Пасяўныя работы

Як падрыхтаваць зямлю да пасяўной: старажытны беларускі абрад

229
(абноўлена 09:16 02.05.2020)
Вясной нашы продкі пачыналі рыхтавацца да палявых работ - аглядалі азімыя палеткі і правяралі глебу. Этнограф Ларыса Мятлеўская вучыць народным беларускім абрадам, якія дапамогуць руплівым гаспадарам сабраць узімку добры ўраджай.

Спрадвеку нашы продкі з пашанай ставіліся да зямлі, лічачы яе сваёй карміцелькай. Мець сваю зямлю было заўсёды прэстыжна. Яна перадавалася ў спадчыну, была самай каштоўнай часткай пасагу. Ад падрыхтаванасці да сяўбы залежыў дабрабыт сям'і. Ад беларусаў-вяскоўцаў можна было пачуць: "Святая зямелька корміць нас і ўсякаго звера носіць на сваіх плячах, ніколі не наракаючы. Няма нікога і нічога багацей за зямлю".

Праца чорная — хлеб белы

Агранамічную навуку селянін спасцігаў ад сваіх бацькоў і дзядоў, сам набіраўся вопыту. У народзе казалі: "Да Благавешчання не можна араць гароду, калі яшчэ ў полі не арана, бо зямлі крыўда і хазяіну грэх; трэба ўпярод хоць адну, або дзве баразны прайці ў полі. Вясною, як з зямлі пойдзе дух, такі, што як глядзіш проці сонца, то начэ (быццам) вална коціцца, дык зямля ўжо саўсім сагрэлася і гародавіна не памерзне".

Здаўна ў полі бытавалі трохпольныя севазвароты, а калі бульба і травы пацяснілі яравыя, то паступова ўкаранілася і чатырохпольная: жыта, яравыя, бульба і кармавыя травы, папар. У ХХ стагоддзі замест папару сеялі горкі лубін, які добра ўзбагачаў глебу азотнымі ўгнаеннямі. З арганічных угнаенняў прыкладна раз у тры гады зямля атрымоўвала гной, бо яго не хапала на ўсе палеткі.

Дзе агрэх, там прапала жыта мех

Першы выезд на пашу быў абстаўлены з асаблівай урачыстасцю. Выбраўшы добры надвячорак, селянін запрагаў пару валоў або коней, а жонка на іх пырскала свянцонай вадой. Пасля гэтага гаспадар браў хлеб-соль і накіроўваўся з дому. Прайшоўшы баразны тры, ён вяртаўся дадому і больш ужо ў гэты дзень нічога не рабіў. Асноўнае ворыва было пасля.

За плугам на вёсцы хадзілі мужчыны. Выконваючы гэту адказную і цяжкую працу араты быццам зліваўся з канём і зямлёю, імкнучыся не рабіць агрэхаў на зямлі. Агрэхам называлі месца, прапушчанае сахой з-за няўважлівасці ці гультайства аратага. Існавала нават прыказка: "Дзе агрэх, там прапала жыта мех". Таму добры гаспадар іх не рабіў, а пасылаючы сына з сахой у поле, папярэджваў яго: "Ары, ды не рабі агрэхаў, бо начай нейкі найміт". Ад таго, наколькі якасна спрацуе араты, залежыў будучы ўраджай.

Араты
© Sputnik / Фридлянд
Араты

З глыбіні стагоддзяў

Нарэшце надыходзіў час сеяць. Па ўсталяванай у вяках традыцыі сяляне прытрымваліся пэўнага тэрміну і чарговасці сяўбы кожнай культуры. Напрыклад, яравую пшаніцу трэба сеяць ранняй вясной на самых лепшых, добра ўгноеных глебах. Не выпадкова калісьці перад тым, як пачаць сяўбу на прызначаным пад пасеў пшаніцы полі, моладзь праводзіла адмысловы абрад, які яшчэ ў 1895 годзе запісаў Адам Багдановіч, аўтар этнаграфічнага нарыса "Пережитки древнего миросозерцания белоруссов".

У частцы апісання веснавых абрадаў ён тлумачыць, што беларусы надзялялі вясну земляробчай атрыбутыкай:

"Она сидит на сохе, хотя это и не совсем удобный экипаж; она бороздит мать-сыру землю, сеет хлеб… скородит посеянное. Она насылает частые дождики, столь необходимые для посевов. А в золотом коне (запрэжаным у саху) нетрудно видеть одно из уподоблений солнца, приносящего весну".

