Глушанскі хутарок-2018

Усаджвалі нявесту і смажылі сала: як карысталіся патэльняй нашы продкі

91
(абноўлена 10:42 21.06.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра самы галоўны прадмет беларускай кухні і дзеліцца рэцэптам смажанай свініны.

Асаблівае месца на беларускай кухні з даўніх часоў займала патэльня. Якасная патэльная або скаварада заўсёды была прадметам гонару добрай гаспадыні.

Скаварода,скавародак, скавародка, сковорада, скварада, скворада, скарвада,  патэльня, пэтэльня, пятэльня, патэліна – так у Беларусі называлі гэты неглыбокі, круглы металічны посуд.

У народзе патэльню сімвалічна лічылі цэнтрам хаты, бо вакол яе падчас сняданку, абеду ці вячэры збіралася ўся сям’я.

У народзе існавала перакананне, што звязаная з агнём і печчу патэльня мае ачышчальныя, апатрапеічныя і прадукавальныя якасці. Таму ў некаторых вёсках існавала традыцыя прычэсваць нявесту, пасадзіўшы яе на патэльню.

Выкарыстоўвалі гэты прадмет і для барадзьбы з воднай стыхіяй. Згодна з сюжэтамі беларускіх легенд і паданняў жанчына, праклінаючы ваду за патапленне дзіцяці, кідала ў яе патэльню і такім чынам знішчала яе.

Больш за тое, на думку фалькларыста і этналінгвіста Таццяны Валодзінай, патэльня атаясамлівалася з сакральным цэнтрам Сусвету, з сусветным каменем, падмуркам сусветнага дрэва. У народнай медыцыне ў замовах каля гэтага каменя, а іншым разам патэльні, прасілі дапамогі ў пазбаўленні хваробы.

Вось так гучала замова:

"На моры, на кіяне стаіць куст. У тым кусце ляжыць скаварада, пад скаварадой ляжыць чорная руна. У чорным руні ляжыць змяя Шкурапея..."

Шмат увагі надавалі патэльні ў народнай творчасці. Так, пра роўны, гладкі ўчастак зямлі казалі "гладка як на патэльні", а пра хуткае з’яўленне кагосьці гаварылі "лёгкі на ўспамін як з патэльні блін". Выраз "паўзці як мачанка на патэльні" выкарыстоўваўся, каб абазначыць таго, хто марудна рухаецца, а чалавека, які падскокваў, перапоўнены эмоцыямі, казалі “падскоквае быццам на гарачай скаварадзе".

Што гатавалі пры дапамозе патэльні

Варта адзначыць, што звыклае цяпер смажанне і пражанне не характэрна для кухань славянскіх народаў. Яны распаўсюджаныя ва ўсходніх кухнях, а на Беларусі ўлюбёнымі кулінарнымі прыёмамі цеплавой апрацоўкі прадуктаў з’яўляюцца запяканне, адварванне, тамленне і тушэнне.

Да прыкладу мяса дзічыны ў старажытнасці не смажылі, а апякалі на ражне. Але калі свініна, добра вядомая старажытным грэкам і рымлянам, распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе, мяса стала больш даступным прадуктам харчавання. Гераіня беларускіх казак свінка - "залатая шарсцінка", стала галоўнай свойскай жывёлай ў сялянаў і яе мяса практычна было асноўнай ежай ўзімку.

Дажынкі ў Хажова
© Sputnik Альфрэд Мікус
Сала было важным прадуктам для беларусаў

Адным з самых важных прадуктаў харчавання для беларусаў было сала. Ва ўмовах даволі суровага клімату гадаваць свіней было не лёгка, таму селянін імкнуўся назапасіць мяса максімальна. Звычайна смажылі невялікую колькасць свініны адразу пасля таго, як забівалі кабана. Найчасцей жа ў меню простага чалавека было сала, якое елі ў розных выглядах і асабліва смажаным. Вядома ж шляхта мяса не эканоміла і, калі звярнуцца да мемуарнай і мастацкай літаратуры ХVIII стагоддзя, разнастайных смажаных і пражаных страў у беларускай кухні таго часу было не мала.

