Бык

Абярэгі нашых продкаў: як выгнаць дэмана і навошта мазаць хлеў экскрыментамі

199
(абноўлена 09:24 03.10.2018)
Якія расліны абараняюць нас ад зла, чаму пеўня або ката першымі пускалі ў хату і каго трэба ўмураваць у сцяну, каб будынак стаяў?

У першай частцы аповеду пра беларускія абярэгі гаворка ішла пра найбольш архіачныя, "агрэсіўныя" спосабы ўратавацца ад зла – з дапамогай агню і жалеза, а таксама аб тым, што насамрэч значыць прывітанне "хлеб-соль" і чаму ў ільна пакутніцкі лёс. Карэспандэнт Sputnik Анастасія Ваўчок працягвае размову з загадчыкам аддзела фалькларыстыкі і культуры славянскіх народаў Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Таццянай Валодзінай.

Як выгнаць дэмана

Па ўяўленні нашых продкаў, ад злых сіл мог абараніць не толькі агонь, але і ўсё тое, што можа абжэч. Шмат раслін, якія можна ўбачыць, проста ступіўшы некалькі крокаў праз гарадскі сквер або нават каля ўласнага дома, таксама лічацца моцнымі абярэгамі праз сваю калючасць ды пякучасць або непрыемны пах.

Назва гэтай расліны гаворыць сама за сябе: чартапалох
© CC0 / Pixabay / MabelAmber
Назва гэтай расліны гаворыць сама за сябе: чартапалох

"Напрыклад, тая ж самая крапіва. Канешне, калі ўзяць гэтай крапівы ў руку і дзяцей пагнаць, то будзе апатрапей о-го-го, але, тым не меньш, крапіву затыкалі ў дзверы, за вокны, у самыя розныя адтуліны, адкуль магло пранікнуць зло", — распавядае Таццяна Валодзіна.

Да крапівы можна дадаць дзяды – гэтыя калючыя кветкі лопуху, якія чапляюцца да адзення, таксама абароняць вас ад шкоды. Далучаюцца і іншыя калючыя і вострыя расліны, а таксама раслінныя рэчывы, якія лепш не нюхаць – напрыклад, дзягель.

"Пры лекаванні асобных хвароб, якія ўяўляліся як пранікненне ў цела чалавека хваробатворнага дэмана, чалавека акурвалі — запальвалі на патэльні што-небудзь вельмі смярдзючае. Уяўлялася, што ўнутраны дэман не вытрымае гэтай агіды і пакіне цела чалавека", — расказвае Таццяна Валодзіна.

Навуковец адзначае, што ў гэтым, канешне, можна шукаць нейкі бактэрыцыдны сэнс, але зараз мы гаворым выключна пра традыцыі.

Дарэчы, у ход ішло ўсялякае смярдзючае рэчыва, у тым ліку экскрэменты – як жывёльныя, так і чалавечыя.

"Напрыклад, супраць ласкі, якая мучае жывёлу, ездзіць на ёй і заганяе да смерці, ці нават чужога хлеўніка, які прыходзіць да каровы і на ёй катаецца, раілі ўзяць і, абавязкова дзеркачом, какашкамі, так ужо груба кажучы, павадзіць дзесьці па спіне жывёлы ці нават па хлеве са словамі "Які ты госць, такая табе і чэсць", — тлумачыць Таццяна Валодзіна.

Агрохолдинг Кубань
© Sputnik / Виталий Тимкив
Нашы продкі верылі, што ў хлеб могуць наведацца нябачныя шкоднікі і пакатацца на карове ды адняць у яе малако

Лічылася, што шкодны дух не вытрымае такой абразы і больш не сунецца ў хлеў, дзе яго так прывітаюць.

Новай хаце патрэбная першая смерць

Выкарыстоўваліся як абярэгі ў пэўнай ступені і жывёлы. І тут, канешне, на першым месцы стаіць певень. Вобраз гэтай птушкі, якая сваім крыкам вітае надыходзячы дзень і адпуджвае нячысцікаў можна сустрэць у мастацкай літаратуры амаль усяго свету. 

