Наваселле - сапраўднае свята

Свая хатка як родная матка: святкуем наваселле па-беларуску

188
(абноўлена 11:25 26.12.2018)
Этнограф Ларыса Мятлеўская вучыць ладзіць наваселле па беларускіх традыцыях і гатаваць мотальскую печанёвую каўбасу.

Наваселле, уваходзіны, улазіны – усё гэта беларускія найменні сямейнай урачыстасці з нагоды перасялення ў новы дом. Самі назвы падказваюць, што гэта падзея суправаджалася дзеяннямі, якія мелі глыбокі сэнс. Здаўна існаваў пэўны рытуал першага наведання новага жытла, у якое маглі не толькі ўваходзіць праз дзверы, але і ўлазіць праз вакно.

На наваселле запрашалі родных, сваякоў, суседзяў, сяброў. Віншуючы гаспадароў, госці дарылі ім падарункі. Звычайна гэта былі рэчы, патрэбныя ў гаспадарцы. Акрамя іх на вёсцы прыносілі яшчэ і зерне жыта, печаны хлеб, сала, каўбасы і іншыя прадукты. Бралі з сабой і грошы, якія заўсёды атаясамліваліся з багаццем. Існаваў звычай, калі, пераступаючы парог, некаторыя госці кідалі на падлогу манеты, жадаючы такім чынам дабрабыту ў доме.

Старажытны абрад Цягнуць Каляду на дуба
© Sputnik Альфрэд Мiкус
На наваселле заўяёды запрашалі шмат гасцей

Спачатку жывёла, а потым чалавек

У народна-міфалагічным асэнсаванні незаселены, неабжыты людзьмі дом успрымаўся як небяспечная, варожая прастора. Менавіта таму засяленне гэтай прасторы павінна было адбывацца ў пэўнай паслядоўнасці: спачатку жывёла, а потым чалавек.

Адзін з першых даследчыкаў усходнеславянскай міфалогіі Дзмітрый Зяленін занатаваў у свой час цікавы беларускі звычай, звязаны з уваходзінамі. У адпаведнасці з ім у новым доме павінны былі пераначаваць у строгай паслядоўнасці розныя жывёлы напрацягу шасці дзён: у першы дзень – певень з курыцай, у другі – гусь або кот з кошкай, у трэці – парася, у чацвёрты – авечка, у пяты – карова, у шосты – конь і толькі на сёмы дзень уваходзіў гаспадар з агнём і хлебам ці з цестам у дзяжы.

Выстава Laterna magika - Чароўны ліхтар, прысвечаная творчасці Ганса Хрысціяна Андэрсана
© Sputnik / Игорь Зарембо
Лепшым сябрам дамавіка было кацяня

З часам гэты вельмі распаўсюджаны ва ўсходніх славян звычай моцна змяніўся, але не знік зусім, як гэта сталася з многімі іншымі звычаямі беларусаў. Працягласць абрада і колькасць  яго ўдзельнікаў значна скараціліся. І тым не менш і цяпер у некаторых мясцовасцях Беларусі можна пабачыць рэшткі гэтай старажытнай урачыстасці. Паступова ў абрадзе з’явіліся абразы і святая вада, калі была магчымасць, то запрашалі святара, а з жывёл засталіся толькі кот і певень.

Яшчэ не так даўно па ўспамінах жыхароў Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці першы ўваход у новую хату быў абстаўлены прыкладна так. Перш чым зайсці ў двор новай хаты, туды ўпускалі сабак, паколькі верылі, што сабака – гаспадар двара. Далей заходзілі ў хату з абразам, хлебам, соллю, свянцонай вадой і катом або пеўнем. Каб не жыла нячыстая сіла, абраз праносілі па ўсіх пакоях. Свянцонай вадой абпырсквалі не толькі хату, але і гаспадарчыя пабудовы, калі такія былі.

Не любіць нечысць і ката з пеўнем. Па народных уяўленнях яна пакідае новую хату ў якой гэтыя "чартагоны" пераначавалі да людзей. Чаму менавіта кот і певень найчасцей сярод іншых жывёл станавіліся ўдзельнікамі гэтага важнага абрада?

Галасістага пеўня лічылі сімвалам шчасця, жыццёвай сілы, урадлівасці, захавальнікам хатняга агменю, а кот, па некаторых народных павер’ях, быў у сяброўстве з Дамавіком. Нават  жывёлу гаспадарам рэкамендавалася набываць менавіта той масці, якой быў хатні кот. Лічылі, што тады Дамавік будзе апякаць яе ў хляве.

