Агонь і жалеза - самыя старажытныя абярэгі

Абярэгі нашых продкаў: як пужалі нячысцікаў агнём і жалезам

232
(абноўлена 11:31 27.09.2018)
Як нашы продкі абараняліся ад злых духаў, бачных і нябачных шкоднікаў і паганага вока, што трэба было апрануць, узяць з сабой і сказаць перад дарогай і чаму песня адпуджвае нячысцікаў, а свіст, наадварот, вабіць?

У традыцыйнай свядомасці чалавек вельмі шчыльна, арганічна і надзейна ўключаны ў весь навакольны свет. Расліны, жывёлы, камяні, астральныя прадметы, насельнікі — як суседзі, так і духі, святыя, Бог і цэлы пантэон дэманаў — знаходзяцца ў пастаянных і непарыўных адносінах. Натуральна, чалавек, або ў гэтай жа ступені расліна або жывёла, можа трапляць пад шкодны ўплыў з боку іншых насельнікаў і праяў як бачнага, так і нябачнага свету. Каб абараніцца ад зла, яшчэ здавён, у дахрысціянскія часы, былі выпрацаваны самыя розныя абярэгі, або, як кажуць навукоўцы, апатрапеі (ад грэч. "які адводзіць порчу").

Традыцыйная беларуская свістулька
© Sputnik Ларыса Мятлеўская

Абярэгі могуць мець самую розную прыроду. Яны могуць быць прадметнымі, акцыянальнымі, — то бок дзеяннем, — вербальнымі, праз слова, або камбінавацца адзін з адным. Пра народныя спосабы ўратаваць сябе і блізкіх ад шкоды карэспандэнт Sputnik Анастасія Ваўчок пагаварыла з загадчыкам аддзела фалькларыстыкі і культуры славянскіх народаў Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Таццянай Валодзінай.

Іголку ў шоў, серп – на парог

Прадметныя абярэгі могуць быць вельмі разнастайнымі, але адны з першасных – тыя, якія ва ўяўленні чалавека моцна звязаныя з рэальнай пагрозай.

"Для папярэджання небяспекі, адгону яе, чалавек скарыстоўваў і скарыстоўвае да гэтага часу самыя розныя магчымасці, пачаўшы ад самай відавочнай – агрэсіі. То бок для абярэгаў выбіраюцца вострыя рэчы, якімі на самой справе можна нібыта ўкалоць, параніць, нанесці чыста фізічную шкоду", — распавядае Таццяна Валодзіна.

Для абярэгаў жанчыны часцей за ўсё выкарыстоўвалі розныя швейныя прылады — іголкі, шпількі і булаўкі.

Англійскія булаўкі і зараз лічацца абярэгам
© CC0 / Pixabay / stevepb
Англійскія булаўкі і зараз лічацца абярэгам

"Уласна шпілька, якая зашпільваецца, — гэта вынаходніцтва позняе, раней была маленькая іголачка, якая тыкалася дзесьці ў шоў вастрыём уніз, каб выпадкова не нанесці сябе шкоду", — тлумачыць навуковец.

Мужчыны, каб абараніць дом і хатнюю жывёлу ад шкоднікаў, бралі нож, касу, сякеру або серп — гэтыя вострыя прылады ў адказныя моманты клалі, напрыклад, на парог. Тут трэба заўважыць, што да іх вастрыні дадаецца грунтоўная моц метала – жалеза. Да таго ж, у традыцыі лічылася: тое, што мае дачыненне да культуры, аўтаматычна набывае абарончы сэнс.

"Хоць патэнцыйная небяспека ад шкоднікаў, з аднаго боку, існуе пастаянна, але ў структуры года і ў структуры сутак ёсць асабліва небяспечныя моманты, калі ўсё гэта сонмішча шкоднікаў як бы, умоўна кажучы, выходзіць на паляванне", — расказвае Таццяна Валодзіна.

Пятровіца - 2018
© Sputnik Альфрэд Мікус
Да вастрыні дпрылад адаецца грунтоўная моц метала – жалеза

У структуры года гэта святы, асабліва так званыя пераломныя, звязаныя з рухам сонца – Каляды, Веснавое роўнадзенства – цэлы шэраг святаў, пачаўшы ад Саракоў, потым Благавешчанне, Вялікдзень, затым – Купалле, а ўвосень Багач, Узвіжанне. На працягу сутак асабліва небяспечнымі лічыліся поўнач і поўдзень. Па словах этнографа, поўдзень у такой жа ступені небяспечны, як і поўнач, хоць зараз мы ўжо пра гэта не дбаем. Прычым маецца на ўвазе не 12 гадзін, а момант, калі сонейка стаіць у самым версе.