Певень атрымаў славу барацьбіта з нячысцікамі дзякуючы свайму ўнутранаму гадзінніку
© CC0 / Pixabay / klimkin
Певень атрымаў славу барацьбіта з нячысцікамі дзякуючы свайму "ўнутранаму гадзінніку"

"Певень заспяваў – усё, усе разбегліся. Наогнул, гэта птушка вельмі насычаная самымі рознымі адценнямі. Яна – вястун дня, гэты яго ўнутраны гадзіннік як раз і абумовіў такі падыход", — тлумачыць Таццяна Валодзіна.

Лічылася, што сабачы брэх таксама адпуджвае зло, але значна слабей.

Часцей жывёлы, канешне, выкарыстоўваліся ў якасці ахвяр. 

"Ёсць гіпотэза, што кожнай новай хаце трэба першая смерць, каб гэтай першай смерцю быў абавязкова не чалавек, запускаюць пеўня або ката", — расказвае Таццяна Валодзіна.

Але ў экспедыцыях навуковец даведалася і пра шэраг іншых цікавых тлумачэнняў гэтага звычая. Напрыклад, трэба, каб певень абавяскова заспяваў у новай хаце, а кот з'яўляецца як бы дамавіком, і такім чынам, запускаючы ката, запускалі хатняга духа і апекуна.

"Але калі наогул глыбока капаць, ёсць такая версія, як будаўнічыя ахвяры. Існуе цэлая іерархія ахвяр: каб трымалася пабудова, трэба было цэлы шэраг закапаць. Певень самы першы – і самая апошняя чалавек", — распавядае Таццяна Валодзіна.

Черный кот, архивное фото
© CC0 / Pixabay / zserg
У народных вераваннях кот асацыюецца з дамавіком

Напрыклад, пеўня часта ўмуроўвалі ў сцену, калі будавалі млын. Увогуле, чым маштабней будаўніцтва, тым больш ахвяр, ва ўяўленні нашых продкаў, яно патрабавала. За пеўнем ішлі іншыя, больш крупныя дамашнія жывёлы – каза, авечка, конь. І толькі калі сцяна зусім адмаўлялася стаяць, ішлі на крайнія меры.

У Беларусі існуе шмат легенд пра замураваных у сцены палацаў дзяўчын, і здаецца, не ўсе з іх выдумка. Падчас рэстаўрацыі касцёла ў Гальшанах сапраўды быў знойдзены шкілет маладой жанчыны, да паловы замураваны ў сцяну. Шкілет перапахавалі на могілках, а праз некаторы час у той самай сцяне, дзе яго знайшлі, з'явілася расколіна. Калі ж пачалі высвятляць, дзе перапахаваны шкілет, высветлілася, што тыя, хто зрабіў гэта, памерлі, а пра новае месца пахавання больш ніхто не ведае.

У наступнай частцы матэрыяла мы раскажам, як царкоўныя сімвалы перапляліся з дахрысціянскімі вераваннямі і чаму лялька "Купалінка" і іншыя – насамрэч не зусім беларускія.

199
Тэги:
Традыцыі і абрады, Абярэгі, беларусы
Багач у Вязынцы

"Нядзеля дзень не для дзела": вучымся гатаваць і адпачываць па-беларуску

2
(абноўлена 15:19 27.11.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра звычаі і прыкметы, якія нашы продкі звязвалі з апошнім днём тыдня – нядзеляй.

У народзе строга прытрымваліся пэўных правіл і звычаяў, якія дапамагалі падтрымліваць усталяваны стагоддзямі жыццёвы лад.  Верылі, што парушэнне некаторых вядзе за сабой пакаранне. У народзе казалі: "Звычай устанавіў Бог; от затым трэба дзяржацца звычая, калі хочаш каб бог не пакараў . Гэта тычыцца і трывалага дня адпачынку - нядзелі.

Апошні сёмы, дзень тыдня заўсёды быў чаканы і ўспрымаўся як маленькае свята. Асабліва радаваліся нядзелі вясковыя жанчыны, якія часта толькі ў гэты дзень і маглі перавесці дух ад бясконцых гаспадарчых клопатаў. Ім забаранялася выконваць шматлікія жаночыя справы: шыць, вязаць, прасці, ткаць, сукаць ніткі, мыць бялізну і купаць дзяцей. Верылі, што парушаючы гэты звычай, можна наклікаць на сямъю шматлікія беды: пачнуць хварэць члены сямъі і хатняя жывёла.

