Мацярдушка або душанка: нарыхтоўваем лекавыя расліны па традыцыях продкаў

112
(абноўлена 11:31 28.07.2019)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра лекавыя ўласцівасці незвычайнай расліны і вучыць гатаваць з яе смачныя стравы.

Сярэдзіна лета - гарачая пара для збірання лекавых раслін. Сёлетняе ліпеньскае надвор’е не вельмі спрыяе гэтай справе і тым не менш, вылучыўшы сонечны дзянёк неабходна паспяшацца нарыхтаваць мацярдушку.

Мацярдушку звычайную або oregano, што перакладаецца з грэчаскай мовы як "радасць гор" у
народзе яшчэ называюць - "мацеранка", "душанка", "мацержанка", "бабіна душыца" і "пчалалюб". Мацярдушка - блізкая сваячка маярану, яна часам так і называлася – дзікі маяран.

Гэтую расліну выкарыстоўвалі ў розных краінах свету, але ў славян да яе было асаблівае стаўленне. Мацярдушку лічылі чар-зеллем, здольным адагнаць злых духаў, прычараваць каханага, абараніць ад варажбы.

Народная назва "мацярынка"або "бабіна душыца" таксама не выпадковая, бо расліну да нядаўняга часу актыўна выкарыстоўвалі для лячэння жаночых захворванняў.

Квітнее мацярдушка ад чэрвеня да верасня, знайсці яе можна не у агародзе і лесе. Нарыхтоўваюць сцяблінамі вышынёй у 20-30 см у сухі, сонечны дзень. Павязаўшы ў пучкі, духмяную зёлку сушаць, затым здрабняюць і захоўваюць не больш за два гады.

Адвар мацярдушкі выкарыстоўваюць як у народнай так і афіцыйнай медыцыне. Траву мацярдушкі ўжываюць унутр і вонкава.

Нажаль назапашаныя стагоддзямі народны досвед у лячэнні зёлкамі ўсё яшчэ мала вывучаны і таму лячыцца імі трэба пад назіраннем спецыялістаў.

Настой мацярдушкі

Адну сталовую лыжку сухой здробненай травы мацярдушкі заліць 200 мл кіпеню, настаяць 30 хвілін, працадзіць і ўжываць перад ядой па 0,5 шклянкі тры разы на дзень пры клімаксе, цукровым дыябеце, імпатэнцыі, неўрозе.

Настой для ванны

У вядро, ёмістасцю ў 10 л засыпаюць 1 ст лыжку здробленай травы, заліваюць кіпенем  і настайваюць 6 гадзін. Настой працэджваюць у цёплую ваду  і прымаюць ванну напрацягу 12-15 хвілін перад сном. Цела прамакаюць цёплай прасцінай і адпачываюць у ложку не менш гадзіны. Затым апранаюць сухую бялізну і выпіваюць шклянку гарбаты з мацярдушкай перад сном. Выкарыстоўваюць пры клімаксе, неўрзе, зобе.

Ужыванне мацярдушкі забараняецца пры цяжарнасці, у перыяд груднога гадавання і ва ўзросце да 18 гадоў. Таксама яе не выкарыстоўваюць пры павышанай страўнікавай сакрэцыі, хваробах сардэчна-сасудзістай сістэмы, язвавай хваробе дванаццаціперснай кішкі і страўніка. Супрацьпаказаннем да ужывання мацярдушкі з’яўляецца павышаная адчувальнасць да прэпарата, у гэтым выпадку прэпараты з мацярдушкай не ўжываюць.

Мацярдушка спатрэбіцца ў гаспадарцы не толькі як лекавая расліна, але і як цудоўная спецыя. Яе дадаюць у стравы з бабовымі, з яйкамі, мясам, рыбай, гароднінай і ў выпечку.

У Беларусі ў некаторых рэгіёнах мацярдушку клалі ў бочку разам з іншымі спецыямі пры засолцы агуркоў, выкарыстоўвалі пры вырабе квасу, піва, налівак, запарвалі гарбату. Перад заваркай кветкі і сцябло разміналі.

Суп з мацярдушкай

Інгрыдыенты:

  • Курыны булён 300 мл
  • Морква 20 г
  • Бульба 30 г
  • Каляровая капуста 30 г
  • Вяршкі 40 мл
  • Цыбуля-рэпка 15 г
  • Лісце мацярдушкі 15 г
  • Манка 10 г
  • Соль па смаку

Як гатаваць:

Лёгкі курыны булён запраўляюць нарэзанай долькамі морквай, каляровай капустай, бульбай, цыбуляй. Вараць амаль да гатовасці, запраўляюць накрышаным лісцем мацярдушкі, манкай і вяршкамі. Даводзяць да гатовасці.

