Агонь і жалеза - самыя старажытныя абярэгі

Абярэгі нашых продкаў: як пужалі нячысцікаў агнём і жалезам

279
(абноўлена 11:31 27.09.2018)
Як нашы продкі абараняліся ад злых духаў, бачных і нябачных шкоднікаў і паганага вока, што трэба было апрануць, узяць з сабой і сказаць перад дарогай і чаму песня адпуджвае нячысцікаў, а свіст, наадварот, вабіць?

У традыцыйнай свядомасці чалавек вельмі шчыльна, арганічна і надзейна ўключаны ў весь навакольны свет. Расліны, жывёлы, камяні, астральныя прадметы, насельнікі — як суседзі, так і духі, святыя, Бог і цэлы пантэон дэманаў — знаходзяцца ў пастаянных і непарыўных адносінах. Натуральна, чалавек, або ў гэтай жа ступені расліна або жывёла, можа трапляць пад шкодны ўплыў з боку іншых насельнікаў і праяў як бачнага, так і нябачнага свету. Каб абараніцца ад зла, яшчэ здавён, у дахрысціянскія часы, былі выпрацаваны самыя розныя абярэгі, або, як кажуць навукоўцы, апатрапеі (ад грэч. "які адводзіць порчу").

Традыцыйная беларуская свістулька
© Sputnik Ларыса Мятлеўская

Абярэгі могуць мець самую розную прыроду. Яны могуць быць прадметнымі, акцыянальнымі, — то бок дзеяннем, — вербальнымі, праз слова, або камбінавацца адзін з адным. Пра народныя спосабы ўратаваць сябе і блізкіх ад шкоды карэспандэнт Sputnik Анастасія Ваўчок пагаварыла з загадчыкам аддзела фалькларыстыкі і культуры славянскіх народаў Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Таццянай Валодзінай.

Іголку ў шоў, серп – на парог

Прадметныя абярэгі могуць быць вельмі разнастайнымі, але адны з першасных – тыя, якія ва ўяўленні чалавека моцна звязаныя з рэальнай пагрозай.

"Для папярэджання небяспекі, адгону яе, чалавек скарыстоўваў і скарыстоўвае да гэтага часу самыя розныя магчымасці, пачаўшы ад самай відавочнай – агрэсіі. То бок для абярэгаў выбіраюцца вострыя рэчы, якімі на самой справе можна нібыта ўкалоць, параніць, нанесці чыста фізічную шкоду", — распавядае Таццяна Валодзіна.

Для абярэгаў жанчыны часцей за ўсё выкарыстоўвалі розныя швейныя прылады — іголкі, шпількі і булаўкі.

Англійскія булаўкі і зараз лічацца абярэгам
© CC0 / Pixabay / stevepb
Англійскія булаўкі і зараз лічацца абярэгам

"Уласна шпілька, якая зашпільваецца, — гэта вынаходніцтва позняе, раней была маленькая іголачка, якая тыкалася дзесьці ў шоў вастрыём уніз, каб выпадкова не нанесці сябе шкоду", — тлумачыць навуковец.

Мужчыны, каб абараніць дом і хатнюю жывёлу ад шкоднікаў, бралі нож, касу, сякеру або серп — гэтыя вострыя прылады ў адказныя моманты клалі, напрыклад, на парог. Тут трэба заўважыць, што да іх вастрыні дадаецца грунтоўная моц метала – жалеза. Да таго ж, у традыцыі лічылася: тое, што мае дачыненне да культуры, аўтаматычна набывае абарончы сэнс.

"Хоць патэнцыйная небяспека ад шкоднікаў, з аднаго боку, існуе пастаянна, але ў структуры года і ў структуры сутак ёсць асабліва небяспечныя моманты, калі ўсё гэта сонмішча шкоднікаў як бы, умоўна кажучы, выходзіць на паляванне", — расказвае Таццяна Валодзіна.