Хлеб-падарожнік і лён-пакутнік

Да абярэгаў таксама адносіцца, як гэта нам не дзіўна, хлеб. Хлеб — гэта наогул вельмі шматзначны, багаты сваімі адценнямі сімвал у традыцыйнай культуры беларусаў. Ён фактычна лічыўся двайніком чалавека, таму што буханка хлеба, якая выпякаецца ў печы, праходзіць той жа жыццёвы цыкл, што і чалавек.

Хлеб и зерно
© CC0 / Pixabay/aureliofoxrj
Хлеб - вельмі шматзначны, багаты сваімі адценнямі сімвал

"Таму калі раней ішлі ў дарогу, гэта яшчэ нават маё дзяцінства, хлеб з сабой трэба было ўзяць абавязкова. Гэта настолькі важна — прычым з самымі рознымі сэнсамі. І каб нічога благога не здарылася, каб усё было добра, каб ты не быў галодны, пры чым гэта не той хлеб, які трэба было абавязкова, выйшаўшы за вароты, з'есці, але які мусіць быць з сабой дзесьці ў тваёй сумцы або ў кішэні", — тлумачыць Таццяна Валодзіна.

Да хлеба дадаецца соль, якая таксама з'яўляецца моцным абярэгам. Гэта яе функцыя засновываецца на рэальных уласцівасцях солі, якая, акрамя ўсяго іншага, – магутны кансервант.

"Яе ўласцівась ахоўваць мяса ці штосьці ад гніення ўспрымалася як магчымасць адпуджваць усё дрэннае. Не толькі не дапускаць працэса гніення, але і чагосці злога. Таму вось хлеб-соль у такой сваёй звязцы – гэта не толькі знак гасціннасці, але і ў вельмі моцнай ступені апатрапей", — распавядае навуковец.

Хлеб-соль у такой сваёй звязцы – гэта не толькі знак гасціннасці, але і ў вельмі моцнай ступені абярэг
© CC0 / Pixabay / strecosa
Хлеб-соль у такой сваёй звязцы – гэта не толькі знак гасціннасці, але і ў вельмі моцнай ступені абярэг

Таксама вельмі моцным абярэгам лічыцца лён. 

"На льняным полі ніколі няма нячысцікаў. Есць такое старое вераванне, што ты, калі ўцякаеш ад чорта, груба кажучы, ускочыў на льняное поле, ён за табой не пойдзе", — расказвае Таццяна Валодзіна.

Лён, як і хлеб, праходзіць вялікі шлях. У паўднёвых славян нават ёсць песня пра пакуты льну.

"Лён перад тым, як стаць адзеннем, праходзіць страшны шлях. Яго рвуць, мочуць, мнуць, труць, чэшуць і што толькі з ім не робяць, каб атрымалася гэтая нітка", — тлумачыць этнограф.

Акрамя таго, менавіта са льна сукалі нітку ў свечкі.

Агонь і ваўка адпудзіць, і чорта адвадзіць

Ячшэ адным моцным абярэгам, які знаходзіцца на мяжы прыроды і культуры, з'яўляецца агонь. У чалавека атрымалася "прыручыць" полымя, таму яно стала ўстпрымацца больш як культурная з'ява. Розныя вогнішчы, якія палілі на святы, свечкі, агонь у пячы і нават золата, якое асацыюецца з агнём і сонечным светам – усё гэта ўспрымалася як абярэгі.

День Перуна прошел в Калуге на капище Гамаюнщина
© Sputnik / Илья Питалев
Агонь - адзін з самых старажытных абярэгаў

"Гэта ўсё вельмі вытлумачальна, таму што на самой справе можна агнём адпудзіць як ваўка, так і дэмана, уся гэта цёмная сіла агню баіцца, таму калі гарыць святло, свечка, вогнішча або золата, і нават сонца — гэта таксама знак, які аберагае засвоеную чалавекам прастору і, з аднаго боку, не пускае нячысцікаў, з іншага — актыўна іх адпуджвае", — распавядае Таццяна Валодзіна.

Колер агню і крыві

Сімволіка колераў таксама была вельмі важная для нашых продкаў.