Мясныя катлеты з душыцай

Інгрыдыенты:

  • Катлетны фарш 200 г
  • Парашок мацярдушкі 10 г
  • Алей 20 г
  • Яйка
  • Соль па смаку

Як гатаваць:

Фарш запраўляюць парашком з травы мацярдушкі, дадаюць яйцо, соляць і перамешваюць, фармуюць катлеты і смажаць на алеі. Падаюць з гарнірам – рагу з гародніны.

112
Тэги:
Ларыса Мятлеўская, Лекі, беларуская кухня
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі (65)
Морква - галоўны інгрыдыент класічнага цымесу

Цымес: як гатаваць незвычайны дысерт і чаму на Беларусі ў яго дадаюць мяса

129
(абноўлена 17:25 16.10.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская вучыць гатаваць унікальную страву, якая знаходзіцца ў спісе нематэрыяльных каштоўнасцяў Беларусі.

Калісьці яўрэйскае насельніцтва складала большую палову беларускіх мястэчак. Багатая культура гэтага народа працяглы час узбагачала побытавую і духоўную культуру беларусаў. У беларускай мове ўжо грунтоўна абаснаваліся такія словы як "вэрхал", "кагал" і "цымус". Тое ж можна казаць і пра кухню – на Беларусі здаўна ласуюцца фаршыраваным шчупаком, фаршмакам, паштэтамі, сакавітымі катлетамі і бульбяной бабкай, якая з’яўляецца роднай сястрой яўрэйскага кугеля.

Яўрэйская кухня - найстаражытнейшая ў свеце -  на землях Беларусі ўвабрала ў сябе лепшы вопыт нямецкай і польскай харчовай культуры і значна паўплывала на традыцыі харчавання беларусаў. Многія яўрэйскія стравы беларусы лічаць натуральна сваімі. Напрыклад, усімі любімыя дранікі.

Магчыма прычынай такой папулярнасці страў яўрэйскай кухні за апошнія сто гадоў хаваецца ў паступовым паглынанні беларускай вёскі горадам. У сувязі са зменамі ладу жыцця спосабы прыгатавання ў печы адышлі на другі план, застаўшыся ў вёсцы, а ў гарадах і мястэчках запанавала пліта. Прастата і хуткасць прыгатавання, а таксама прыстасаванасць страў для прыгатавання на пліце і спрыяла шырокаму распаўсюджанню яўрэйскіх страў як на кухнях хатніх гаспадынь, так і ва ўстановах грамадскага харчавання.

Нават спосабы гарачай апрацоўкі прадуктаў у яўрэйскай кулінарыі прыйшліся дарэчы: прыпусканне, адварванне, слабае тушэнне з дадаткам вады і абавязкова не ў духоўцы а на пліце.   

Калі казаць пра пэўныя стравы, то для яўрэяў любімыя першыя стравы – гэта мясныя і курыныя булёны з грэнкамі, прафітролямі, падсмажанай локшынай. З другіх страў перавага аддаецца фаршыраванай рыбе і гусіным шыйкам, а таксама рулетам, тэфлэлям і кнэдлям. Што тычыцца дэсертаў, то тут безумоўным каралём з’яўляецца цымес.

Цымес – гэта святочны дэсерт, які спалучае ў сабе моркву і сухафрукты з дадаткам якой-небудзь заправы. Для гэтага могуць выкарыстоўвацца яйкі з мукой або мука з маслам і нават не вельмі густая манная каша.

Класічны цымес  

Інгрыдыенты:

  • 5 морквін
  • 300 гр чарнасліву
  • 100 гр разынак
  • 120 гр меду
  • 30 гр алею
  • Арэхі і соль па смаку

Як гатаваць

Чарнасліў і разынкі без костачак памыць і намачыць, каб сталі мяккімі. Моркву нарэзаць паўкольцамі, дадаць крыху алею і тушыць на малым агні. Праз 10 хвілін дадаць соль і мёд, тушыць яшчэ 5 хвілін. Здрабніць сухафрукты, засыпаць іх у моркву і дадаць алей, перамяшаць. Перад падачай на сто страву можна пасыпаць арэхамі.

Вишневое варенье с орехами
© Sputnik Людмила Янковская
Арэхі дадаюць страве пікантны смак

Цымес часта выкарыстоўвалі як "антрэмэ", што ў перакладзе з французскай мовы азначае страву, якую падаюць паміж галоўнымі або перад дэсертам. У рускай кухні гэта пірагі, якія падаваліся паміж баршчом і смажанкай, ў французскай – сыры, якія падавалі на прыканцы абеда, перад фруктовым дэсертам. Мэта антрэмэ -  нейтралізаваць смак папярэдняй стравы для лепшага ўспрымання смаку наступнай. 

