка Жалейка
© Sputnik
У Нацыянальнай бібліятэцы захоўваецца мікрафільм з тэкстам зборніка "Жалейка"

Спецыялісты кажуць, што знакаміты верш "А хто там ідзе" ўвогуле паўплываў на станаўленне беларускай самастойнасці. Да 1939 года ў Заходняй Беларусі ён выкарыстоўваўся як нацыянальны гімн. Так жа казаў пра верш Максім Горкі, які пераклаў яго на рускую мову. Сёння верш перакладзены на больш за 100 моў свету. Ён жа, дарэчы, натхніў кампазітара Кіма Цесакова на яго араторыю "Мы — беларусы", Рыгор Пукст напісаў кантату "А хто там ідзе?", а Міхась Клімковіч і Нестар Сакалоўскі пад уплывам верша стварылі песню, якая стала дзяржаўным гімнам БССР.

Яшчэ адна частка "Жалейкі" называецца "Тлумачэнні, наследванні і розныя вершы". Тут надрукаваныя паэтычныя водгукі Купалы і пераклады з іншых моў.

"Але гэта былі не сухія пераклады, а хутчэй пераасэнсаванні і тлумачэнні. Купала першым паказаў, што сусветная паэзія і найперш паэзія суседзяў — Лермантава ў Расіі, Шаўчэнкі ва Украіне, Канапніцкай у Польшчы — можа годна гучаць па-беларуску", — адзначыў Алесь Суша.

Такім чынам, кніга стала сапраўдным адкрыццём свайго часу і з'яўляецца сапраўдным сімвалам для беларусаў і па сённяшні дзень.

338
Тэги:
Нацыянальная бібліятэка Беларусі, Алесь Суша, Янка Купала, Беларусь
Тэмы:
Беларуская літаратура (31)
По теме
Гасцей пільнаваў сабака: як праходзілі застоллі ў Янкі Купалы
Прывітанне са "Смалявуда": пад Мінскам пачаліся здымкі фільма пра Купалу
З-за крытыкі гледачоў новы спектакль пра Купалу зменіць назву
Як мылі помнік Янку Купалу напярэдадні яго дня нараджэння
А хто там ідзе: знакаміты верш Купалы выйшаў у перакладзе на 101 мову свету
Лідскі замак

Беларусь містычная: самыя знакамітыя замкі з прывідамі

590
(абноўлена 12:19 25.09.2020)
Самыя папулярныя беларускія замкі і прывіды, якія іх ахоўваюць - у аглядзе Sputnik.

Беларускія замкі — сапраўдны скарб для тых, хто хоча паказытаць нервы. У кожным жыве свой прывід, які абараняе пэўную легенду і нават скарб.  Тым, хто ўсё жыццё марыў папаляваць на прывідаў, ёсць дзе разгуляцца.

Нясвіжскі замак

Самы рамантычны і самы знакаміты прывід Беларусі — Чорная Панна Нясвіжа. Так называюць пакутлівую душу недарэчна загубленай каханай караля Жыгімонта — Барбары Радзівіл.   

Гісторыя адносінаў паміж свякроўкай і нявесткай старая як свет. Маці Жыгімонта Бона Сфорца люта ненавідзела "выскачак" Радзівілаў. І нават калі сын таемна ажаніўся з Барбарай, не прыняла яго выбар і загадала сваім памочнікам атруціць прыгажуню. Маладая каралева выпіла зелле, якое аптэкар Монці выдаў за лекі ад бясплоддзя. Яе пахавалі ў Віленскім кафедральным касцёле.

Несвижский замок
© Sputnik Ася Поплавская
Нясвіжскі замак

Каралева беларускіх прывідаў неаднойчы натхняла творцаў — Аляксей Дудараў прысвяціў ёй п'есу, па якой паставілі спектакль на сцэне Купалаўскага. Пастаноўка рэжысёра Валерыя Раеўскага ідзе з 2000 года і дагэтуль збірае поўныя залы.

Гальшанскі замак

Супрацьпаставіць жыхарцы Нясвіжскага замка па колеру можна гаспадыню Гальшан — Белую даму ці Белую Панну. Пры жыцці яна была жонкай будаўніка, якую прынеслі ў ахвару. Яе абралі выпадкова — гаспадынька першай з усіх прынесла мужу абед і стала платай будаўнікоў вышэйшым сілам за тое, каб паспяхова працягнуць будаўніцтва.

Разам з белай прыгажуняй па замку калі-некалі шпацыруе Чорны Манах — каханы Ганны-Гардзіславы Гальшанскай, якая апранала для сустрэч з ім манаскае адзенне. Аб іх каханні даведаўся бацька дзяўчыны — жорскі магнат. Ён загадаў замураваць Грэміслава Валюжыніча ў сцяну замка і тым самым зрабіў яго пастаянным жыхаром гэтага месца.