Падчас абраду за паводзінамі пухнатага звярка сачылі, і калі кот не ўцякаў з хаты, а наадварот заставаўся ў ёй, то гэта быў добры знак. І наадварот, няшчасце прадвяшчала тое, калі кот сыходзіў з хаты.

Дарэчы на Міншчыне і самога Дамавіка са старой хаты ўрачыста пераносілі ў новую ў лапці, які пакідалі на гарышчы. У Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці Дамавік пераязджаў на новае месца жыхарства на дзеркачы - веніку з бярозавых галінак. Гэтага нябачнага духа як гаспадара-апекуна хаты імкнуліся залагодзіць. Так, на Беласточчыне гаспадыня, хаваючы на гарышчы пачастунак, прамаўляла яму замову-просьбу: "Хазяін-хатнік, дамавік, прымі хлеб-соль, прымі куццю і яешню. Зберажы скацінку ад пошасці, хату ахавай ад злога чалавека, ад агню. Амін".                    

На ўлазінах трэба, каб усе елі, пілі і весяліліся

Наваселле пачыналася з агледзін новага жытла. Запрошаныя на абрад суседзі і сваякі паводле старшынства выказвалі пажаданні гаспадару і гаспадыні традыцыйнымі выразамі накшталт гэтых: "Ацета вампаляніца, штоб радзіло жыта і пшаніца, а ета ось драбок солі, кеб Бог даў вам усяго даволі, штоб дзеці вашы раслі высока, да не прыставалі к ім урокі".

Старажытны абрад Цягнуць Каляду на дуба
© Sputnik Альфрэд Мiкус
Госці павінны былі быць задаволеныя ўсім і абавязкова сталом

Затым гаспадар усім дзякаваў і запрашаў за стол багата застаўлены лепшымі стравамі традыцыйнай кухні. Абавязкова на стале была каўбаса. Прапаную прыгатаваць каўбасу з пячонкі так, як яе гатуюць у знакамітым сваімі кулінарнымі фэстамі Моталі, што на Брэстчыне. Гэта страва стане ўпрыгожаннем любога святочнага стала. Тым больш, што пра каштоўнасць такога прадукта, як пячонка, вядома ўсім, і нават кажуць, што стравы з яе дапамагаюць змагацца з зімовымі дэпрэсіямі.

Мотальская "печанёвая" каўбаса

Інгрыдыенты:

  • 600 г печані
  • 100 г сала
  • 2 цыбуліны
  • Свіная кішка
  • 1 ст. лыжка тлушчу
  • Соль па смаку

Як гатаваць:

Каб пячонка страціла сваю гаркавасць, яе трымаюць некаторы час у цёплай вадзе з лімонным сокам.

Падрыхтаваную пячонку і сала нарэзаць дробнымі кубікамі, дадаць пакрышаную цыбулю, соль, перамяшаць. Гэтым фаршам напоўніць старанна прамытую кішку, добра завязаць з абодвух канцоў. Каўбасу адварыць, а затым абсмажыць на тлушчы. Падаць з варанай бульбай і салёнымі агуркамі.

Каўбаса
© CC0 / Pixabay / PhotoMIX-Company
Каўбаса - абавязковая страва на стале

Застолле рэдка завяршалася ў той самы дзень. Гаспадару вельмі хацелася, каб усе аднолькава былі задаволены прыёмам, бо незадаволеныя госці маглі парушыць шчасце ў новай сядзібе. На Палессі так і казалі: "на ўлазінах трэба, штоб усе елі, пілі і весяліліся, бо чыясць нерадасць ліхам адгукнецца на хазяіну".

Завяршалася ўрачыстасць танцамі. Госці яшчэ доўга з удзячнасцю ўзгадвалі гаспадароў, дзелячыся ўспамінамі зса сваякамі і суседзямі: "Я добра пагуляў на ўлазінах".

188
Тэги:
Беларусь, Народныя традыцыі, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (96)
По теме
Кухня нашых продкаў: гатуем прыправы для непаўторнага смаку страў
Банкуха ці баумкухен? Гатуем беларускі вясельны пірог
Госць на парозе: народныя правілы беларускага этыкету
Прагноз на лета: якім будзе надвор'е ў наступным годзе
Капліца ў палацы Радзівілаў у Нясвіжы

Пояс Пане Каханку і шаблю Радзівіла Рыбанькі пакажуць у Нясвіжы ў жніўні

3
(абноўлена 13:04 14.07.2020)
Старадаўнія прадметы стануць часткай выставы пахавальнай культуры роду Радзівілаў. У яе таксама ўвойдуць адзенне і ўзнагароды іншых знакамітых князёў.

