Глушанскі хутарок-2018

Усаджвалі нявесту і смажылі сала: як карысталіся патэльняй нашы продкі

81
(абноўлена 10:42 21.06.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра самы галоўны прадмет беларускай кухні і дзеліцца рэцэптам смажанай свініны.

Асаблівае месца на беларускай кухні з даўніх часоў займала патэльня. Якасная патэльная або скаварада заўсёды была прадметам гонару добрай гаспадыні.

Скаварода,скавародак, скавародка, сковорада, скварада, скворада, скарвада,  патэльня, пэтэльня, пятэльня, патэліна – так у Беларусі называлі гэты неглыбокі, круглы металічны посуд.

У народзе патэльню сімвалічна лічылі цэнтрам хаты, бо вакол яе падчас сняданку, абеду ці вячэры збіралася ўся сям’я.

У народзе існавала перакананне, што звязаная з агнём і печчу патэльня мае ачышчальныя, апатрапеічныя і прадукавальныя якасці. Таму ў некаторых вёсках існавала традыцыя прычэсваць нявесту, пасадзіўшы яе на патэльню.

Выкарыстоўвалі гэты прадмет і для барадзьбы з воднай стыхіяй. Згодна з сюжэтамі беларускіх легенд і паданняў жанчына, праклінаючы ваду за патапленне дзіцяці, кідала ў яе патэльню і такім чынам знішчала яе.

Больш за тое, на думку фалькларыста і этналінгвіста Таццяны Валодзінай, патэльня атаясамлівалася з сакральным цэнтрам Сусвету, з сусветным каменем, падмуркам сусветнага дрэва. У народнай медыцыне ў замовах каля гэтага каменя, а іншым разам патэльні, прасілі дапамогі ў пазбаўленні хваробы.

Вось так гучала замова:

"На моры, на кіяне стаіць куст. У тым кусце ляжыць скаварада, пад скаварадой ляжыць чорная руна. У чорным руні ляжыць змяя Шкурапея..."

Шмат увагі надавалі патэльні ў народнай творчасці. Так, пра роўны, гладкі ўчастак зямлі казалі "гладка як на патэльні", а пра хуткае з’яўленне кагосьці гаварылі "лёгкі на ўспамін як з патэльні блін". Выраз "паўзці як мачанка на патэльні" выкарыстоўваўся, каб абазначыць таго, хто марудна рухаецца, а чалавека, які падскокваў, перапоўнены эмоцыямі, казалі “падскоквае быццам на гарачай скаварадзе".

Што гатавалі пры дапамозе патэльні

Варта адзначыць, што звыклае цяпер смажанне і пражанне не характэрна для кухань славянскіх народаў. Яны распаўсюджаныя ва ўсходніх кухнях, а на Беларусі ўлюбёнымі кулінарнымі прыёмамі цеплавой апрацоўкі прадуктаў з’яўляюцца запяканне, адварванне, тамленне і тушэнне.

Да прыкладу мяса дзічыны ў старажытнасці не смажылі, а апякалі на ражне. Але калі свініна, добра вядомая старажытным грэкам і рымлянам, распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе, мяса стала больш даступным прадуктам харчавання. Гераіня беларускіх казак свінка - "залатая шарсцінка", стала галоўнай свойскай жывёлай ў сялянаў і яе мяса практычна было асноўнай ежай ўзімку.

Дажынкі ў Хажова
© Sputnik Альфрэд Мікус
Сала было важным прадуктам для беларусаў

Адным з самых важных прадуктаў харчавання для беларусаў было сала. Ва ўмовах даволі суровага клімату гадаваць свіней было не лёгка, таму селянін імкнуўся назапасіць мяса максімальна. Звычайна смажылі невялікую колькасць свініны адразу пасля таго, як забівалі кабана. Найчасцей жа ў меню простага чалавека было сала, якое елі ў розных выглядах і асабліва смажаным. Вядома ж шляхта мяса не эканоміла і, калі звярнуцца да мемуарнай і мастацкай літаратуры ХVIII стагоддзя, разнастайных смажаных і пражаных страў у беларускай кухні таго часу было не мала.