Мірскі замак

Яшчэ адна містычная Белая Пані мае прапіску ў Міры. Так завуць Сонечку — дачку гаспадара замка Мікалая Святаполка-Мірскага. Ён вырашыў на месцы сада выкапаць сажалку і тым самам даў ход пракляццю — тут павінна было загінуць столькі людзей, колькі дрэў было спілена ў садзе. Цяпер Сонечка па начах шпацыруе па замку ў белым адзенні.

Жыве ў Міры і прывід з роду Радзівілаў. Кажуць, што ён абараняе свой скарб, які дагэтуль знаходзіцца тут. Знайсці багацце зможа той, хто набярэцца смеласці і паразмаўляе з прывідам.

Мірскі замак
© Sputnik / Иван Руднев
Мірскі замак

Лідскі замак

Замак пабудаваны знакамітым Гедымінам для абароны ад крыжаносцаў, таму не дзіўна, што менавіта яго абралі для вечнага жыцця некалькі воінаў. Падзеі адбываліся ў снежні 1392 года: крыжаносцы па лёдзе вельмі блізка падыйшлі да сценаў замка. У тыя часы там знаходзіўся Дзмітрый Карыбут, які ўначы разам з войскам накіраваўся ў Наваградак.

У замку засталіся толькі некалькі воінаў. Яны мужна прынялі смерць і абараняюць замак ужо доўгі час.

Крэўскі замак

Амаль кожны беларускі замак ахоўвае памерлая прыгажуня і Крэва — не выключэнне. Лічыцца, што тут жыве дух дзяўчыны, якая дапамагла збегчы адсюль Вітаўту. Яна аддала князю сваё адзенне, за што і паплацілася жыццём. Памочніцу ўцекача скінулі з Крэўскай вежы.

Кревский замок в музее архитектурных миниатюр
© Photo : Сергей Балай, БелаПАН
Крэўскі замак у музее архітэктурных мініяцюр

Непрыемны лёс напаткаў тут яшчэ адну прыгажуню. У яе закахаліся два хлопцы, якія біліся на дуэлі. Але капрызная княжна адмовіла пераможцу і за гэта яе замуравалі прама ў сцяну разам з сабачкай.

Смалянскі замак

Каралева Бона Сфорца валодала Смалянамі ўсяго чатыры гады, пасля чаго перадала мястэчка роду Сангушак, якія пабудавалі тут замак вядомы як Белы Ковель. Але мясцовыя жыхары ўпэўненыя, што прывід наравістай жанчыны жыве менавіта тут. Лічыць так не замінае нават факт, што памерла Бона Сфорца ў Італіі.  З'яўляецца прывід звычайна позняй восенню, калі над мясцовай рэчкай Дзярноўкай ўздымаецца густы туман.  

Быхаўскі замак

Гэты замак у якасці рэзідэнцыі будаваў Ян Кароль Хадкевіч. У народзе казалі, што падчас будаўніцтва не абыйшлося без чорнай магіі з-за якой тут і з'явіліся прывіды юнака і дзяўчыны.

Справа ў тым, што будаўнікі скардзіліся на працу: інструмент валіцца з рук, а ўсё, што  было пабудавана за дзень, назаўтра развальваецца. Як было прынята ў тыя часы, вырашылі зрабіць ахвару. Платай для нячысцікаў сталі юнак і дзяўчына, якія проста ішлі па дарозе. Дзякуючы іх душам, замак стаў моцным і непрыступным, а выпадковыя мінакі дагэтуль сцерагуць яго сцены.

Любчанскі замак

Любча стала належаць магнату Яну Кішку ў 1547 годзе. Ён зрабіў вельмі многае для развіцця гэтых мясцін — пабудаваў тыпаграфію, малельны дом, школу і сам замак. Менавіта ў часы Кішкі Любча атрымала Магдэбургскае права і герб.

Любчанскі замак
Любчанскі замак

Таму валанцёры, якія займаліся рэстаўрацыяй замка, не здзівілся, калі напаткалі тут прывід — магнат і па сённяшні дзень абараняе свае ўладанні. Кажуць, што прывід пільна сачыў за працай і нават жартаваў над тымі, хто ўзгадваў Кішку нядобрым словам.

590
Тэмы:
Беларусь містычная: легенды, паданні, казкі
Лес, архіўнае фота

Святкуем узвіжанне і гатуем пачастунак для Вужынага Цара

21
(абноўлена 12:37 25.09.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра сённяшняе містычнае свята і вучыць гатаваць калдуны.