Вось як піша аб гэтым Адам Мальдзіс у сваёй кнізе "Як жылі нашы продкі ў  ХVIIIстагоддзі":

"На стол ставіліся дзве або тры велізарныя місы з пірамідамі, укладзенымі з рознай смажаніны, - іх уносілі двое гайдукоў, бо адзін не ўзняў бы. У нізе той піраміды былі два кавалкі засмажанай ялавічыны, на іх ляжала адна і другая чвэртка цяляціны, затым бараніна, потым – індыкі, гусі, каплуны, курчаты, курапаткі, бакасы, - чым вышэй, тым меншае птаства. З тых пірамід, а таксама міс і паўміскаў госці, больш здатныя да рэзання, бралі па просьбе гаспадара смажаніну, рэзалі, частавалі ўсіх навокал і, не забыўшы пакінуць сабе самы лепшы кавалак, абыходзілі ўсіх і самі елі".

Свініна ў цесце

Інгрыдыенты:

  • 500 г свініны (кумпяк)
  • 100 г здору або алею
  • 100 г мукі
  • 0,5шклянкі малака
  • 1 яйка
  • Соль
  • Перац
  • Часнок

Як гатаваць:

Свініну тонка нарэзаць упоперак валокнаў. Моцна адбіць, пасыпаючы кожны кавалак соллю, перцам і дробна нарэзаным часнаком. З мукі, яйка і  малака прыгатаваць вадкае цеста, крыху падсаліць. Апускаць мяса ў цеста і смажыць з абодвух бакоў у вялікай колькасці тлушчу.

91
Тэги:
беларуская кухня, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (101)

Беларускі лён: сакрэты вытворчасці элітнай тканіны

516
(абноўлена 09:47 23.11.2020)
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
Людзі спрадвеку з павагай ставіліся да льну: у льняныя тканіны заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў і апраналі цнатлівых дзяўчат на вяселлі.

Лён на Беларусі вырошчваюць са старадаўніх часоў. Продкі заўсёды ставіліся з павагай да гэтай культуры, бо яна літаральна магла апрануць цэлую сям’ю і нават вёску.  Чыстае і светлае льняное адзенне было сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму маладыя дзяўчаты на вяселле апраналі сукенкі, зробленыя з ільнянога матэрыялу. А ў Старажытным Егіпце, дзе людзі даведаліся пра лён 7-9 тысяч гадоў таму, тканіны з лёну лічыліся элітнымі, таму ў іх заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў.

Прыгажосць і зручнасць ільняной тканіны цэніцца ва ўсім свеце, а на Беларусі і дагэтуль захоўваюць традыцыі льнянога ткацтва. Кросны, варштат, мялкі, церніцы, трапкач і іншыя старадаўнія прылады для вырабу льняной тканіны — у фотастужцы Sputnik.

Гэта, безумоўна, не нанатэхналогіі, але паглядзець таксама ёсць на што.

Глядзіце таксама:

