Багач у Вязынцы

Адкуль пайшло беларускае слова "сёрбаць" і пры чым тут духі?

257
(абноўлена 15:02 25.01.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра паходжанне незвычайнага дзеяслова і вучыць гатаваць сапраўдную беларускую зацірку.

Ад гаспадынь у беларускіх вёсках нярэдка можна пачуць запрашэнне на абед: "Сядай, пасёрбай супчыку!". Гэтыя словы для многіх беларусаў не проста атаясамліваюць родную мову, але і звязана з успамінамі пра дзяцінства і падарожжамі да бабулі ў вёску.

Дзеяслоў "сёрбаць" азначае "есці вадкую страву, прысмоктваючы ад задавальнення" і паходзіць ад назоўніка "сёрб", што азначае "глыток напітка".

У беларускай народнай мове сустракаецца шмат трапных выразаў, у якіх выкарыстоўваецца гэтае слова, напрыклад, "Гэта яму адным сёрбам выпіць" ці "Гэтага яму на адзін сёрб".

Выкарыстоўваўся гэты дзеяслоў і для абазначэння ацэнкі паводзінаў гаспадароў і іх гасцей. Калі, напрыклад, гаспадар па нейкіх уласных прычынх не выказваў гасціннасці, госць казаў так: "Пазваў да аднаго сёрбу". Калі ў хату трапляў госць-абжора, то пра такога казалі "Жарэць у сем сярбоў з аблізам".

Дарэчы бедных людзей, якія харчаваліся за кошт іншых, у Воранаўскім раёне Гродзенскай вобласці называлі "сербаловічамі" і казалі: "У гэтай хаце сербаловічы жывуць" ці "Сербаловічы прыехалі".

Ёсць і другое тлумачэнне слова "сёрбаць", якое азначае  "груба і  неахайна есці", а слова "сёрб" азначае "гук пры хлёбанні". Выхоўваючы моладзь у добрых манерах казалі: "Не сёрбай ты так, ня хораша" або "еш без сёрбу".

У беларускай міфалогіі існуе  чалавекападобны персанаж імя якому Сярбай (Сёрба,Сербай). Ён быццам бы з'яўляецца ў час голаду, галечы, бяды і іх увасабляе.  Паходжанне яго імя мае некалькі версій. Першая ўтварылася пад уплывам дзеяслова "сёрбаць", другая - ад наймення цыганоў-сербіянаў, што прасіліся да сялян на пастой ці зімоўку, трэцяя мае літоўскія карані.

Этнограф Ларыса Мятлеўская
© Photo : фота з асабістага архіва Ларысы Мятлеўскай

Справа ў тым, што напаміны пра гэтага духа даволі лакальныя. Навукоўцы сцвярджаюць, што звесткі аб ім сустракаюцца толькі на беларуска-літоўскім памежжы у Астравецкім, Воранаўскім, Ашмянскім, Браслаўскім, Мядзельскім раёнах. Лічыцца, што форма Сярбай выглядае больш архаічна і першапачаткова утворана ад літоўскага siaūbas – "жах", siaubė - "спусташальніца", siaubimas - "спусташэнне". Такі сэнс слова дакладна адпавядае гэтаму міфалагічнаму персанажу. Але ў народзе лічылі, што прагнаць Сярбая, а разам з ім і голад, можна. Для гэтага неабходна першы зжаты сноп прынесцi ў хату і пакінуць яго на покуці.