Далей вучоны тлумачыў, што яму не даводзілася назіраць нейкіх асаблівых абрадаў сустрэчы вясны, але атрымалася высветліць у старой жанчыны, што ў часы ўніяцтва такія абрады праводзіліся і ў маладосці яна была іх удзельніцай. Вось як праходзіла вясноўка.

 

У адзін са святочных дней, пад вечар, моладзь збіралася на полі, азначаным пад яравыя пасевы. Раскладалі вогнішча, запрашалі дудара, якія ў тыя часы ў гэтым краі былі вельмі распаўсюджаныя, і прыступалі да абрання дзяўчыны "вясноўкі". У выбары прымалі ўдзел і хлопцы і дзяўчаты. Абавязковыя ўмовы да выбранніцы — прыгажосць і працавітасць. Яе ўпрыгожвалі вянком з веснавых кветак і зеляніны, яе садзілі на "смык" (першабытная барана), засланы зверху плавуном - вечназялёная паўзучая расліна. У барану ўпрагаліся хлопцы і вазілі вясноўку па полі вакол вогнішча, пры гэтым дзяўчаты спявалі пад акампанемент дуды песню, якая апісвала гэтыя дзеі: "…вязець вясна красныя дзянёчкі, чыстыя дажджочкі, зялёныя травы, красныя цвяточкі нам на вяночкі". Пасля гэтага каля вогнішча наладжваліся "танкі", своеасаблівыя карагоды. Моладзь круцілася вакол "вясноўкі", якая сядзела на баране. Потым пачыналіся звычайныя танцы, у якіх прымала ўдзел і "вясноўка". Далей наладжвалася агульная вячэра, на якую піва прыносілі хлопцы, а закуску, пераважна посныя стравы, нарыхтоўвалі дзяўчаты.

Адна са страў, якой маглі пачаставаць "вясноўку" - гэта "Балабушкі".

 

 

Балабушкі з ільняной заправай

Інгрыдыенты:

  • 5 бульбін
  • 0,25 шклянкі ільнянога семені
  • Соль па смаку
  • Крыху алею

Як гатаваць:

Бульбу абабраць, зварыць і адразу стаўчы, перамяшаць з прасеянай ільняной мукой, пасаліць. Нацерці алеям патэльню, сфармаваць невялікія круглыя піражкі і пакласці на патэльню, уставіць у духоўку і выпякаць пры 180 градусах да таго часу, пакуль балабушкі не пакрыюцца зверху скарынкай.

Балабушкі з агурком і цыбуляй
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Балабушкі з агурком і цыбуляй

Каб бульбянае цеста не прыставала да рук, іх змазваюць алеям. Падаюць да стала балабушкі гарачымі разам з салёнымі агуркамі. Калі няма посту, то піражкі паліваюць смятанай.

229
Тэги:
гісторыя, абрады Беларусі, Нацыянальная кухня, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (96)

Брэсцкі канструктывізм: экскурсія для знатакоў стылю

10
(абноўлена 09:43 10.07.2020)
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Валанцёры распавядаюць аб брэсцкім канструктывізме з дапамогай налепак у кавярнях горада
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
  • Будынак гісторыка-культурнага значэння
  • На адну з экскурсій па мадэрнісцкім Брэсце запрасілі Міхала Пшчулкоўскага
Неабыякавыя берасцейцы стварылі праект папулярызацыі гарадской забудовы ў стылі канструктывізму. Для знатакоў міжваеннай архітэктуры яны падрыхтавалі анлайн карту, а гараджане могуць паўдзельнічаць у выратаванні помнікаў.

"Брэсцкі канструктывізм" - так у горадзе над Бугам называюць архітэктуру, пабудаваную тут у 1920-30-х гадах. Спецыялісты адносяць яе да агульнаеўрапейскага стылю мадэрнізму, які ў свой час адмовіўся ад старых традыцый.

Гэты стыль ўключае ў сябе функцыяналізм, канструктывізм, манументалізм і іншыя стылістычныя напрамкі. У Брэсце яго можна пазнаць па некалькіх характэрных рысах. Гэта выкарыстанне простых кубічных формаў, пераменная вышыня будынкаў, стужачныя вокны і плоскія дахі.

У канструктывісцкім духу берасцейцы будавалі не толькі жылыя дамы. Храмы, адміністрацыйныя будынкі, турма, установы аховы здароўя і адукацыі - новы стыль удала ўпісаўся ў гарадскую тканіну. Да прыкладу, амаль увесь паўднёва-заходні бок галоўнай гарадской плошчы - запар помнікі эпохі 1920-30-х.