516
  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На Беларусі лён вырошчваюць са старадаўніх часоў. Нашы продкі казалі, што "лён усіх апранае", і прысвячалі гэтай сельскагаспадарчай культуры свае песні, вершы і казкі.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Лён быў сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму нявеста на вяселле апранала сукенку з ільну. На беларускім гербе кветачкі льну сімвалізуюць працавітасць, дабрабыт і парадак.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Традыцыйнай прыладай ткацтва на Беларусі быў гарызантальны ткацкі станок — кросны. Беларускія навукоўцы вылучаюць некалькі тыпаў ткацкіх станкоў, якія існавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзя і адрозніваліся па канструкцыі. У больш прымітыўных (на "сохах" і на "станінах") асобныя дэталі ўкапваліся ў зямлю ці мацаваліся да столі. Больш дасканалыя называліся "рамавы ткацкі станок" ці "варштат".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На першым этапе льноапрацоўкі ад сцяблоў саспеўшага, а потым вымачанага і высушанага льну аддзяляюць галоўкі. Рабілася гэта пры дапамозе драўляных "пранікаў", якімі іх аббівалі. На поўначы Беларусі галоўкі абрывалі спецыяльнымі нажамі-"драчкамі".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля абрывання галовак сцябло льну разміналі на "мялках" або "церніцах", каб вызваліць з яго валакно. На Беларусі вядомыя нахільныя і гарызантальныя мялкі. Іх рухомыя часткі — білы — мелі адно ці два рэбры.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля апрацоўкі на мялках рэшткі кастры на валакне выдалялі пры дапамозе "трапала".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Прыладамі для часання льну служылі драўляныя і металічныя "грэбні". Пры іх дапамозе валакно расшчаплялася на больш тонкія валаконцы і канчаткова ачышчалася ад кастры. Пасля часання льну атрымлівалася валакно рознай якасці. Адыходы ад часання ўтваралі "кудзелю".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Валакно, якое заставалася пасля часання, — "кужаль" — спляталася ў косы і ў такім выглядзе захоўвалася да прадзення.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Наступны этап апрацоўкі льну — прадзенне — звязаны з вырабам нітак з валакна. Звычайна ім займаліся жанчыны ў перыяд з лістапада па сакавік. Асноўнымі прыладамі прадзення былі прасніца, верацяно і самапралка.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Працэс прадзення пачынаўся з замацавання кудзелі на прасніцы. На стойцы мацавалася кудзеля, а на донца садзілася жанчына. Стойка прасніцы, якая не мела донца, устаўлялася ў спецыяльную адтуліну ў лаве.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Самая старадаўняя прылада для прадзення — верацяно. Яго выраблялі з драўніны ясеня, грушы ці бярозы. Пры прадзенні жанчына пальцамі правай рукі выцягвала валакно з кудзелі, адначасова трыма пальцамі левай рукі паварочвала верацяно.

Тэги:
лён, Беларусь, Народныя традыцыі, спадчына
Вёска Навасёлкі

Кухня нашых продкаў: гатуем прысмакі для бабулі з дзядулем

29
(абноўлена 09:14 23.11.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра цудоўнае свята ўшанавання бабуль і дзядуль і вучыць гатаваць для іх святочны стол.

У народным календары апошнім святам гаспадарчага года лічыцца Міхайлаў дзень, які адзначаюць 21 лістапада. Канец восені для вясковага чалавека вызначаўся тым, што асноўныя палявыя работы былі ўжо завершаны і можна было крыху разняволіцца, схадзіць у госці, наведаць сваякоў, зладзіць дзецям вяселле, зрэшты сказаць "дзякуй" старэнькім бацькам. Менавіта іх было прынята ўшаноўваць у Міхайлаў дзень.

У народным усведамленні адзінокая, пакінутая без увагі блізкіх старасць успрымалася як трагедыя. Непавага, выказаная старым бездапаможным бацькам успрымалася, як вялікі грэх і загана. Таму павага і любоў да старэйшых у дзецях выхоўвалася з малку на прыкладзе бацькоў.

Навучанне паводзінам і узаемаадносінам паміж членамі сям’і адбывалася непасрэдна ў паўсядзённым жыцці. У добрай сям’і, дзе быў лад паміж бацькамі, панавалі мір, спакой і згода і паміж дзецьмі. Нездарма ж казалі: "Калі матка ведзьма, дык і дачка зелле знае".

Да старых людзей, уласных бацькоў, дзядуль і бабуль на Беларусі заўсёды ставіліся з павагай і пашанай, прыслухоўваючыся да іх парад, заснаваных на вялікім жыццёвым вопыце.

У народнай памяці засталося паданне, якое з цягам часу ператварылася ў казку пра тое, як у даўнія часы было прынята забіваць старых бацькоў. Маўляў, яны станавіліся лішнім ротам у сям’і. Жорсткі звычай перапыніў сын, які схаваў свайго бацьку насуперак волі суседзяў. У галодны год бацька падказаў сыну, што калісці накрыў страху хаты не абмалочанымі снапамі жыта, і гэта выратавала яго сям’ю ад галоднай смерці. Даведаўшыся пра сынову міласэрнасць і бацькоўскую мудрасць і іншыя людзі перасталі пазбаўляцца старэнькіх бацькоў. Як кажуць: "Людзей слухай, а свой розум май".