Сярбай і Сёрба – дух, які мае і мужчынскае, і жаночае аблічча. Калі мужчынскі дух Сярбай выглядаў жахліва, то Сёрба не была агіднаю. Гаспадыня імкнулася ўлашчыць яе, наладзіць добрыя адносіны і таму яе  велічалі "паняй". Дарэчы абедзве гэтыя істоты ў народных уяўленнях здольны караць за неахайнае стаўленне да хлеба. Выхоўваючы дзяцей, якія раскідалі хлеб, дарослыя пагражалі: "Эта ж ужо, як раскінеш, не будзеш мець есці, толькі зацірку. Зацірку ж етую так толькі сёрбай... Голад будзе, або будзе хадзіць Сёрба. Яна з пранікам (пранік – пляскаты драўляны брусок з ручкай, якім церлі (пралі)бялізну пры мыцці і абівалі лён, проса, - Sputnik) ходзіць, забівае, хто ўжо хлеб раскідуе". Хутчэй за ўсё тут гаворка ідзе пра зацірку? прыгатаваную на вадзе і муцэ без інакшых інгрыдыентаў – найпрасцейшы, а значыць найбяднейшы варыянт гэтай стравы.

Нягледзячы на тое, што зацірка лічылася стравай бедных, прыгатаваная на пшанічнай муцэ, хатнім малацэ і яйках, гэта вельмі пажыўная і смачная страва. Пра яе казалі: "Хлізь(сёрб) ды хлізь, толькі бровы падымай" або "Нахлізаўся, як шчанюк заціркі", "Смачна так, што ад задавальнення нос гнецца". Ядуць зацірку толькі гарачай і на гэта ў народзе таксама ёсць трапная показка: "Дзеўка не зацірка, не астыне".

Зацірка

Інгрыдыенты:

  • 1,5 шклянкі мукі
  • 1-2 яйкі
  • 40 г сметанковага масла
  • 1,5 – 1,75 л малака
  • Соль
  • Цукар па смаку

Як гатаваць:

Прасеяную пшанічную муку падсмажыць на патэльні без масла да светла-карычневага колеру, дадаць трошкі вады, яйка, масла, соль і цукар, старанна перацерці. Атрыманыя камячкі цеста засыпаць у каструлю з кіпячым малаком. Варыць 5-7 хвілін на невялікім агні памешваючы. Пакаштаваць на смак і калі трэба то дадаць соль і цукар.

257
Тэги:
беларуская кухня, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі (65)
Морква - галоўны інгрыдыент класічнага цымесу

Цымес: як гатаваць незвычайны дысерт і чаму на Беларусі ў яго дадаюць мяса

129
(абноўлена 17:25 16.10.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская вучыць гатаваць унікальную страву, якая знаходзіцца ў спісе нематэрыяльных каштоўнасцяў Беларусі.

Калісьці яўрэйскае насельніцтва складала большую палову беларускіх мястэчак. Багатая культура гэтага народа працяглы час узбагачала побытавую і духоўную культуру беларусаў. У беларускай мове ўжо грунтоўна абаснаваліся такія словы як "вэрхал", "кагал" і "цымус". Тое ж можна казаць і пра кухню – на Беларусі здаўна ласуюцца фаршыраваным шчупаком, фаршмакам, паштэтамі, сакавітымі катлетамі і бульбяной бабкай, якая з’яўляецца роднай сястрой яўрэйскага кугеля.

Яўрэйская кухня - найстаражытнейшая ў свеце -  на землях Беларусі ўвабрала ў сябе лепшы вопыт нямецкай і польскай харчовай культуры і значна паўплывала на традыцыі харчавання беларусаў. Многія яўрэйскія стравы беларусы лічаць натуральна сваімі. Напрыклад, усімі любімыя дранікі.

Магчыма прычынай такой папулярнасці страў яўрэйскай кухні за апошнія сто гадоў хаваецца ў паступовым паглынанні беларускай вёскі горадам. У сувязі са зменамі ладу жыцця спосабы прыгатавання ў печы адышлі на другі план, застаўшыся ў вёсцы, а ў гарадах і мястэчках запанавала пліта. Прастата і хуткасць прыгатавання, а таксама прыстасаванасць страў для прыгатавання на пліце і спрыяла шырокаму распаўсюджанню яўрэйскіх страў як на кухнях хатніх гаспадынь, так і ва ўстановах грамадскага харчавання.