"Чырвоны колер, які, як і кроў, моцны апатрапей – дарэчы, асабліва менструальная кроў. Гэтай анучай з крывёй таксама адпуджвалі нечысць. Адтуль і чырвоная нітачка, якую мы зараз часта носім, хоць царква, дарэчы, гэта вельмі асуджае", — расказвае Таццяна Валодзіна.

Але нядаўна навуковец пабывала ў Сербіі, дзе заўважыла, што ў праваслаўных храмах прадаецца чырвоны бранзалецік, вязаны вузельчыкамі, з крыжыкам пасярэдзіне.

Чырвоны колер, як сімвал агню і крыві, таксама заўсёды выкарыстоўваўся ў вышыўцы на адзенні. Узор вышываўся на тых месцах, дзе тканіну рэзалі, а таксама па краі спадніцы, на рукавах – усюды, дзе цела чалавека адкрывалася і было меньш абаронена.

У наступных частках матэрыяла мы раскажам, чаму крапіву затыкалі ў шчыліны ў хаце, навошта хлеў абмазвалі экскрэментамі і каго ўмуроўвалі ў сцены падчас будаўніцтва.

232
Тэги:
Традыцыі і абрады, Абярэгі, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (96)
По теме
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў
Кола часу – 2020

Унікальныя матацыклы паказалі на фестывалі ў Мірскім замку фота

12
(абноўлена 12:05 03.08.2020)
Госці фестывалю рэтрамотатэхнікі "Кола часу" змаглі ўбачыць сапраўды неверагодныя экспанаты. Патрапіў на свята і фотакарэспандэнт Sputnik Альфрэд Мікус.

У мінулыя выхадныя ў Мірскім замку прайшоў фестываль рэтрамотатэхнікі "Кола часу", на якім удзельнікі прадставілі каля сотні самых розных мадэляў. Галоўнае патрабаванне да экспанатаў – узрост больш за 30 гадоў.

Кола часу – 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Кола часу – 2020
Кола часу – 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Кола часу – 2020
Кола часу – 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Кола часу – 2020

Свята ў гэтым годзе прайшло ў восьмы раз. Сярод усіх мадэляў асаблівую ўвагу надалі матацыклам "Мінск", таму што ў гэтым годзе Мотавелазавод святкуе сваё 75-годдзе.

Кола часу – 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Кола часу – 2020
Кола часу – 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Кола часу – 2020

Аматары рэтратэхнікі маглі не толькі дакрануцца да ўнікальных матацыклаў, але і паспрабаваць сябе ў якасці вадзіцеляў.

Кола часу – 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Кола часу – 2020
Кола часу – 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Кола часу – 2020

Акрамя Міра ўдзельнікі фестываля наведалі замкі ў Любчы і Навагрудку.

12
Тэги:
Матацыклы і мапеды, Мірскі замак
Агуркі, архіўнае фота

Нават верабей варыць піва, або Чым займаюцца ў жніўні сапраўдныя гаспадары

122
(абноўлена 11:34 30.07.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская расказвае, чым займаліся ў жніўні нашы продкі, і прапануе некалькі рэцэптаў хатніх нарыхтовак з агуркоў.

У народзе кажуць, што "ў жніўні кожная хата багата", а ўраджаі настолькі добрыя, што "нават верабей піва варыць". Добрыя гаспадары ў гэтую пару і сапраўды маюць добры ўраджай — зямля дзякуе чалавеку за вясновую працу на ёй. Застаецца толькі не марнаваць час і збіраць дары прыроды, бо "хто ў жніўні гуляе, той узімку галадае".

Нарыхтоўка прыпасаў на зіму — спрадвечны клопат гаспадароў. Нягледзячы на тое, што зараз гандль прапануе досыць шырокі асартымент кансерваў з садавіны і гародніны, многія спрактыкаваныя гаспадыні аддаюць перавагу хатнім нарыхтоўкам.  Самыя ўдалыя рэцэпты перадаюцца з пакалення ў пакаленне і нават дзеляцца з суседкамі.

Старадаўнія рэцэпты ды і ўвогуле ўся кухня мінулага вельмі экалагічная, грунтуецца на выкарыстанні натуральных прадуктаў ды і спосабы прыгатавання вельмі простыя. Сёння гэты накірунак вельмі модны — прыгатаванне ежы сваімі рукамі з натуральных прадуктаў.

Жнівень — агурочная пара

З сакавітых, смачных агуркоў можна прыгатаваць шмат нарыхтовак па старадаўнім рэцэптам з беларускіх кулінарных кніг Ганны Цюндзявіцкай і Вінцэнты Завадскай.