Пятровіца - 2018
© Sputnik Альфрэд Мікус
Да вастрыні дпрылад адаецца грунтоўная моц метала – жалеза

У структуры года гэта святы, асабліва так званыя пераломныя, звязаныя з рухам сонца – Каляды, Веснавое роўнадзенства – цэлы шэраг святаў, пачаўшы ад Саракоў, потым Благавешчанне, Вялікдзень, затым – Купалле, а ўвосень Багач, Узвіжанне. На працягу сутак асабліва небяспечнымі лічыліся поўнач і поўдзень. Па словах этнографа, поўдзень у такой жа ступені небяспечны, як і поўнач, хоць зараз мы ўжо пра гэта не дбаем. Прычым маецца на ўвазе не 12 гадзін, а момант, калі сонейка стаіць у самым версе.

Хлеб-падарожнік і лён-пакутнік

Да абярэгаў таксама адносіцца, як гэта нам не дзіўна, хлеб. Хлеб — гэта наогул вельмі шматзначны, багаты сваімі адценнямі сімвал у традыцыйнай культуры беларусаў. Ён фактычна лічыўся двайніком чалавека, таму што буханка хлеба, якая выпякаецца ў печы, праходзіць той жа жыццёвы цыкл, што і чалавек.

Хлеб и зерно
© CC0 / Pixabay/aureliofoxrj
Хлеб - вельмі шматзначны, багаты сваімі адценнямі сімвал

"Таму калі раней ішлі ў дарогу, гэта яшчэ нават маё дзяцінства, хлеб з сабой трэба было ўзяць абавязкова. Гэта настолькі важна — прычым з самымі рознымі сэнсамі. І каб нічога благога не здарылася, каб усё было добра, каб ты не быў галодны, пры чым гэта не той хлеб, які трэба было абавязкова, выйшаўшы за вароты, з'есці, але які мусіць быць з сабой дзесьці ў тваёй сумцы або ў кішэні", — тлумачыць Таццяна Валодзіна.

Да хлеба дадаецца соль, якая таксама з'яўляецца моцным абярэгам. Гэта яе функцыя засновываецца на рэальных уласцівасцях солі, якая, акрамя ўсяго іншага, – магутны кансервант.

"Яе ўласцівась ахоўваць мяса ці штосьці ад гніення ўспрымалася як магчымасць адпуджваць усё дрэннае. Не толькі не дапускаць працэса гніення, але і чагосці злога. Таму вось хлеб-соль у такой сваёй звязцы – гэта не толькі знак гасціннасці, але і ў вельмі моцнай ступені апатрапей", — распавядае навуковец.

Хлеб-соль у такой сваёй звязцы – гэта не толькі знак гасціннасці, але і ў вельмі моцнай ступені абярэг
© CC0 / Pixabay / strecosa
Хлеб-соль у такой сваёй звязцы – гэта не толькі знак гасціннасці, але і ў вельмі моцнай ступені абярэг

Таксама вельмі моцным абярэгам лічыцца лён. 

"На льняным полі ніколі няма нячысцікаў. Есць такое старое вераванне, што ты, калі ўцякаеш ад чорта, груба кажучы, ускочыў на льняное поле, ён за табой не пойдзе", — расказвае Таццяна Валодзіна.

Лён, як і хлеб, праходзіць вялікі шлях. У паўднёвых славян нават ёсць песня пра пакуты льну.

"Лён перад тым, як стаць адзеннем, праходзіць страшны шлях. Яго рвуць, мочуць, мнуць, труць, чэшуць і што толькі з ім не робяць, каб атрымалася гэтая нітка", — тлумачыць этнограф.

Акрамя таго, менавіта са льна сукалі нітку ў свечкі.

Агонь і ваўка адпудзіць, і чорта адвадзіць

Ячшэ адным моцным абярэгам, які знаходзіцца на мяжы прыроды і культуры, з'яўляецца агонь. У чалавека атрымалася "прыручыць" полымя, таму яно стала ўстпрымацца больш як культурная з'ява. Розныя вогнішчы, якія палілі на святы, свечкі, агонь у пячы і нават золата, якое асацыюецца з агнём і сонечным светам – усё гэта ўспрымалася як абярэгі.

День Перуна прошел в Калуге на капище Гамаюнщина
© Sputnik / Илья Питалев
Агонь - адзін з самых старажытных абярэгаў

"Гэта ўсё вельмі вытлумачальна, таму што на самой справе можна агнём адпудзіць як ваўка, так і дэмана, уся гэта цёмная сіла агню баіцца, таму калі гарыць святло, свечка, вогнішча або золата, і нават сонца — гэта таксама знак, які аберагае засвоеную чалавекам прастору і, з аднаго боку, не пускае нячысцікаў, з іншага — актыўна іх адпуджвае", — распавядае Таццяна Валодзіна.