Узаемныя абавязкі блізкіх членаў сям’і такія як павага, паслухмянасць, дапамога і клопат аб кожным былі галоўнымі ў маральным кодэксе беларусаў. Асабліва кранальнымі былі зносіны паміж самымі старэйшымі і дзецьмі. Вядома ж, знаходзячыся ўвесь час у хаце, дзядуля з бабуляй часцей песцілі малых, чым бацькі, якія былі больш занятыя штодзённымі клопатамі.

У цяперашні час, калі сем’і часта жывуць асобна, да старэнькіх бацькоў прыязджаюць у госці. Нажаль у ХХ стагоддзі звычай наведваць бацькоў у Міхайлаў дзень з пачастункамі і падарункамі амаль забыўся. І толькі ў 90-я гады мінулага стагоддзя цудоўная традыцыя пачала адраджацца.

Святочны абед за агульным сталом і цёплая гутарка - цудоўны падарунак нашым любімым дзядулям і бабулям.

Булён грыбны з грэнкамі

Інгрыдыенты:

  • 30 г сушаных грыбоў
  • 1 морквіна
  • 2 цыбуліны
  • 300 г белага хлеба
  • 1 яйка
  • 1 ст лыжка сметанковага масла
  • 1 ст лыжка смятаны
  • Перац
  • Соль
  • Лаўровы ліст
  • Зеляніна пятрушкі

Як гатаваць:

Загадзя замочаныя грыбы адварыць, булён працадзіць. У грыбны адвар пакласці моркву і цыбуліну, перац, соль, лаўровы ліст, варыць да мяккасці агародніны, зноў працадзіць, закіпяціць.

Сушеные грибы
© Sputnik Людмила Янковская
Грыбы - асаблівы інгрыдыент

З белага хлеба зрэзаць скарынку, нарэзаць кубікамі. Вараныя грбы пасячы або прапусціць праз мясарубку, змяшаць з абсмажанай на масле цыбуляй, смятанай, сырым жаўтком, пасаліць і перамяшаць. Атрыманай масай намазаць грэнкі, зверху пакрыць узбітым бялком, выкласці на бляху і запячы ў духоўцы да ўтварэння румянай скарынкі.

Булён пасыпаць зеленню пятрушкі, асобна падаць грэнкі.

Качка з бульбай і чарнаслівам

Інгрыдыенты:

  • 1 невялікая качка
  • 800 г бульбы
  • 150 г чарнасліва
  • 4 ст лыжкі малака
  • 2 ст лыжкі вяршковага масла
  • Перац
  • Соль

Як гатаваць:

Падрыхтаваную тушку качкі нацерці з сярэдзіны сумессю солі з перцам і нафаршыраваць бульбяной начынкай.

Готовим фаршированную черносливом утку
© Sputnik / Людмила Янковская
Каб прыгатаваць фаршыраваную качку, спатрэбіцца няшмат інгрыдыентаў

Каб яе прыгатаваць, сырую бульбу трэба нацерці як для дранікаў на дробнай тарцы, дадаць кіпячонае малако, масла, папярэдне адвараны ў невялікай колькасці вады і дробна нарэзаны чарнасліў без костачак і перамяшаць.

Зашыць адтуліну ніткамі. Пакласці качку на нацёртую маслам бляху і запякаць у духоўцы пры 180 градусах каля 2-х гадзін, час ад часу паліваючы вытапіўшымся з яе сокам і тлушчам. З гатовай качкі выдаліць ніткі і падаць да стала гарачай.

Крохкае цукровае печыва да гарбаты

Інгрыдыенты:

  • 300 г масла
  • 200 г дробнага цукру
  • 400 г мукі
  • 2 яйкі
  • 2 ст лыжкі буйнога цукру

Як гатаваць:

200 г дробнага цукру і 300г свежага масла расцерці да белага колеру, каб маса стала падобная да смятаны, усыпаць муку, убіць яйкі, добра вымешаць на стальніцы, раскачаць і выціскаць бляшанай формачкай фігуркі, абсыпаць буйным цукрам і паставіць у цёплую печ або духоўку.