Вылучаючы гэты дзень казалі: "У сераду не смейся, у нядзелю не плач". Серада была днём посту, а ў нядзелю можна было крыху разняволіцца. Запрагалі коней і ехалі на кірмаш, ішлі ў царкву, наведвалі парадзіху, упершыню на вуліцу выносілі з хаты маленькае дзіця. Дарэчы беларусы меркавалі, што дзіця, якое нарадзілася ў нядзелю, будзе валодаць незвычайнымі здольнасцямі. Напрыклад бачыць зарытыя скарбы, яго нельга будзе сурочыць, навесці шкоду, паколькі яго будзе ахоўваць "святая нядзеля".

Адначасова гэты дзень лічыўся спрыяльным для распачынання такіх важных спраў, як  засеўкі, першы сенакос, першы выган скаціны ў поле, пачатак будаўніцтва хаты. Гэта былі мужчынскія абавязкі, а жанчыны ў нядзелю асабліва шчыравалі каля печы. Нядзельныя сняданак, абед і вячэра вылучаліся больш сытнымі і часам мудрагелістымі стравамі.

Пра нядзелю, калі работы няма, а стол багаты ў народзе казалі: "Яды як на дзяды, а работы як у нядзелю". Увогуле, у дачыненні гэтага дня тыдня часта можна было пачуць ласкавае - "нядзелька". Сустрэўшыся на кірмашы са сваякамі з іншай вёскі ад іх можна было пачуць: "Нядзелькаю прыедзем да вас". Гэта быў сігнал для гаспадыні прыгатаваць смачнае.

Адпачнём у нядзельку і мы: узгадаем мдрыя звычаі продкаў і прыгатуем некалькі страў.

Мачанка вясковая

Інгрыдыенты:

  • 250 г свініны з рэбернымі косткамі
  • 250 г сырой каўбасы
  • 2 цыбуліны
  • 100 г сала
  • 2 ст лыжкі мукі
  • Соль
  • Лаўровы ліст

Як гатаваць:

Кавалкі свініны і сырой сялянскай каўбасы абсмажыць. Пшанічную або ячную муку развесці халоднай вадой і ўліваць у кіпень, увесь час памешваючы, да ўтварэння рэдкай мучной падліўкі. Дадаць соль, лаўровы ліст, пакласці кавалачкі падскваранага сала, а таксама свініну і каўбасу. Паставіць на 20-25 хвілін у духоўку.

Да мачанкі падаць бліны або вараную бульбу, салёныя агуркі або кіслую капусту.

Запяканка з бульбы і тварагу

Інгрыдыенты:

  • 8 бульбін
  • 1 кг тварагу
  • 1 яйка
  • 1 шклянка малака
  • 1 ст лыжка вяршковага масла

Як гатаваць:

Тварог працерці праз сіта, дадаць соль, яйка, малако, перамяшаць. Бульбу абчысціць, зварыць, нарэзаць скрылікамі, перамяшаць з тварагом.

Атрыманую масу выкласці на патэльню, змазаную маслам, абкласці кавалачкамі масла і запякаць у духоўцы да ўтварэння залатой скарынкі.

Пячэнне з бульбянай мукі

Інгрыдыенты:

  • 400 г крухмалу
  • 2 яйкі
  • 1 жаўток
  • 2 ст лыжкі цукру
  • 200 г вяршковагаа масла
  • 200 г цукровай пудры
  • 1 лімон
  • 50 г ядраў лясных арэхаў

Як гатаваць:

З крухмалу, масла, яек, цукровай пудры, соку і цэдры лімона замясіць цеста, вынесці яго на холад, каб застыла. Затым раскачаць у пласт таўшчынёй 2-3 мм, выразаць формачкамі пячэнне, змазаць яго жаўтком, пасыпаць сумессю цукровай пудры з тоўчанымі арэхамі. Выпякаць у негарачай духоўцы, пакуль пячэнне не зарумяніцца.

2
Тэги:
Народныя традыцыі, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў

Куватка, падарожніца і пялянашка: якія бываюць лялькі-абярэгі

1401
(абноўлена 16:23 25.11.2020)
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
Лялькі-абярэгі займалі важную частку жыцця беларусаў, іх рабілі амаль да кожнай важнай падзеі. Разабрацца ў безлічы беларускіх народных лялек дапаможа фотстужка Sputnik.