Салёныя агуркі беларусы любяць!
© Photo : Ларыса Мятлеўская
Салёныя агуркі беларусы любяць!

Адзінымі кансервантамі раней былі толькі соль і воцат. Стравы салілі памяркоўна, ўжываючы для лепшага смаку вялікую колькасць спецый. Часам спосабы прыгатавання падаюцца без дазіровак, паколькі гаспадыні адштурхоўваліся ад колькасці асноўнага прадукта. Натуральна, што каменны і керамічны посуд, якім карысталіся тагачасныя гаспадыні, лёгка замяніць на сучасны шкляны. Пузыр таксама цяпер ніхто не ўжывае, замест яго выкарыстоўваюць капронавыя крышкі.

Для прыгатавання ўсіх гэтых рэцэптаў, солі бяруць чвэрць фунта на фунт вады. Фунт — гэта 409,5 гр. Можна таксама выкарыстоўваць самаробны яблычны воцат.

Агуркі гарчычныя на зімовую салату да кавалка мяса

Інгрыдыенты:

  • Агуркі
  • Соль
  • Воцат
  • Белы і чорны перац
  • Англійскі (духмяны) перац
  • Гваздзіка
  • Хрэн
  • 2-3 цыбуліны
  • 2 зубкі часнаку
  • 50 гр чорнай гарчыцы

Як гатаваць:

Абабраныя зялёныя свежыя агуркі нарэзаць уздоўж на чатыры або больш частак, лыжачкай вынять зярняткі, крыху пасаліць і пакінуць на 24 гадзіны. Вынуць, пацерці асцярожна ў сурвэтцы, пакласці ў гліняную, паліваную ёмістасць, закіпяціць столькі воцату, каб пакрыў агуркі, заліць кіпячым воцатам і пакінуць на 2 дні. Зліць з іх гэты воцат і заліць кіпячым, зноў даць пастаяць 2 дні і зноў зліць.

Чорны перац
© Photo : Ларыса Мятлеўская
Чорны перац

Узяць трохі белага і чорнага перцу, столькі ж гваздзікі і трохі больш англійскага перцу, усё гэта досыць груба стаўчы. Пасля гэтага трэба пасячы ці пацерці на бурачную цёрку трохі хрэну, пару цыбулін, зубок-два часнаку і 50 гр чорнай гарчыцы. Агуркі, вынятыя з воцату, абкачаць у сумясі прыпраў, скласці іх у каменны ці паліваны гаршчок або шкляны слоік з герметычнай накрыўкай, пасыпаючы вышэй згаданым хрэнам, цыбуляй і часнаком, заліць моцным кіпячым, калі ёсць,можна вінным, воцатам, добра закрыць і захоўваць у холадзе.

Агуркі да смажаніны позняй восенню

Інгрыдыенты:

  • Агуркі
  • Воцат

Як гатаваць:

Ачышчаныя і накрышаныя кружочкамі агуркі заліць у керамічным посудзе не вельмі моцным воцатам. Папярэдне воцат трэба закіпяціць і астудзіць. Пакінуць так на некалькі тыдняў і назіраць, каб не зацвілі. Калі такое здарыцца, то неабходна зліць воцат і заліць гэткім жа свежым і абодва разы зверху яшчэ алеем.

Града з агуркамі
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Града з агуркамі

Падаючы на стол, агуркі варта ачысціць і абліць свежым воцатам і алеем.

Гарбузы для пікуляў

Інгрыдыенты:

  • Гарбуз
  • Воцат
  • Англійскі і чорны перац
  • Гваздзіка
  • Бабковы (лаўровы) ліст
  • Соль

Як гатаваць:

Узяць спелы гарбуз, абабраць і пачысціць ад семак, выразаць з яго мякаці прыгожыя фігуркі або проста пакрышыць як падабаецца.

Крышаны гарбуз
© Photo : Ларыса Мятлеўская
Крышаны гарбуз

Пракіпяціць іх у добра пасоленай вадзе, сочачы, каб не разварыліся. Адкінуць на дуршлаг, астудзіць, скласці ў керамічны або шкляны посуд і заліць слабым, пракіпячоным і астуджаным, воцатам. Праз некалькі тыдняў гэты воцат належыць змяніць на моцны, астуджаны і згатаваны з духмянымі прыправамі — англійскі і чорны перац, гваздзіку, бабковы ліст.