27 верасня адзначаецца адно са значных хрысціянскіх святаў у гонар Крыжа, які сімвалізаваў сабой выратаванне роду чалавечага. Ушаноўваючы яго ў гэты дзень вяскоўцы ставілі крыжы на ростанях.

Свята Уздзвіжанне Крыжа Гасподня ў Народным календары пазначана як Здзвіжанне, Уздзвіжанне, Звіжанне, Часнэйка і мае глыбокія старажытныя карані. Лічылася, што гэта свята "закрывання" зямлі на зіму. Згодна з народнымі ўяўленнямі, замыкаюць яе птушкі, якія, адлятаючы ў вырай, забіраюць з сабой ключы на неба. Аб гэтых падзеях нашы продкі казалі: "Уздвіжанне лета замыкае, ключык шызая галачка за мора панесла". Падчас гукання вясны гэтыя ключы просяць вярнуць з неба святога Георгія, каб адамкнуць зямлю і выпусціць цёплае лета.

У народных уяўленнях у прыродзе ўсё прыходзіць у рух або "здзвігаецца". Гэтым тлумачацца і назвы свята. Адна з іх – Здзвіжанне звязана з назіраннямі за сонцам, якое ў час блізкі да восеньскага раўнадзенства быццам рухаецца, купаецца, пераліваецца ўсімі колерамі вясёлкі, "іграе і дрыжыць", "грае, здзвігаецца". Такую з’яву можна назіраць толькі на Дабравешчанне, Вялікдзень і Купалле.

Іншае тлумачэнне – у прыбіранні рэшткаў ураджаю з палеткаў, у прадчуванні блізкіх прымаразкаў: "Усё ў хату ўздзвігаецца, каб мароз не пабіў".

Яшчэ адна назва – Дзвіжанне, звязана са змеямі, якія быццам бы менавіта ў гэты дзень пачынаюць выпаўзаць з нораў, каб рушыць на зімовы сон да вясны: "Дзвіжанне – гадзюкі здвігаюцца ў кучу".

З даўніх часоў вужам пакланяліся як істотам, ад якіх залежала пладароддзе зямлі, а значыць і само жыццё. Беларусы ў вужах бачылі пасланцоў добрых багоў. Яны нібыта прыйшлі на зямлю з нябёс. Да іх звярталіся з малітвамі аб хуткім дажджы, добрым ураджаі, а таксама з просьбамі аб прыватным шчасці.

Уздзвіжанне – чароўны дзень, у які, згодна з легендамі, можна было паспрабаваць здабыць для сябе звышнатуральныя здольнасці, атрымаўшы залатую карону або ражок з яе ад Вужынага Цара. Чалавек, у якога гэта атрымлівалася, з падобным дарункам станавіўся відушчым, мог угадваць чужыя думкі, надзяляўся моцным здароўем, незвычайнай мудрасцю, шчасцем і багаццем. Яму станавіліся бачны ўсе схаваныя скарбы, а таксама ён быццам бы мог здымаць усе замкі і засаўкі. Чалавека, які хацеў здабыць карону Вужынага Цара, чакалі сур’ёзныя выпрабаванні, якія патрабавалі кемлівасці, пачцівасці і вытрымкі. Трэба было, прыхапіўшы з сабой чысты рушнік і хлеб-соль, адважыцца ісці ў лес тады, калі гэта было вельмі небяспечна, нарэшце сустрэцца ў непралазных лясных нетрах з жахлівай вужынай працэсіяй, каб прапанаваць Вужынаму Цару пачастунак і чакаць, калі той скіне сваю карону ці хаця б ражок з яе.

Тыя, хто ў лес ісці не хоча, можа проста якую-небудзь смачную страву і ўявіць, што да яго ў госці прыедзе Вужыны Цар.

Булён з калдунамі

Інгрыдыенты:

для булёна:

  • 250 г мяса ялавічыны
  • 250 г мяса свініны
  • 1 цыбуліна
  • 1 морква
  • 1 корань пятрушкі
  • Соль
  • Лаўровы ліст

Для калдуноў:

  • 1,5 шклянкі мукі
  • 500 г мяса (мякаць)
  • 1 яйка
  • 1 цыбуліна
  • Соль
  • Перац

Як гатаваць:

Зварыць мясны булён, дадаўшы карэнне і цыбулю. Каб булён быў празрысты, трэба варыць яго на слабым агні і напрацягу гатавання, некалькі разоў падліваць па чвэрці шклянкі халоднай вады, у канцы варкі пасаліць, укласці лаўровы ліст. Гатовы булён працадзіць.