Беларусы вельмі трапятліва ставіліся да вырабу лялек-абарэгаў. Для гэтага трэба было абраць пэўны час і нават пэўны настрой. Напрыклад, ляльку "на здароўе" трэба было рабіць на зыходзе месяца. Практычна ўсе астатнія выраблялі на маладзік і абавязкова ў думках пра тое, чаму павінна была паспрыяць лялька.

Забабоны і правілы

Наогул існавала вельмі шмат забабонаў наконт вырабу абярэгаў. Напрыклад, не выкарыстоўвалі ні нажніц, ні іголак — нічога вострага. Тканіну рвалі, а потым ці звязвалі, ці скручвалі. У залежнасці ад гэтага лялькі-абярэгі падзяляліся на "матанкі" і "сталбушкі".

Лялькі-абярэгі не маюць твару. Лічылася, што намаляваўшы твар, ты надаў ляльцы душу, і яна магла ўвабраць нядобрыя думкі чалавека, які нават выпадкова аказаўся побач з майстрыхай, а значыць не аберагаЛА бы, а наадварот, магла нашкодзіць. Акрамя таго лічылася, што калі маляваў твар, значыць займаўся чорнай магіяй.

Вельмі многія лялькі-абярэгі служылі менавіта ад сурокаў, дурнога вока, іх вешалі на самае бачнае месца ля ўваходу, каб зірнуўшы на ляльку, злы чалавек на ёй пакінуў сваю негатыўную энергію.

Ляльку рабілі на працягу аднаго дня, а дакладней за адзін прысест: сабраўся з пазітыўнымі думкамі, натрапіў на настрой і майструй.

Вельмі часта для абярэгаў выкарыстоўвалі тканіну з ужо ношаных сукенак. Лічылася выдатным, што дабро перайшло ў дабро. Адзіная ўмова — абавязкова, незалежна ад таго, які майструецца абярэг, каб прысутнічаў чырвоны колер. Няхай танюткая стужачка пад хусткай ці арнамент на спадніцы, але колер усіх славянскіх абярэгаў абавязкова павінен быць.

Суправаджалі ж лялькі-абярэгі чалавека ўсё жыццё ад самага нараджэння, ці нават раней, паколькі існуе і "Таўстушка" — абярэг цяжарных жанчын.

Жаніхоў прыводзілі, хваробы адводзілі

З дапамогай абярэгаў дзяўчаты шукалі сабе жаніха і чакалі выканання жаданняў, маці адганялі хваробы ад дзяцей, старэйшыя ў родзе жанчыны абаранялі дом ад нячыстай сілы і благога вока.

Дарэчы, пераважную большасць абярэгаў людзі майстравалі выключна для сябе, напрыклад, "Жаданніцу", "Дзесяціручку", ці для сваіх блізкіх, як абярэг "Доля". Некаторыя лялькі, калі яны выконвалі сваю функцыю, напрыклад "На здароўе", спальвалі, а такія, як "Берагіня роду", перадавалі з пакалення ў пакаленне.

А вось строгіх патрабаванняў наконт убрання лялек-абярэгаў няма, яны могуць быць апрануты выключна на густ майстрыхі, толькі, канечне, з выкарыстаннем чырвонага колеру. Галоўнае — гэта думкі, з якімі вырабляецца лялька.