Нават спосабы гарачай апрацоўкі прадуктаў у яўрэйскай кулінарыі прыйшліся дарэчы: прыпусканне, адварванне, слабае тушэнне з дадаткам вады і абавязкова не ў духоўцы а на пліце.   

Калі казаць пра пэўныя стравы, то для яўрэяў любімыя першыя стравы – гэта мясныя і курыныя булёны з грэнкамі, прафітролямі, падсмажанай локшынай. З другіх страў перавага аддаецца фаршыраванай рыбе і гусіным шыйкам, а таксама рулетам, тэфлэлям і кнэдлям. Што тычыцца дэсертаў, то тут безумоўным каралём з’яўляецца цымес.

Цымес – гэта святочны дэсерт, які спалучае ў сабе моркву і сухафрукты з дадаткам якой-небудзь заправы. Для гэтага могуць выкарыстоўвацца яйкі з мукой або мука з маслам і нават не вельмі густая манная каша.

Класічны цымес  

Інгрыдыенты:

  • 5 морквін
  • 300 гр чарнасліву
  • 100 гр разынак
  • 120 гр меду
  • 30 гр алею
  • Арэхі і соль па смаку

Як гатаваць

Чарнасліў і разынкі без костачак памыць і намачыць, каб сталі мяккімі. Моркву нарэзаць паўкольцамі, дадаць крыху алею і тушыць на малым агні. Праз 10 хвілін дадаць соль і мёд, тушыць яшчэ 5 хвілін. Здрабніць сухафрукты, засыпаць іх у моркву і дадаць алей, перамяшаць. Перад падачай на сто страву можна пасыпаць арэхамі.

Вишневое варенье с орехами
© Sputnik Людмила Янковская
Арэхі дадаюць страве пікантны смак

Цымес часта выкарыстоўвалі як "антрэмэ", што ў перакладзе з французскай мовы азначае страву, якую падаюць паміж галоўнымі або перад дэсертам. У рускай кухні гэта пірагі, якія падаваліся паміж баршчом і смажанкай, ў французскай – сыры, якія падавалі на прыканцы абеда, перад фруктовым дэсертам. Мэта антрэмэ -  нейтралізаваць смак папярэдняй стравы для лепшага ўспрымання смаку наступнай. 

Але ў некаторых мясцінах цымес гатуюць інакш. Напрыклад, у мястэчку Адэльск Гродзенскай вобласці, у спісе інгрыдыентаў да цымеса абавязкова ёсць мяса. Цікава, што сяляне Віцебшчыны страву не ацанілі, нават лічылі яе брыдкай і таму не гатавалі.

Нязвыкласць для вясковага густу спалучэння ў адной страве салодкага і мяснога не давала магчымасці распаўсюджвання стравы ў асяродку простанароддзя. Інакш да такога цымусу ставіліся ў мястэчках. У Адэльску яе працягваюць гатаваць і зараз, нават адмыслова вырошваюць бручку. Гэтая агародніна па смаку нагадвае нешта сярэдняе паміж рэпай і капустай.

Брюква
Бручка

Дзякуючы сваёй унікальнасці адэльскі цымес атрымаў ачэснае месца ў Спісе нематэрыяльных каштоўнасцяў Беларусі.

Адэльскі цымус з бручкай

Інгрыдыенты:

  • 1 кг бульбы
  • 0,5 кг свініны (грудзінка або шыя)
  • 300 гр  бручкі
  • 2-3 сярэднія морквы
  • 200 гр цыбулі
  • 0,5л вады
  • 1 дэсертная лыжка солі на ёмістасцьу 3 л
  • 1 чайная лыжка сумесі спецый: лаўровы ліст, перац, каляндра, кроп, кмен

Як гатаваць:

Падрыхтаваць карняплоды, памыць і пачысціць. Бульбу парэзаць на чатыры часткі, бручку і моркву пакрышыць кубікамі, цыбулю парэзаць вельмі дробна. Усё перамяшаць і засыпаць у гаршчок. Мяса нарэзаць сярэднімі кавалкамі і ўкласці ў агародніну, пасаліць, дадаць спецыі, заліць вадой і паставіць тушыць у печ або духоўку на малым агні на 2 гадзіны. Калі страва добра ўтушыцца, патаўчы  агародніну ў кашу. Пры жаданні ў гатовую страву дадавалі крышаны зялёны кроп і пер’е цыбулі. Елі ў прыкуску з салёнымі агуркамі.