Одна из волонтеров проекта Марина Завражная
© Sputnik Артем Кирьянов
Адна з валанцёраў праекта Марына Заўражная распавядае, што да нядаўніх часоў валанцёры знаёмілі берасцейцаў з канструктывізмам на "Мадэрнісцкіх шпацырах". Пакуль экскурсіі вырашылі адкласці з-за эпідэміялагічнага становішча.

Сёння ў Брэсце налічваецца больш за два дзясяткі будынкаў у гэтым стылі. Знайсці іх і пазнаёміцца з гісторыяй славутасцяў можна на анлайн карце праекта. Таксама валанцёры распрацавалі алгарытмы выратавання помнікаў архітэктуры ў выпадку пагрозы іх захаванасці.

10
  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Мабыць, самы незвычайны прыклад брэсцкага канструктывізму - кірха на сучаснай вуліцы Карла Маркса. Яе пабудавалі ў 1938 годзе для евангелісцка-аўгсбургскай абшчыны горада з 198 вернікаў. У савецкі час тут працаваў кінатэатр "Змена", а цяпер будынак займае рэкламнае агенцтва.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Адзін з найбуйнейшых помнікаў канструктывізму - будынак былой швейнай фабрыкі "Надзея". Будаваўся ён як дом Яніны Урбановіч. Берасцейцы кажуць, па форме дом чымсьці нагадвае знакаміты хмарачос- "прас" у Нью-Ёрку. Пасля рамонту тут з'явіліся офісы ў стылі лофт.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    На паўднёва-заходнім баку плошчы Леніна ў стылі канструктывізму пабудаваны не толькі будынак цяперашняга аблвыканкама. Упраўленне КДБ, адміністрацыя Ленінскага раёна, бальніца хуткай дапамогі - цэлая вуліца стала вялікім помнікам стылю.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik из личного архива Юрия Рубашевского

    У стылі канструктывізму планавалі перабудаваць і галоўны каталіцкі храм Брэста. Але з-за вайны планам было не наканавана спраўдзіцца. Так што Крыжаўзвіжанскі касцёл застаўся ў ранейшых формах позняга класіцызму.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Традыцыі "брэсцкага канструктывізму" жывыя і сёння: архітэктары выкарыстоўваюць традыцыйныя мясцовыя формы пры ўзвядзенні новых будынкаў у цэнтры горада.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Усе помнікі архітэктуры брэсцкага канструктывізму і іх гісторыя сабраныя на адной анлайн карце.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Марта Мартынюк

    На жаль, гэты "цацачны" асабняк 1937 года ў рэдкім стылі стрымлайн мадэрна выратаваць не ўдалося. Будынак павольна руйнаваўся з-за будаўніцтва па суседстве тэатра лялек. Помнік архітэктуры састарэў, яго пазбавілі статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці і знеслі год таму.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    У гэтым доме з характэрным для канструктывізму стужачным шкленнем сёння працуе знакаміты брэсцкі майстар Мікалай Кузьміч.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    "За польскім часам" берасцейцы атрымалі нават спартыўны манеж у стылі канструктывізму. У ынаш час ён застаецца дзеючым, а час ад часу тут адбываліся гарадскія выставы-кірмашы.

  • Валанцёры распавядаюць аб брэсцкім канструктывізме з дапамогай налепак у кавярнях горада
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Валанцёры распавядаюць аб брэсцкім канструктывізме з дапамогай налепак у кавярнях горада.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Эпоха брэсцкага канструктывізму памятае і прысуд Веры Харужай. У гэтым будынку ў 1927 году падпольшчыцу асудзілі на шэсць гадоў катаргі.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Турысты могуць пазнаёміцца з архітэктурай мадэрна і па выдадзенай праектам брашуры. Усе помнікі міжваеннай эпохі сабраны ў адным выданні - па ім лёгка арыентавацца падчас прагулкі па горадзе.

  • Будынак у стылі канструктывізму ў Брэсце
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Дом у стылі канструктывізму пабудаваў для сябе і галоўны прадстаўнік брэсцкай школы мадэрна Юзэф Бараньскі. Архітэктар меў асабістую гербавую пячатку і валодаў правам праектаваць будынкі любой складанасці. Яму належаць шматлікія знакавыя для горада збудаванні: філармонія, корпус чыгуначнага каледжа і касцёл на Граеўцы ў форме паравоза.