Вось як піша аб гэтым Адам Мальдзіс у сваёй кнізе "Як жылі нашы продкі ў  ХVIIIстагоддзі":

"На стол ставіліся дзве або тры велізарныя місы з пірамідамі, укладзенымі з рознай смажаніны, - іх уносілі двое гайдукоў, бо адзін не ўзняў бы. У нізе той піраміды былі два кавалкі засмажанай ялавічыны, на іх ляжала адна і другая чвэртка цяляціны, затым бараніна, потым – індыкі, гусі, каплуны, курчаты, курапаткі, бакасы, - чым вышэй, тым меншае птаства. З тых пірамід, а таксама міс і паўміскаў госці, больш здатныя да рэзання, бралі па просьбе гаспадара смажаніну, рэзалі, частавалі ўсіх навокал і, не забыўшы пакінуць сабе самы лепшы кавалак, абыходзілі ўсіх і самі елі".

Свініна ў цесце

Інгрыдыенты:

  • 500 г свініны (кумпяк)
  • 100 г здору або алею
  • 100 г мукі
  • 0,5шклянкі малака
  • 1 яйка
  • Соль
  • Перац
  • Часнок

Як гатаваць:

Свініну тонка нарэзаць упоперак валокнаў. Моцна адбіць, пасыпаючы кожны кавалак соллю, перцам і дробна нарэзаным часнаком. З мукі, яйка і  малака прыгатаваць вадкае цеста, крыху падсаліць. Апускаць мяса ў цеста і смажыць з абодвух бакоў у вялікай колькасці тлушчу.

81
Тэги:
беларуская кухня, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (94)
Мясцовыя жыхары за свае грошы ўсталявалі помнік спаленай вёсцы на Любаншчыне

Мясцовыя жыхары за свае грошы ўсталявалі помнік спаленай вёсцы на Любаншчыне

13
(абноўлена 14:22 06.07.2020)
Фашысцкія карнікі знішчылі вёску Фёдараўка і спалілі мясцовае насельніцтва ў 1944 годзе - цяпер на гэтым месцы знаходзіцца памятны камень.

МІНСК, 6 ліп - Sputnik. Энтузіясты з вёскі Фёдараўка Любанскага раёна Мінскай вобласці за ўласныя сродкі ўсталявалі помнік у памяць ахвярам фашызма, адкрыццё манумента адбылося у Дзень Незалежнасці Беларусі.

Вёска Фёдараўка – адна з соцень беларускіх вёсак, спаленых у гады Вялікай Айчыннай вайны. Фашысцкія карнікі знішчылі населены пункт і спалілі мясцовых жахароў 23 лютага 1944 года. Цяпер, дзякуючы ініцыятыве Ганны Аркадзьеўны Пратасеня (у дзявоцтве Скраблевіч, - Sputnik) тут знаходзіцца памятны камень.

"Ідэя у мяне была ўжо даўно, але мясцовыя ўлады не падтрымалі. Тады мы вырашылі рэалізаваць гэты праект самастойна. Камень падрыхтавалі вельмі хутка – літаральна за месяц. Цяпер у нас ёсць месца, куды можна зайсці пакланіцца, пакласці кветкі. Гэта важна не только для нас, але і для нашых дзяцей і унукаў таксама", - тлумачыць яна.

Таксама ў планах зрабіць своеасаблівую дошку памяці, дзе былі б фотаздымкі ўсіх жыхароў Фёдараўкі, якія ваявалі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

"Гэта будзе наш Бессмяротны полк", - дадае Ганна Аркадзьеўна.

Патрапіла на цырымонію і мясцовая жыхарка Вера Васільеўна Касцючэнка (у дзявоцтве Казлоўская, - Sputnik), якой было дзевяць гадоў, калі адбыліся гэтыя падзеі.

У гады Вялікай Айчыннай вайны Любанскі раён быў цэнтрам партызанскага руху Мінскай вобласці. На гэтай тэрыторыі размяшчаліся шэсць партызанскіх брыгад агульнай кольксцю ў 6 тысяч байцоў, што дазволіла сфарміраваць Любанска-Кастрычніцкую партызанскую зону.