Сахар-песок и рафинад
© CC0 / Pexels
Цукровая пудра для гэтай стравы не падыйдзе, патрэбен толькі цукар

Выпякаць да ўтварэння залацістага колеру.

Збіцень

Інгрыдыенты:

  • 150 г мёду
  • 1,5–2 л вады
  • 4 ст лыжкі цукру
  • 2 бутоны гваздзікі
  • 1 ч лыжка карыцы
  • 5-6 гарошын чорнага перцу
  • 0,25ч лыжкі парашку імбіру
  • 2 ч лыжкі мяты
  • 2-3 ч лыжкі зверабою

Як гатаваць:

Мёд развесці шклянкай вады, гэтак жа развесці цукар і пракіпяціць яго. Зліць абедзве часткі, праварыць на малым агні, каб выпарылася больш вадкасці.

Банки с медом, архивное фото
© CC0 / Pixabay / Hans
Для гэтай стравы падыйдзе любы мёд

У ваду, якая засталася, пакласці прыправы, варыць іх 15-20 хвілін, зняць з агню і даць настаяцца на працягу 10 хвлін, працадзіць, уліць мядова-цукровую сумесь.

Падаваць збіцень гарачым.

29
Тэги:
Ларыса Мятлеўская

Рэдкую птушку заўважылі ў цэнтры Мінска - відэа

0
(абноўлена 09:47 25.11.2020)
Апошні раз гэтую разнавіднасць крыжадзюба ў беларускай сталіцы назіралі ў 2016 годзе. Глядзіце відэа з удзелам рэдкага госця.

Аматары птушак бачылі ў цэнтры Мінска белакрылым крыжадзюбы, паведамілі ў ГА "Ахова птушак Бацькаўшчыны".

Першым белакрылага крыжадзюба заўважыў член "Клуб200" АПБ Віктар Рындзевіч. "Клуб200" - аб'ядноўвае людзей, якім цікава назіраць за птушкамі. Віктар разлічваў зрабіць фота звычайных крыжадзюбаў, але пашанцавала - сустрэў рэдкага госця.

Белокрылый клест
© Photo : Юлия Алтунюва
Апошні раз гэтую разнавіднасць крыжадзюба ў беларускай сталіцы назіралі ў 2016-м

У Беларусі сустракаюцца тры віды крыжадзюба: звычайны корміцца ​​насеннем яловых шышак, крыжадзюб-сасновік аддае перавагу насенню хваёвых шышак, а белакрылы, у якога слабая дзюба, - насенню лістоўніцы. У нас гняздуецца толькі звычайны крыжадзюб, а два астатнія віды зазіраюць перыядычна.

У АПБ адзначылі, што лістоўніца для Беларусі - дэкаратыўнае дрэва, таму белакрылым крыжадзюб у нас бывае рэдка, акрамя лістоўніцы ў нас яго прыцягваюць насенне экзатычных елак. Звычайны арэал пражывання гэтага віду - больш усходняя частка Еўропы і сібірская тайга. Апошні раз гэтую разнавіднасць крыжадзюба ў беларускай сталіцы назіралі ў 2016-м.

У Мінск прыляцелі не менш за два самцы белакрылага крыжадзюба. Другога Алена і Міхаіл Ціхановіч заўважылі на елках парку імя Герасіменкі ў мінулую суботу. Птушка са зграйкай звычайных крыжадзюбаў і цяпер яшчэ там: крыжадзюба прыцягнуў вялікі запас гузоў і насення, якога відавочна надоўга хопіць.

Як лічаць у АПБ, не выключана, што гэтых рэдкіх для Беларусі птушак можна ўбачыць і ў іншых гарадах краіны, дзе растуць экзатычныя іглічныя.

0
Тэги:
Мінск, Ахова птушак Бацькаўшчыны