Але ў некаторых мясцінах цымес гатуюць інакш. Напрыклад, у мястэчку Адэльск Гродзенскай вобласці, у спісе інгрыдыентаў да цымеса абавязкова ёсць мяса. Цікава, што сяляне Віцебшчыны страву не ацанілі, нават лічылі яе брыдкай і таму не гатавалі.

Нязвыкласць для вясковага густу спалучэння ў адной страве салодкага і мяснога не давала магчымасці распаўсюджвання стравы ў асяродку простанароддзя. Інакш да такога цымусу ставіліся ў мястэчках. У Адэльску яе працягваюць гатаваць і зараз, нават адмыслова вырошваюць бручку. Гэтая агародніна па смаку нагадвае нешта сярэдняе паміж рэпай і капустай.

Брюква
Бручка

Дзякуючы сваёй унікальнасці адэльскі цымес атрымаў ачэснае месца ў Спісе нематэрыяльных каштоўнасцяў Беларусі.

Адэльскі цымус з бручкай

Інгрыдыенты:

  • 1 кг бульбы
  • 0,5 кг свініны (грудзінка або шыя)
  • 300 гр  бручкі
  • 2-3 сярэднія морквы
  • 200 гр цыбулі
  • 0,5л вады
  • 1 дэсертная лыжка солі на ёмістасцьу 3 л
  • 1 чайная лыжка сумесі спецый: лаўровы ліст, перац, каляндра, кроп, кмен

Як гатаваць:

Падрыхтаваць карняплоды, памыць і пачысціць. Бульбу парэзаць на чатыры часткі, бручку і моркву пакрышыць кубікамі, цыбулю парэзаць вельмі дробна. Усё перамяшаць і засыпаць у гаршчок. Мяса нарэзаць сярэднімі кавалкамі і ўкласці ў агародніну, пасаліць, дадаць спецыі, заліць вадой і паставіць тушыць у печ або духоўку на малым агні на 2 гадзіны. Калі страва добра ўтушыцца, патаўчы  агародніну ў кашу. Пры жаданні ў гатовую страву дадавалі крышаны зялёны кроп і пер’е цыбулі. Елі ў прыкуску з салёнымі агуркамі.

129
Тэги:
Нацыянальная кухня, Ларыса Мятлеўская
Абрад Юр'е ў Ахонава

Што такое клямка і як яе выкарыстоўвалі нашы продкі

222
(абноўлена 10:02 09.10.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра адмысловую жалезную прыладу, якая сустракала ўсіх гасцей хаты.

Згодна з народным  каляндаром у гаспадарлівага беларуса многія віды працы мелі сезонны характар. Так на Аўдоццю Вясноўку было прынята мыць бялізну, перад Масленіцай, Вялікаднём, Купаллем прыбіралі ў хаце і на падворку, пралі і ткалі ўзімку. А за кастрычнікам  замацаваны "жалезны тыдзень". Ён звязаны з прысвяткам Сяргей, калі па даўняй традыцыі чысцілі і змазвалі жалезныя рэчы, каб яны цэлы год не ржавелі і не ламаліся. Кастрычнік самы спрыяльны для гэтага занятку месяц, паколькі большасць прац з зямлёй ў вясковага чалавека ўжо завершана. А гэта значыць, што надыходзіў час даводзіць да ладу кожную металічную дробязь, якая мелася ў гаспадарцы, напрыклад, клямкі.

Адна са старажытных беларускіх дзіцячых гульняў пачынаецца словамі: "Стаю на ганку, узяўся за клямку".

Да сярэдзіны ХХ стагоддзя дзверы, асабліва вясковай хаты, было цяжка ўявіць сабе без клямкі. Адчыняліся яны пры дапамозе клямкі, а зачыняліся з дапамогай засавак, замкоў і іншых запораў. Гэта металічнае прыстасаванне вядома на Беларусі з сярэднявечча. Але ў народным дойлідстве клямка асабліва пашырылася  толькі ў ХІХ стагоддзі. Гатовы выраб можна было замовіць у каваля, або набыць на кірмашы.

Згодна з народнымі традыцыямі ў вясковай хаце ад ранку да ночы дзверы на ключ не замыкаліся. Такую завядзёнку і цяпер можна сустрэць у вёсках Беларусі. Калі ў хату ішоў падарожны або хтосці з суседзяў, то гаспадары чулі гэта здалёк. Спачатку ў двары пачынаў брахаць сабака, далей сам госць, згодна з народным этыкетам, гучна пытаўся, ці ёсць хто ў хаце і, нарэшце ў дзвярах бразгатала клямка.