Колер агню і крыві

Сімволіка колераў таксама была вельмі важная для нашых продкаў.

"Чырвоны колер, які, як і кроў, моцны апатрапей – дарэчы, асабліва менструальная кроў. Гэтай анучай з крывёй таксама адпуджвалі нечысць. Адтуль і чырвоная нітачка, якую мы зараз часта носім, хоць царква, дарэчы, гэта вельмі асуджае", — расказвае Таццяна Валодзіна.

Але нядаўна навуковец пабывала ў Сербіі, дзе заўважыла, што ў праваслаўных храмах прадаецца чырвоны бранзалецік, вязаны вузельчыкамі, з крыжыкам пасярэдзіне.

Чырвоны колер, як сімвал агню і крыві, таксама заўсёды выкарыстоўваўся ў вышыўцы на адзенні. Узор вышываўся на тых месцах, дзе тканіну рэзалі, а таксама па краі спадніцы, на рукавах – усюды, дзе цела чалавека адкрывалася і было меньш абаронена.

У наступных частках матэрыяла мы раскажам, чаму крапіву затыкалі ў шчыліны ў хаце, навошта хлеў абмазвалі экскрэментамі і каго ўмуроўвалі ў сцены падчас будаўніцтва.

279
Тэги:
Традыцыі і абрады, Абярэгі, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (106)
По теме
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў
Знойдзены скарб манет

Гісторыкі назвалі ўзрост скарбу залатых манет у цэнтры Мінска

5
(абноўлена 19:48 26.02.2021)
Навукоўцам трэба высветліць, хто больш за 100 гадоў таму схаваў скураны мяшочак з залатымі манетамі, і чаму ён так і застаўся ляжаць у зямлі.

МІНСК, 28 лют – Sputnik. Беларускія навукоўцы высвятляюць дакладны ўзрост скарбу залатых манет і іншых артэфактаў, які быў знойдзены ў цэнтры Мінска - у скверы Марата Казея, паведамілі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі.

У мінулы панядзелак стала вядома, што манеты пачатку ХХ стагоддзя былі выяўлены ў невялікім парку ў беларускай сталіцы, дзе праводзіліся земляныя работы.

"Гэта яшчэ дарэвалюцыйны скарб, яго ўзрост, як мяркуецца, канец XIX - пачатак XX стагоддзя. Папярэдне можна сказаць, што яму каля 120 гадоў. Але дакладная інфармацыя будзе пасля таго, як мы вывучым знойдзеныя прадметы", - паведамілі Sputnik у інстытуце.

Там таксама патлумачылі, што ў цяперашні час манеты і іншыя каштоўныя артэфакты дастаўлены ў інстытут, распачата даследчая і навуковая праца.

Суразмоўцы агенцтва адзначылі, што навукоўцам трэба высветліць, хто мог схаваць гэты скарб. "Пакуль з вялікай доляй верагоднасці нельга агучыць ні адну з версій, хто схаваў скарб, пры якіх абставінах, чый дом стаяў у той час на месцы знаходкі", - сказалі ў НАН.

Разам з тым у інстытуце ўдакладнілі, што знойдзены скарб, акрамя каштоўных з гістарычнага пункту гледжання артэфактаў, складаецца з 24 залатых манет. У інстытуце растлумачылі, што тэрыторыя сквера, дзе знайшлі золата, з'яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю. Там цяпер ідзе будаўніцтва ліўневай каналізацыі.

Што прызначана за скарб

У інстытуце паведамілі, што скарб знайшоў мінчанін, неабыякавы да археалогіі і гісторыі, і перадаў яго дзяржаве. Гісторыкі адмовіліся назваць яго прозвішча. У Беларусі пытанні прыналежнасці скарбаў рэгулююцца Грамадзянскім кодэксам. У адпаведнасці з ім скарб паступае ва ўласнасць асобы, якая яго знайшла, і асобы, якой належыць маёмасць, дзе скарб быў схаваны. Але калі скарб ўтрымлівае рэчы, якія адносяцца да помнікаў гісторыі ці культуры, ён павінен быць перададзены ў дзяржаўную ўласнасць. Пры гэтым уласнік зямельнага ўчастка або iншай маёмасцi, дзе скарб быў знойдзены, і асоба, якая яго выявіла, маюць права на ўзнагароджанне ў памеры 25% ад кошту знойдзенага.