129
Тэги:
Нацыянальная кухня, Ларыса Мятлеўская
Абрад Юр'е ў Ахонава

Што такое клямка і як яе выкарыстоўвалі нашы продкі

222
(абноўлена 10:02 09.10.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра адмысловую жалезную прыладу, якая сустракала ўсіх гасцей хаты.

Згодна з народным  каляндаром у гаспадарлівага беларуса многія віды працы мелі сезонны характар. Так на Аўдоццю Вясноўку было прынята мыць бялізну, перад Масленіцай, Вялікаднём, Купаллем прыбіралі ў хаце і на падворку, пралі і ткалі ўзімку. А за кастрычнікам  замацаваны "жалезны тыдзень". Ён звязаны з прысвяткам Сяргей, калі па даўняй традыцыі чысцілі і змазвалі жалезныя рэчы, каб яны цэлы год не ржавелі і не ламаліся. Кастрычнік самы спрыяльны для гэтага занятку месяц, паколькі большасць прац з зямлёй ў вясковага чалавека ўжо завершана. А гэта значыць, што надыходзіў час даводзіць да ладу кожную металічную дробязь, якая мелася ў гаспадарцы, напрыклад, клямкі.

Адна са старажытных беларускіх дзіцячых гульняў пачынаецца словамі: "Стаю на ганку, узяўся за клямку".

Да сярэдзіны ХХ стагоддзя дзверы, асабліва вясковай хаты, было цяжка ўявіць сабе без клямкі. Адчыняліся яны пры дапамозе клямкі, а зачыняліся з дапамогай засавак, замкоў і іншых запораў. Гэта металічнае прыстасаванне вядома на Беларусі з сярэднявечча. Але ў народным дойлідстве клямка асабліва пашырылася  толькі ў ХІХ стагоддзі. Гатовы выраб можна было замовіць у каваля, або набыць на кірмашы.

Згодна з народнымі традыцыямі ў вясковай хаце ад ранку да ночы дзверы на ключ не замыкаліся. Такую завядзёнку і цяпер можна сустрэць у вёсках Беларусі. Калі ў хату ішоў падарожны або хтосці з суседзяў, то гаспадары чулі гэта здалёк. Спачатку ў двары пачынаў брахаць сабака, далей сам госць, згодна з народным этыкетам, гучна пытаўся, ці ёсць хто ў хаце і, нарэшце ў дзвярах бразгатала клямка.

Клямка з Падляшша
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Клямка з Падляшша

Вядомы беларускі этнограф Часлаў Пяткевіч апісваючы матэрыяльную культуру Рэчыцкага Палесся вызначыў, што дзвярная клямка складаецца з пяці частак:

  1. Ручка (дужка), якую часам называлі "клямаркай". Кавалак круглага жалеза, сагнуты ў форме сярпа. Адзін яго канец, расплясканы накшталт трохкутніка, мае тры адтуліны для цвікоў, а таксама адзін падоўжаны прамавугольны, праз які праходзіць язычок наскрозь праз дзверы; другі канец меней расплясканы і мае толькі адну адтуліну для цвіка.
  2. Западня робіцца з тоўстага жалеза (штабка) даўжынёй 15, шырынёй 3см; адзін яе канец мае адтуліну для цвіка ці шруба, а на другім знаходзіцца выкаваны шып, скручаны ў тугую спіраль, як кручваюць пояс.
  3. Язычок у народзе меў назву «слясак». Па форме ён нагадвае хлебную лапату, шып мае доўгі, каб праходзіў наскрозь дзверы, канец яго загнуты пад прамым вуглом уверх.
  4. Скобка, у якой ходзіць западня падымаецца язычком.
  5. Гак (кручок), у які западае западня, зачыняючы дзверы.