Эксперыментуйце і смачна есці!

122
Тэги:
Рэцэпты, Нацыянальная кухня, Ларыса Мятлеўская, Беларусь
По теме
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі
Таблетка ад страху і абярэг ад нячысцікаў: чым яшчэ праславіўся часнок
Кухня нашых продкаў: як гатаваць прываротнае зелле і любімы соус Гётэ
У гародзе лебяда — гаспадыні не бяда, ці як гатаваць пірог з пустазелля
Дзеці купаюцца ў фантане

Калі ў Беларусь вернецца спёка? Дакладны прагноз надвор'я да канца тыдня

0
(абноўлена 16:25 03.08.2020)
Цяпло захаваецца ў краіне да самага канца тыдня: у выхадныя будзе цяплець да + 30°С, а ападкі чакаюцца толькі ў асобных раёнах.

МІНСК, 3 жні - Sputnik. Цёплае надвор'е пратрымаецца ў Беларусі да канца гэтага тыдня, пра гэта сведчаць дадзеныя прагнозу рэспубліканскага гідраметцэнтра.

У краіне захоўваецца халаднаватае надвор'е з сярэднясутачнай тэмпературай паветра ў асноўным на 1-4°С ніжэйшай за кліматычную норму, аднак ужо заўтра чакаецца пацяпленне.

"4 жніўня (у аўторак) цёплае паветра распаўсюдзіцца на ўсю краіну, стануць цяплей і ночы. На фоне павышанага атмасфернага ціску ў многіх раёнах будзе без ападкаў", - паведамілі сіноптыкі.

Кароткачасовыя дажджы з навальніцамі магчымыя ўдзень толькі на захадзе Беларусі, дзе на надвор'е паўплывае малаактыўны франтальны раздзел, месцамі можа дзьмуць парывісты вецер. Уначы будзе +11 .. + 17°С, удзень пацяплее да +24 .. + 29°С (і да +30 .. + 32°С па паўднёвым захадзе рэспублікі).

"У наступныя двое сутак (5 і 6 жніўня) на фоне вобласці павышанага атмасфернага ціску атмасферны фронт будзе павольна перамяшчацца з тэрыторыі Польшчы ў паўночна-ўсходнім напрамку", - праінфармавалі ў Белгідрамеце.

Так, у сераду будзе воблачна з праясненнямі. Удзень у цэнтральных раёнах краіны пройдуць кароткачасовыя дажджы, у асобных раёнах прагрымяць навальніцы ў суправаджэнні парывістага ветру. Тэмпература ўначы не выйдзе за межы +13 .. + 18°С, удзень паветра прагрэецца да +21 .. + 27°С (а па паўднёвым усходзе - да +28 .. + 31°С).

Кароткія летнія навальнічныя дажджы чакаюцца і ў чацвер, але толькі месцамі па краіне. Ранняй раніцай у нізкіх месцах і паблізу вадаёмаў могуць згушчацца непрацяглыя туманы. Уначы чакаецца не халадней за +11 .. + 18°С, удзень - максімум да +23 .. + 31°С у залежнасці ад рэгіёна.

Прагноз надвор'я на пятніцу і выхадныя

Цяпло захаваецца ў Беларусі да самага канца тыдня. У пятніцу, 7 жніўня, будзе пераважна без ападкаў, кароткачасовыя дажджы могуць прайсці толькі месцамі па поўдні Брэстчыны і Гомельшчыны. У начныя гадзіны тэмпература знізіцца да +8 .. + 15°С, пасля абеду будзе цяплець да +22 .. + 31°С.

Будучы ўікэнд таксама будзе цёплым і практычна сухім. У суботу раніцай згусцеюць слабыя туманы, а дажджы прагназуюцца толькі ў асобных раёнах удзень. А ў нядзелю і зусім будзе пераважна без ападкаў. Тэмпература начамі будзе знаходзіцца ў межах +8 .. + 15°С, у другой палове дня 8 і 9 жніўня цяплець будзе максімум да +22 .. + 29°С.

Паводле дадзеных доўгатэрміновага прагноза на Gismeteo, першая палова жніўня ў Беларусі будзе цёплай, аднак ужо ў сярэдзіне другой дэкады пачнецца слабое пахаладанне, якое будзе толькі ўзмацняцца з набліжэннем восені. Але не варта забываць, што доўгатэрміновыя прагнозы часта не спраўджваюцца.

0
Тэги:
Прагноз надвор'я, Беларусь