МІНСК, 14 ліп - Sputnik. Выстава, прысвечаная пахавальнай культуры Радзівілаў, адкрыецца ў памяшканнях побач з палацавай капліцай 1 жніўня. Пра гэта Sputnik расказала першы намеснік дырэктара Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка "Нясвіж" Наталля Жарко.

Пад касцёлам Божага цела ў Нясвіжы размяшчаецца ўнікальная для Усходняй Еўропы пахавальня адной сям'і. У крыпце знаходзіцца 70 саркафагаў з парэшткамі роду Радзівілаў, самаму старому пахаванню больш за 400 гадоў.
Пахавальную культуру князёў неаднаразова спрабавалі вывучыць спецыялісты з розных краін. Так ў 2016-м і 2017-м годзе Нясвіж некалькі разоў наведвалі літоўскія навукоўцы, якія ўзламалі шэраг трунаў і правялі антрапалагічныя даследаванні парэшткаў. У саркафагах таксама выявілі каштоўныя для гісторыі рэчы: адзенне, узнагароды, зброя, прадметы рэлігійнага культу. Найбольш значныя з іх вырашылі пакінуць у фондах музея-запаведніка "Нясвіж" для далейшай рэстаўрацыі і экспанавання.

Першапачаткова выставу пахавальнай культуры князёў планавалі адкрыць у чэрвені гэтага года, аднак, па словах Наталлі Жарко, узніклі тэхнічныя пытанні, таму дату перанеслі на жнівень.

"Найбольш важнымі сярод прадметаў экспазіцыі з'яўляюцца фрагменты шаблі "карабела" (XVII-XVIII стагоддзе), знойдзенай у саркафагу вялікага гетмана Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі, і Слуцкага пояса (XVIII стагоддзя) з пахавання Караля Станіслава Радзівіла па мянушцы Пане Каханку. У Беларусі захавалася ўсяго паўтара дзясятка паясоў падобнага тыпу", - удакладніла першы намеснік дырэктара музея-запаведніка.

Асноўная экспазіцыя размесціцца ў прытворы палацавай капліцы. Галоўным яе элементам стане гравюра Castrum doloris (у перакладзе з латыні "замак болю" - Sputnik). На ёй намаляваны пахавальны намёт, зробленыя да пахавання Ганны Сангушкі Радзівіл. Цырымонія развітання з гэтай княгіняй доўжылася цэлы год, перш у Міры, дзе яна памерла, потым у замку ў Бяла-Падлясцы, і затым ужо ў Нясвіжы.

Дарэчы, цяпер у музеі нешматлюдна - колькасць наведвальнікаў падчас пандэміі каронавіруса зменшылася у шэсць разоў, - таму даведацца пра традыцыі пахавання старажытнага роду і паглядзець на рэчы знакамітых князёў, хутчэй за ўсё, можна будзе ў цішыні і спакоі.

Чытайце таксама:

3
Тэги:
Радзівілы, Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік "Нясвіж"
Купальскі пленэр на Хутары Дудара

Смачна і музычна: як прайшоў Купальскі пленэр на Хутары Дудара

117
(абноўлена 14:02 13.07.2020)
Беларусы любяць Купалле і захоўваюць традыцыю яго святкавання дагэтуль, перадаючы наступным пакаленням.

Купалле – адно з самых любімых беларусамі святаў, традыцыя святкавання якога захавалася і дагэтуль. Шматлікія калектывы і аматары беларускай культуры штогод ладзяць музычныя мерапрыемствы, прымеркаваныя да таямнічага дзейства.

Купальскі пленэр на Хутары Дудара
© Sputnik Альфрэд Мікус
Купальскі пленэр на Хутары Дудара
Купальскі пленэр на Хутары Дудара
© Sputnik Альфрэд Мікус
Купальскі пленэр на Хутары Дудара

Зладзілі любімае свята і ў аграсядзібе "Хутар Дудара" бліз Ракава. Госці спявалі, танчылі, вадзілі карагоды і каштавалі самыя смачныя беларускія прысмакі.

Купальскі пленэр на Хутары Дудара
© Sputnik Альфрэд Мікус
Купальскі пленэр на Хутары Дудара

Цягам усяго дня наведвальнікаў чакалі прагулкі па лесе і лузе, купанне ў рацэ Яршоўка, пляжны адпачынак, футбол, валейбол і настольныя гульні. Аматары традыцыйных беларускіх забавак удзельнічалі у майстар-класе па вырабе свечак.

Купальскі пленэр на Хутары Дудара
© Sputnik Альфрэд Мікус
Купальскі пленэр на Хутары Дудара

Абавязковая частка кожнага купальскага свята – спеўныя сходы-карагоды, пляценне вянкоў і падрыхтоўка вогнішча. Для гэтага дзяўчаты і хлопцы аб’ядноўваюць свае сілы.