Самыя вядомыя скарбы

Ад пачатку XIX стагоддзя на тэрыторыі сучаснай Беларусі былі выяўлены каля 1500 скарбаў, вялікая колькасць з іх прапала ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Сярод 20 найбольш вядомых - мінскі, віцебскі і брэсцкія скарбы, перкаўскі скарб, гараўлянскія і слуцкія скарбы. У іх пераважна былі срэбныя вырабы, а таксама старажытныя манеты - залатыя і сярэбраныя.

Чытайце таксама:

5
Тэги:
Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Мінск, манеты, Скарб
Мастак, музыкант, літаратар, кампазітар і педагог Напалеон Орда

Напалеон Орда: летапісец беларускай архітэктуры

254
(абноўлена 22:12 10.02.2021)
У гэты дзень нарадзіўся мастак, кампазітар і педагог Напалеон Орда, аўтар тысяч гравюр, на якіх адлюстраваны старажытныя маёнткі Беларусі.

Напалеон Орда нарадзіўся 11 лютага 1807 года ў маёнтку ў Варацэвічах (сучасная Брэсцкая вобласць). 26 гадоў ён пражыў у Беларусі, але пасля паўстання 1831 года з'ехаў у Францыю пад чужым імем. У Парыжы Орда актыўна заняўся творчасцю – музыкай і мастацтвам.

Напалеон Орда маляваў страчаную цывілізацыю
© Sputnik Станіслаў Андросік, Сяргей Пушкiн Напалеон Орда маляваў страчаную цывілізацыю

У Францыі Напалеон Орда пазнаёміўся і сябраваў з выбітнымі прадстаўнікамі свайго часу: пісьменнікамі Бальзакам, Стэндалем, Цергеневым і Міцкевічам, кампазітарамі і музыкантамі Вердзі, Лістам, Шапэнам, у якіх браў урокі.

Музычныя творы Напалеона Орды неўзабаве загучалі са сцэн Францыі, Германіі, Польшчы і Расіі. Ён становіцца дырэктарам Італьянскай оперы ў Парыжы і працуе там да яе зачынення падчас рэвалюцыі 1848 года.

Напалеон Орда вядомы як заснавальнік беларускай школы фартэпіяннага мастацтва. Акрамя таго, ён быў аўтарам шэрага твораў па тэорыі музыкі. Напалеон Орда напісаў кнігу "Граматыка музыкі", якая шмат дзесяцігоддзяў лічылася адным з лепшых падручнікаў па тэорыі музыкі.

У наступныя гады Орда шмат вандраваў і рабіў у розных краінах замалёўкі. У 1856 годзе ён вяртаецца на радзіму і пачынае рабіць гравюры з мясцовых палацаў і сядзіб, многія з якіх пачыналі ўжо ў яго час прыходзіць у заняпад.

Вялікую частку твораў Напалеона Орды пасля яго смерці родныя перадалі ў Польшчу, у Нацыянальны музей Кракава. Вялікая калекцыя літаграфій таксама знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. У цэнтры Парыжа ў гонар Напалеона Орды ўсталявана памятная дошка. У Варацэвічах створаны музей і дзейнічае мастацкя галерэя. Імем Напалеона Орды названая вуліца ў Мінску. Да дэнамінацыі на статысячнай купюры можна было ўбачыць адну з самых вядомых гравюр Напалеона Орды "Нясвіжскі замак".

Замалёўкі Напалеона Орды, акрамя мастацкай каштоўнасці, маюць вялікае значэнне для сучасных рэстаўратараў і гісторыкаў архітэктуры. У дзень смерці мастака мы прапануем паглядзець на некаторыя з іх.

Чытайце таксама: 

  • Барыс Аракчэеў: спявак беларускай прыроды
  • Шагал і Віцебск: гісторыя кахання, якая працягнулася пасля смерці
  • "Суровы рэалізм" Мая Данцыга і яго вайна
  • Вешчыя сны і космас: пяць цікавых фактаў пра Язэпа Драздовіча
254
Тэги:
Напалеон Орда