1401
  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Крупенічка" і "Багач" спрыялі дастатку ў хаце і ставіліся ў чырвоным куце. Насыпалі ў вузельчыкі крупу ці зерне, якія вясной развязвалі і першым на ўчастак высявалі менавіта гэта зерне, каб мець добры ўраджай.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    Абярэг "На здароўе" робіцца з ільну. І чым меней жыла гэтая лялька – тым лепш. Так-так, бо калі яе майстравалі, загадвалі, каб яна забрала на сябе ўсю немач чалавека, а калі ён папраўляўся – ляльку спальвалі.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Берагіня роду" ахоўвала ўвесь род і ставілася ў хаце ў чырвоным куце. За поясам гэтая лялька мела мяшочкі з зернем і грошыкамі, каб усе члены роду жылі ў дастатку.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Дабрабытніца". Назва лялькі гаворыць сама за сябе – несці багацце, дабрабыт сям’і, у яе аснове заўсёды кладзецца манета.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Жаданніцу" нікому не паказвалі, захоўвалі ў сваім пакоі побач з люстэркам. Загадваючы пажаданні, яе ўпрыгожвалі чарговай стужкай, пацеркамі, кветачкамі.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Званочак" – вястун добрых вестак. Званочкі маглі быць як у руках лялькі, так і замест ножак.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Кубышка-траўніца" напаўнялася мятай, чаборам, ліпай, самымі рознымі травамі, у залежнасці ад захворвання. Яны спрыялі выздараўленню пры прастудзе, паколькі змагаліся з мікробамі, мацавалі сон, знімалі галаўны боль.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Куватка" ці "Спавітушка" клалася ў калыску малога ці вешалася над ёй, каб злыя духі, калі прыйдуць па душу немаўляці, пераблыталі і ўсяліліся ў ляльку.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "На ўдалае замужжа". Гэтая лялька мела самую даўгую шыю, паколькі яна рабілася з гальштукаў, кожны з якіх меў свой колер і адпавядаў рысам характару будучага мужа. Гальштукаў было не меней сямі, павязваючы іх, дзяўчаты прагаворвалі, якім павінен быць жаніх. Гэтая лялька была без рук, каб муж на руках насіў і ўсю работу рабіў. Калі дзяўчына выстаўляла ляльку на вакно, значыць была гатова да замужжа.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Неразлучкікаў" дарылі маладым на вяселле, каб яны заўжды былі разам, захоўвалі ў сям’і лад. Гэту ляльку-абярэг можна дарыць парам і на юбілейныя вяселлі.

  • Лялькі-абярэгі: долю ды нарачонага наклікаюць, ад хвароб абараняюць
    © Sputnik Вольга Караленка

    "Радасцея" – абярэг добрага настрою і радасці. Ручкі гэтай лялькі заўсёды глядзяць ўгару.

Тэги:
Народныя традыцыі, Лялькі
Валянціна Мацвіенка

Дзяржавы СНД атрымаюць вакцыну ад каронавіруса ў ліку першых - Мацвіенка

0
(абноўлена 14:52 27.11.2020)
Першай пасля РФ краінай, у якой з'явілася расійская вакцына, стала Беларусь, тут партыю "Спутника V" плануюць выпусціць да канца года.

МІНСК, 27 ліс - Sputnik. У СНД пачнуць пастаўляць расійскі прэпарат ад COVID-19 адразу пасля пачатку масавай вакцынацыі ў РФ, паведаміла спікер Савета Федэрацыі краіны Валянціна Мацвіенка.

Гаворка ідзе пра прэпараты "Спутник V" (першай у свеце зарэгістраванай вакцыне ад каронавіруса) і "ЭпиВакКорона". Таксама спікер нагадала пра тое, што цяпер ідуць фінальныя выпрабаванні трэцяга расійскага прэпарата, закліканага папярэдзіць COVID-19.

"Хачу адзначыць, што пасля пачатку масавай вакцынацыі ў Расіі нашы партнёры па СНД змогуць атрымаць расійскі прэпарат у ліку першых", - паведаміла Мацвіенка на пасяджэнні Савета Міжпарламенцкай Асамблеі СНД.

Яна адзначыла, што ў Расіі "робяцца ўсе намаганні для нарошчвання вытворчасці вакцын". Акрамя таго, краіна актыўна супрацоўнічае з калегамі з СНД: адбываецца абмен вопытам, накіроўваюцца тэсты і лекавыя прэпараты для барацьбы з пандэміяй.

У Беларусі гатовыя выпусціць першую партыю расійскай вакцыны

Дзякуючы рашэнню Уладзіміра Пуціна, Беларусь стала першай краінай, якая атрымала расійскую вакцыну ад каронавіруснай інфекцыі.

Прэпарат пратэставалі ў кастрычніку: 100 беларускіх добраахвотнікаў прынялі ўдзел у вакцынацыі, цяпер яны адчуваю сябе здавальняюча.

Пасля выпрабаванняў рыхтуецца маштабны выпуск "Спутника V" на мясцовых прадпрыемствах. Першая партыя - у лабараторных маштабах - будзе гатовая ўжо ў гэтым годзе. Масавую вытворчасць запусцяць у 2021 годзе, пасля чаго плануецца прышчапіць 2 мільёны грамадзянаў Беларусі за кошт дзяржаўнага бюджэту.

0
Тэги:
Валянціна Мацвіенка, Вакцынацыя, каронавірус, Расія