  • Будынак гісторыка-культурнага значэння
    © Sputnik Артем Кирьянов

    Амаль усе помнікі гэтай эпохі ў Брэсце ўключаныя ў спіс гісторыка-культурнай спадчыны. На выпадак пагрозы захаванасці будынкаў валанцёры падрыхтавалі тры алгарытмы дзеянняў, якія дапамогуць выратаваць помнікі архітэктуры.

  • На адну з экскурсій па мадэрнісцкім Брэсце запрасілі Міхала Пшчулкоўскага
    © Sputnik Артем Кирьянов

    На адну з экскурсій па мадэрнісцкім Брэсце запрасілі Міхала Пшчулкоўскага - буйнога польскага спецыяліста па архітэктуры канструктывізму. Натхніўшыся тэмай, адна з валанцёраў праекта напісала ўласную навуковую працу аб брэсцкім мадэрне.

Тэги:
спадчына, архітэктура, Брэст
Агрэст

Віно і смажаныя кураняты: што яшчэ гатавалі нашы продкі з агрэсту

202
(абноўлена 10:09 10.07.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра лекавыя ўласцівасці агрэсту і прапануе прыгатаваць незвычайны дэлікатэс - кураня з агрэстам.

Радзіма агрэсту — Заходняя Еўропа. У пісьмовых крыніцах узгадваць ягаду пачалі з ХІ стагоддзя, калі яе вырошчвалі манахі ў садах пры кляштарах. Дарэчы, у тыя ж часы вырошчвалі расліну і ў Расіі, дзе ў старажытнасці яе называлі "огрыз", "крыж" і "берсень". У Беларусі ў некаторых мясцінах вясковыя жыхары называлі агрэст "яграст".

Паступова дзікі агрэст акультурвалі. Пік дасягненняў у селекцыі расліны прыйшоўся ў XVIII-XIX стагодззях на Англію, дзе было выведзена шмат буйнаплодных гатункаў. Магчыма, адсюль у сады еўрапейскіх дзяржаў і ў тым ліку ў Вялікае Княства Літоўскае траплялі новыя гатункі агрэсту. Невядома, ці займаліся селекцыяй гэтай культуры беларускія гаспадары, але ёсць звесткі, што пры фальварках нашай шляхты існавалі цэлыя агрэставыя плантацыі.

Ягаду называлі "паўночным вінаградам" і нават экспартавалі. Асабліва цанілася вырабленае з яго віно — шыпучае, падобнае да шампанскага.

Рэцэпты ад літоўскай гаспадыні

У кулінарных кнігах таго часу шмат рэцэптаў з агрэсту. Напрыклад, у кнізе Ганны Цюндзявіцкай "Літоўская гаспадыня". Твор напісаны ў сярэдзіне XIX стагоддзя, калі культура была вельмі моднай. З далікатнай на смак ягады гатавалі не толькі салодкія дэсерты і напоі, але і соусы да мяса. Былі ў тагачасных гаспадыняк рэцэпты агрэста для пенак на зіму, белага і ружовага жэле, агрэставага торту і нават стравы з куранят з агрэстам.

Агрэст
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Агрэст

Каб захаваць агрэст на зіму, яго змяшчалі ў адмысловая бутэлькі, а зімой дадавалі ў стравы па патрэбе.

"Каля пятнаццатага ліпеня зняць буйны агрэст, ачысціць яго ад чаранкоў, ссыпаць у сухія бутэлькі і ў той жа дзень закаркаваць, асмаліць і паставіць у склеп у пясок. Добра мець спецыяльныя бутэлькі, з больш шырокай адтулінай і шыйкай. Такі агрэст ужываецца як гарнір да розных страў. Акрамя таго, звараны, ён служыць зімой прыправай для пенак і крэмаў", — піша Цюндзявіцкая пра захаванне агрэсту на зіму.

Каб прыгатаваць агрэст для пенак на зіму, літоўская гаспадыня прапануе "ягады з бутэлек зварыць у вадзе да мяккасці, працерці праз сіта, а атрыманым мармеладам запраўляць пенкі, узбітыя з бялкоў, дадаўшы ваніль".

Агрэставая таблетка ад усіх хвароб

Агрэст — непаўторная па сваіх карысных якасцях ягада. Яна ўтрымвае ў сабе вітаміны С, Р, В і А. Ёсць у ёй шмат фосфара, медзі, жалеза, калія, натрыя, магнія. Лісце агрэсту ўтрымвае ў сабе дубільныя і фарбуючыя рэчывы.