Клямка з Падляшша
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Клямка з Падляшша

Вядомы беларускі этнограф Часлаў Пяткевіч апісваючы матэрыяльную культуру Рэчыцкага Палесся вызначыў, што дзвярная клямка складаецца з пяці частак:

  1. Ручка (дужка), якую часам называлі "клямаркай". Кавалак круглага жалеза, сагнуты ў форме сярпа. Адзін яго канец, расплясканы накшталт трохкутніка, мае тры адтуліны для цвікоў, а таксама адзін падоўжаны прамавугольны, праз які праходзіць язычок наскрозь праз дзверы; другі канец меней расплясканы і мае толькі адну адтуліну для цвіка.
  2. Западня робіцца з тоўстага жалеза (штабка) даўжынёй 15, шырынёй 3см; адзін яе канец мае адтуліну для цвіка ці шруба, а на другім знаходзіцца выкаваны шып, скручаны ў тугую спіраль, як кручваюць пояс.
  3. Язычок у народзе меў назву «слясак». Па форме ён нагадвае хлебную лапату, шып мае доўгі, каб праходзіў наскрозь дзверы, канец яго загнуты пад прамым вуглом уверх.
  4. Скобка, у якой ходзіць западня падымаецца язычком.
  5. Гак (кручок), у які западае западня, зачыняючы дзверы.

Як дзейнічае клямка

Дзейнічае клямка настолькі проста проста, што пра вельмі лёгкае без намаганняў выкананне якой небудзь работы ў народзе кажазалі: "Лёгка як гэтыя дзверы адкрыць". Пры націсканні на слясак пальцам прыпадымаецца рычаг-замок з унутранага боку дзвярэй, на якіх ён рухома замацаваны адным канцом, другім уваходзіць у кручок, убіты ў вушак дзвярэй. Дастаткова адпусціць палец  і рычаг апусціцца на гак, надзейна зачыніўшы дзверы.

Як галоўная дэталь афармлення ўваходу клямка як і завеса, нярэдка мела мастацкую форму. Часцей за ўсё аздабляліся расплясканыя канцы дужкі, асабліва верхні, якому надавалі выгляд ліста, трылісніка, завіткоў і іншыя формы. Дзверы мяжа паміж жылой прасторай і наваколлем – ахова жытла. Не здарма ж у народзе пра надзейныя дзверы кажуць: "Жыць, як у Бога (бацькі) " за дзвярамі. Таму натуральна, што і клямкі ў выглядзе галовак коней, пеўняў рагоў барана ў старажытнасці выконвалі функцыю абярэгаў. Дарэчы існаваў погляд, што і самі кавалі, якія валодалі майстэрствам утаймавання агню і металу, з’яўляліся чараўнікамі.

Цікава, што ў народзе слова клямка ў пераносным сэнсе значыла канец, край. У народзе казалі: "Яму ўжо клямка" або "Не, канцы ўжо цяпер, клямка тэй "безручы няшчаснай"". Калі якая небудзь справа была канчаткова завершана, то замест фразы "пытанне вырашана" казалі: "З гэтым нічога не буду рабіць; гэта ўжо клямка".

У наш час клямка кавальскай работы сустракаецца пераважна на варотах, у жыллёвым будаўніцтве яна саступіла месца прамысловым вырабам. Але клямка заўсёды прыцягвае ўвагу этнографаў, гісторыкаў, яна частка традыцыйнай культуры Беларусі. Падзівіцца на віды клямак можна і ў музеях, паколькі некаторыя з іх не толькі побытавы прадмет але і ўзор кавальскага майстэрства. Клямку і цяпер часта можна сустрэць там, дзе захаваліся старыя пабудовы. Яны, як і сто год таму надзейныя ў карыстанні.

222
Тэги:
Народныя традыцыі, Ларыса Мятлеўская, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў
Мужчына прадае капусту на сельскагаспадарчым кірмашы

Лукашэнка патлумачыў, як зрабіць так, каб не скакалі цэны на гародніну

0
(абноўлена 10:31 23.10.2020)
Кіраўнік дзяржавы сёння азнаёміцца з ходам уборачнай кампаніі Слуцкім раёне ў прыватнасці і ў цэлым па рэспубліцы, асаблівая ўвага будзе нададзена ўборцы кукурузы.

МІНСК, 23 кас - Sputnik. Прэзідэнт Беларусі падчас рабочай паездкі ў Слуцкі раён даў даручэнне мясцовым уладам заняцца размеркаваннем ўраджаю такім чынам, каб яго хапіла да будучага года.

Кіраўнік дзяржавы заслухаў даклад аб ходзе палявых работ, ўборцы гародніны і кукурузы і тым, як запаўняюцца стабілізацыйныя фонды на зіму.

"Задача мэра Мінска і губернатараў - размеркаваць такім чынам гародніну, бульбу, каб і кошты не скакалі зімой, і хапіла да новага ўраджаю", - цытуе прэзідэнта БелТА.

0
Тэги:
Аляксандр Лукашэнка