Як дзейнічае клямка

Дзейнічае клямка настолькі проста проста, што пра вельмі лёгкае без намаганняў выкананне якой небудзь работы ў народзе кажазалі: "Лёгка як гэтыя дзверы адкрыць". Пры націсканні на слясак пальцам прыпадымаецца рычаг-замок з унутранага боку дзвярэй, на якіх ён рухома замацаваны адным канцом, другім уваходзіць у кручок, убіты ў вушак дзвярэй. Дастаткова адпусціць палец  і рычаг апусціцца на гак, надзейна зачыніўшы дзверы.

Як галоўная дэталь афармлення ўваходу клямка як і завеса, нярэдка мела мастацкую форму. Часцей за ўсё аздабляліся расплясканыя канцы дужкі, асабліва верхні, якому надавалі выгляд ліста, трылісніка, завіткоў і іншыя формы. Дзверы мяжа паміж жылой прасторай і наваколлем – ахова жытла. Не здарма ж у народзе пра надзейныя дзверы кажуць: "Жыць, як у Бога (бацькі) " за дзвярамі. Таму натуральна, што і клямкі ў выглядзе галовак коней, пеўняў рагоў барана ў старажытнасці выконвалі функцыю абярэгаў. Дарэчы існаваў погляд, што і самі кавалі, якія валодалі майстэрствам утаймавання агню і металу, з’яўляліся чараўнікамі.

Цікава, што ў народзе слова клямка ў пераносным сэнсе значыла канец, край. У народзе казалі: "Яму ўжо клямка" або "Не, канцы ўжо цяпер, клямка тэй "безручы няшчаснай"". Калі якая небудзь справа была канчаткова завершана, то замест фразы "пытанне вырашана" казалі: "З гэтым нічога не буду рабіць; гэта ўжо клямка".

У наш час клямка кавальскай работы сустракаецца пераважна на варотах, у жыллёвым будаўніцтве яна саступіла месца прамысловым вырабам. Але клямка заўсёды прыцягвае ўвагу этнографаў, гісторыкаў, яна частка традыцыйнай культуры Беларусі. Падзівіцца на віды клямак можна і ў музеях, паколькі некаторыя з іх не толькі побытавы прадмет але і ўзор кавальскага майстэрства. Клямку і цяпер часта можна сустрэць там, дзе захаваліся старыя пабудовы. Яны, як і сто год таму надзейныя ў карыстанні.

222
Тэги:
Народныя традыцыі, Ларыса Мятлеўская, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў
Мужчына прадае капусту на сельскагаспадарчым кірмашы

Лукашэнка патлумачыў, як зрабіць так, каб не скакалі цэны на гародніну

0
(абноўлена 10:31 23.10.2020)
Кіраўнік дзяржавы сёння азнаёміцца з ходам уборачнай кампаніі Слуцкім раёне ў прыватнасці і ў цэлым па рэспубліцы, асаблівая ўвага будзе нададзена ўборцы кукурузы.

МІНСК, 23 кас - Sputnik. Прэзідэнт Беларусі падчас рабочай паездкі ў Слуцкі раён даў даручэнне мясцовым уладам заняцца размеркаваннем ўраджаю такім чынам, каб яго хапіла да будучага года.

Кіраўнік дзяржавы заслухаў даклад аб ходзе палявых работ, ўборцы гародніны і кукурузы і тым, як запаўняюцца стабілізацыйныя фонды на зіму.

"Задача мэра Мінска і губернатараў - размеркаваць такім чынам гародніну, бульбу, каб і кошты не скакалі зімой, і хапіла да новага ўраджаю", - цытуе прэзідэнта БелТА.

0
Тэги:
Аляксандр Лукашэнка