Вызвалілі Любанскі раён у выніку наступальнай аперацыі "Баграціён" часцямі 28-й арміі Першага Беларускага фронта.

Чытайце таксама:

13
Тэги:
Вялікая Айчынная вайна (1941-1945), Любань (Беларусь)
Як святкуюць Купалле ў Беларусі

Як святкуюць Купалле ў Беларусі

1235
(абноўлена 10:28 06.07.2020)
Старажытнае свята адзачаецца ў час летняга сонцастаяння, калі прырода квітнее, а цёплыя ночы – самыя кароткія.

Купалле, якое святкуецца ў ноч з 6 на 7 чэрвеня, вядома як свята ўшанавання сонца і жыватворных сіл прыроды з даўніны, але з прыходам хрысціянскай традыцыі на беларускія землі яно набыла шэраг дадатковых сэнсаў. У выніку свята супала з днём нараджэння Іаана Хрысціцеля – назва "Купалле" асацыявалася са словам "купаць", "апускаць у ваду", як пры абрадзе хрышчэння. Так старажытнае Купалле ператварылася ў Івана Купалу.

Лекавыя зёлкі і варожбы на вянках

Рыхтавацца да святочнай ночы пачыналі ад самай раніцы: дзяўчыны і жанчыны ішлі ў поле, спявалі абрадавыя песні і збіралі зёлкі, якія ў гэты дзень нібыта набывалі не толькі лекавыя, але і магічныя ўласцівасці. Гаючыя зёлкі звычайна свяцілі ў царкве. Дадому іх прыносілі цэлымі снапамі, упрыгожвалі хату, пакідалі сушыцца і, канешне, плялі вянкі з кветак.

Купалле ў Ракаве 2019
© Sputnik Альфрэд Мікус
Дзяўчыны і жанчыны ішлі ў поле, спявалі абрадавыя песні і збіралі зёлкі

На вянках варажылі: дзяўчыны кідалі іх у ваду і глядзелі, да якога берага паплыве вянок – туды і замуж пойдзе. Далучаліся да варажбы і хлопцы: пара разам кідала вянкі ў ваду: калі яны плылі побач, у сям'і ўсё будзе добра, калі ж адплывалі адзін ад аднаго – ладу не будзе.

Дрэнным знакам лічылася, калі вянок тануў – гэта лічылася прадвесцем цяжкай хваробы або нават смерці.

Купальскае вогнішча

Пакуль дзяўчыны плялі вянкі, хлопцы збіралі дровы і салому для вогнішча. Яго запальвалі звычайна каля вялікага дрэва, на беразе ракі, побач з полем, на выгане або нават на галоўнай плошчы мястэчка, калі яно было вялікім.  

З купальскім вогнішчам звязаныя цікавыя абрады. Так, лічылася, што калі пераскочыць праз яго, можна ачысціцца ад усяго дрэннага, што накапілася на працягу года. Калі пара пераскочыць вогнішча, узяўшыся за рукі, яны ўжо ніколі не расстануцца.

Скакалі праз вогнішча і дзяўчаты, каб паваражыць на замужжа: калі да спадніцы прычэпіцца некалькі іскарак, хутка да яе прыедуць сваты. Агонь купальскага вогнішча прыносілі да сябе і запальвалі ад яго печ, каб захаваць часцінку яго дабраславення.

Вакол вогнішча вадзілі карагоды, пелі купальскія песні, а калі станавілася зусім цёмна, ішлі шукаць папараць-кветку.

Разумець звяроў і птушак і знайсці ўсе скарбы

Магічная кветка, па ўяўленнях беларусаў, магла дапамагчы таму, хто знойдзе яе, размаўляць з усімі звярамі і птушкамі, а таксама адкрые яму, дзе схаваныя старажытныя скарбы. Квітнее яна толькі адну ноч у годзе – на Купалле, і да таго ж – усяго некалькі секунд. Знайсці яе вельмі няпроста, ды і не кожнаму яна даецца ў рукі.  

Раніцай дзяўчыны ішлі умывацца расой – лічылася, што яна надоўга захавае прыгажосць.

1235
Тэги:
Купалле
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (94)