Пры дапамозе агрэсту можна лячыць малакроўе, носавыя крывацёкі, захворванні слізістай абалокі ротавай поласці і парушэнне абмену рэчываў. Таксама ягада выкарыстоўваецца як жоўцегонны сродак і нармалізуе артэрыяльны ціск.

Асаблівую каштоўнасць маюць ягады агрэсту цёмнай афарбоўкі. Яны ўтрымліваюць вітамін Р і вялікую колькасць пекцінавых рэчываў, што спрыяе вывядзенню з арганізма чалавека  солей цяжкіх металаў і радыёнуклідаў. Настой пладоў агрэсту выводзіць з аргаганізму шкодны халестэрын, у сумесі з мёдам карысны пры скураных хваробах.

Людзям з язвай страўніка і дванаццаціперснай кішкі, калітамі і энтэракалітамі ўжываць агрэст забаронена, а пры хваробах нырак ягады ўжываюць у невялікіх колькасцях.

Страва з куранят з агрэстам

Прапаную прыгатаваць куранят з агрэстам — страву ад Вінцэнты Завадскай.

Інгрыдыенты:

  • 4 кураняці
  • 1-2 морквіны
  • 1 цыбуліна
  • 1 корань пятрушкі
  • 0,5 карняплода сельдэрэю
  • 0,75 шклянкі агрэсту
  • 2-3 ст лыжкі цукру
  • 1 ст лыжка масла
  • 1 ст лыжка мукі
  • 1/3 шклянкі віна
  • Соль

Як гатаваць:

Зварыць парэзаных на кавалкі куранят у юшцы з розным карэннем. Недаспелы агрэст патушыць у некалькіх лыжках гэтай юшкі, дадаўшы цукар. Падсмажыць муку ў растопленым масле, развесці юшкай, дадаць падтушаны агрэст, заліць ім куранят і перад падачай яшчэ раз давесці да кіпення.

Каб кураняты былі прыгажэйшымі і мяккімі, іх можна, абмакнуўшы ва ўзбітыя яйкі і сухары, падсмажыць на масле, а потым патушыць у соусе.

Смачна есці!

202
Тэги:
Нацыянальная кухня, Ларыса Мятлеўская, Беларусь
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі
По теме
Таблетка ад страху і абярэг ад нячысцікаў: чым яшчэ праславіўся часнок
Кухня нашых продкаў: як гатаваць прываротнае зелле і любімы соус Гётэ
Адзначаем Дзень рыбалова, ці Як з карпа зрабіць селядца
Герасім Гракоўнік: сустракаем гракоў і ласуемся бобэныкамі
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі
Квітнее лён

Які сёння дзень: 12 ліпеня 2020 года

0
(абноўлена 09:52 10.07.2020)
Гэты дзень з'яўляецца сто дзевяноста чацвёртым па грыгарыянскім календары, да канца года засталося 172 дні.

Сёння адзначаецца Сусветны дзень бортправадніка. Якія яшчэ падзеі адбыліся 12 ліпеня і чым азнаменаваны гэты дзень у народным календары, чытайце ў спраўцы Sputnik.

Гістарычныя падзеі 12 ліпеня

  • У 1920 годзе: РСФСР паводле Маскоўскага дагавора прызнала Літоўскую Рэспубліку і яе правы на значную частку тэрыторыі Беларусі.

Хто нарадзіўся 12 ліпеня

  • 1916 год: Лаўрэнцій Абецэдарскі, беларускі гісторык.

Таксама сёння нарадзіліся італьянскі мастак Амедэо Мадыльяні і савецкая і расійская спявачка Валянціна Талкунова.

12 ліпеня ў народным календары

Сёння праваслаўныя вернікі шануюць памяць апосталаў Пятра і Паўла. Царква шануе іх як першых прапаведнікаў хрысціянства.

Гэты дзень – свята для рыбакоў, якія лічаць апостала Пятра сваім правадыром. Яны ставілі ў царкве свечку Пятру-рыбалову, маліліся пра багаты ўлоў.

Гэтым днём заканчваецца Пятроў пост. У народзе ладзілі гулянні, накрывалі вялікія сталы, варылі піва.

Дзяўчыны варажылі: плялі вянкі і надзявалі іх на галаву каня любімага хлопца. Калі да раніцы вянок не падаў, лічылася, што хлопец сапраўды кахае.

Калі Пятроў дзень быў ясны, то і год будзе добрым. Жоўтыя аблокі прадвяшчаюць дождж.

0
Тэги:
народны каляндар, які сёння дзень
Тэмы:
Які сёння дзень: каляндар знакавых падзей