Купальскі пленэр на Хутары Дудара
© Sputnik Альфрэд Мікус
Купальскі пленэр на Хутары Дудара

Яркай кропкай гэтага свята стала прэзентацыя новага праекта легендарнага музыкі Івана Кірчука, салісткі Вялікага тэатра Беларусі Маргарыты Ляўчук і заснавальніка гурта Vuraj Сяргея Доўгушава  - "Try Nice".

Купальскі пленэр на Хутары Дудара
© Sputnik Альфрэд Мікус
Купальскі пленэр на Хутары Дудара
Купальскі пленэр на Хутары Дудара
© Sputnik Альфрэд Мікус
Купальскі пленэр на Хутары Дудара
117
Тэги:
Купалле
Сцягі з сімволікай Еўрасаюза

ЕС асудзіў адмову зарэгістраваць кандыдатаў у прэзідэнты Беларусі

0
(абноўлена 17:30 14.07.2020)
Выключэнне кандыдатаў абмяжоўвае магчымасць для беларускага народа выказваць сваю волю, а таксама падрывае агульную дэмакратычнасць выбараў, лічаць у ЕС.

МІНСК, 14 ліп - Sputnik. Адмова зарэгістраваць кандыдатаў на прэзідэнцкіх выбарах у Беларусі абмяжоўвае волевыяўленне і падрывае дэмакратычнасьць выбарчага працэсу, гаворыцца ў заяве вярхоўнага прадстаўніка ЕС па знешняй палітыцы і палітыцы бяспекі Жозэпа Барэля.

Цэнтрвыбаркам у аўторак адмовіў Віктару Бабарыку ў рэгістрацыі кандыдатам у прэзідэнты. Падставай для такога рашэння стаў ліст КДК у адрас ЦВК, дзе прыведзены атрыманыя ў ходзе следства па "справе Белгазпрамбанка" дадзеныя аб фінансавых махінацыях Бабарыки і наяўнасці ў яго незаконнага даходу. Аргументам супраць рэгістрацыі ў ЦВК назвалі і тое, што некаторыя сябры ініцыятыўнай групы палітыка, якія з'яўляюцца супрацоўнікамі банка, маглі карыстацца службовымі рэсурсамі, што можа быць расцэнена як замежнае фінансаванне кампаніі.

Таксама ў рэгістрацыі было адмоўлена экс-кіраўніку ПВТ Валерыю Цапкалу: у ЦВК нагадалі, што ў яго падтрымку ўлічваецца менш за 100 тысячаў подпісаў ( "з-за высокай колькасці несапраўдных подпісаў"), акрамя таго ў яго знайшлі неадпаведнасць у дэкларацыі яго жонкі - Веранікі.

"Выключэнне кандыдатаў абмяжоўвае магчымасць для беларускага народа выказваць сваю волю, а таксама падрывае агульную дэмакратычнасць выбараў. Адмовіўшы ў рэгістрацыі Віктару Бабарыку і Валерыю Цапкалу, беларускія ўлады не змаглі забяспечыць значную палітычную канкурэнцыю", - сказана ў заяве вярхоўнага прадстаўніка ЕС.

У ЕС дадалі таксама, што разлічваюць, на тое, што Беларусь "будзе паважаць права грамадзян на свабоду волевыяўлення і мірныя сходы ў тыдні, якия папярэднічаюць выбарам".

Нагадаем, раней МЗС заявіў, што Беларусь з'яўляецца суверэннай краінай і як іншыя незалежныя дзяржавы праводзіць выбарчыя кампаніі для сябе.

"Беларусь, напэўна, пакуль яшчэ не краіна ідэальнай дэмакратыі, але вось ужо сапраўды шмат гадоў суверэнная дзяржава. Таму для нас вельмі дзіўна, калі прадстаўнік Еўрапейскага саюза, пастаянна дэкларуе падтрымку нашай незалежнасці, пачынае раптам выступаць у ролі вонкавага кіраўніка, вызначаць вінаватых і невінаватых і дыктаваць, што і як трэба рабіць "кіраўніцтву Беларусі", а таксама пагражаць санкцыямі", - заявіў раней афіцыйны прадстаўнік міністэрства замежных спраў Беларусі Анатоль Глаз.

Паводле яго слоў, Беларусь адкрыта для для раўнапраўнага і ўзаемапаважлівага дыялогу з еўрапейскімі партнёрамі. Але трываць ціск на выбарчую, судовую і праваахоўную сістэмы афіцыйны Мінск не мае намеру.

0
Тэги:
Выбары, Еўрасаюз, Беларусь
Тэмы:
Выбары прэзідэнта Беларусі - 2020