Мяса разам з цыбуляй двойчы прапусціць праз мясарубку, уліць трошкі вады або булёну, дадаць молаты перац, соль, старанна перамяшаць.

З прасеянай мукі, яйка, солі і вады замясіць крутое цеста, тонка раскачаць яго. Выразаць кубачкам кружкі, пакласці на сярэдзіну кожнага фарш, краі зашчыпаць.

Падрыхтаваныя калдуны на некалькі секунд апусціць у кіпень, затым перакласці ў булён і варыць на слабым агні 6-8 хвілін.

21
Тэги:
Узвіжанне, беларуская кухня, Ларыса Мятлеўская

Аліеў і Пашынян выказаліся пра абвастрэнне канфлікту ў Нагорным Карабаху

0
(абноўлена 09:29 30.09.2020)
У Савеце бяспекі ААН заявілі, што гатовыя наладзіць дыялог паміж краінамі, каб дапамагчы ім знайсці агульную мову і нармалізаваць сітуацыю ў рэгіёне.

МІНСК, 30 вер - Sputnik. Прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў і прэм'ер-міністр Арменіі Нікол Пашынян пракаментавалі абвастрэнне канфлікту ў Нагорным Карабаху ў эфіры эфіры тэлеканала "Расія-1".

Пазіцыя Азербайджана

Ільхам Аліеў заявіў, што Азербайджан прытрымліваецца прынцыпаў урэгулявання канфлікту ў Нагорным Карабаху, выпрацаваным Мінскай групай АБСЕ, паводле якіх "тэрыторыі вакол былой Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці павінны быць перададзены Азербайджану. Пры гэтым праводзіць перамоўны працэс немагчыма, пакуль Арменія лічыць гэтыя тэрыторыі сваімі.

"Армянскі прэм'ер-міністр публічна заяўляе, што Карабах - гэта Арменія, і кропка. У такім выпадку аб якім перагаворным працэсе можа ісці гаворка?" - растлумачыў прэзідэнт Азербайджана.

Акрамя таго, Аліеў абверг інфармацыю пра тое, што турэцкія знішчальнікі F-16 прымаюць удзел у баявых дзеяннях у зоне нагорнакарабахскага канфлікту. Ён адзначыў, што Анкара толькі сваімі выказваньнямі падтрымлівае Баку.

"Турцыя не з'яўляецца бокам канфлікту, у ім не ўдзельнічае, і ў гэтым няма неабходнасці. Турцыя - гэта наша братняя краіна і наш саюзнік. Яна аказвае нам толькі маральную падтрымку, і мы ўдзячныя ёй за салідарнасць", - сказаў ён.

Кіраўнік Азербайджана падкрэсліў, што ў стагоддзе інфармацыйных тэхналогій цяжка што-небудзь схаваць, у тым ліку ўдзел якой-небудзь краіны ва ўзброеным канфлікце.

"Ёсць аб'ектыўныя формы назірання, ёсць спадарожнікавае назіранне. І таму вельмі лёгка праверыць, што гэта чарговая правакацыя", - сказаў на заканчэнне Ільхам Аліеў.

Адказ Арменіі

Нікол Пашынян заявіў, што абвастрэнне канфлікту ў Нагорным Карабаху з'яўляецца пагрозай армянскаму народу.

"Усе мы ўспрымаем гэта як экзістэнцыяльную пагрозу для нашага народа, як вайну, якая была абвешчаная армянскаму народу", - сказаў ён.

Прэм'ер Арменіі сцвярджае, што, нягледзячы на запэўніванні Азербайджана, Турцыя ўсё ж ўцягнутая ў канфлікт.

"Турцыя фактычна ўцягнутая ў гэты працэс. Па нашай дакладнай інфармацыі, ваенныя інструктары і высокапастаўленыя вайскоўцы знаходзяцца на камандных пунктах Азербайджана, і месцамі яны нават кіруюць ваеннымі дзеяннямі", - заявіў ён.

Паводле яго слоў, у Арменіі ёсць дадзеныя, што падраздзяленні турэцкай арміі ў дадзены момант знаходзяцца на тэрыторыі Нахічэванскай аўтаномнай рэспублікі.

"Турцыя, па нашай інфармацыі, шукае нагоду для больш шырокага ўключэння ў гэты канфлікт, і яны, па нашай інфармацыі, шукаюць падставу для таго, каб увесці свае войскі ў Нахічэвань. У нас ёсць інфармацыя, што там ужо прысутнічаюць некаторыя падраздзялення турэцкай арміі" , - адзначыў Пашынян.

Кіраўнік урада арменіі заклікаў сусветную супольнасць асудзіць дзеянні Анкары і Баку і запатрабаваць ад Турцыі пакінуць рэгіён.

 

0