Матылёк на летняй кветачцы

Душы людзей і смерць: што яшчэ сімвалізуе матылёк у беларускай культуры

27
(абноўлена 12:42 17.08.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае як беларусы ставіліся да матылькоў і ў чым прасілі ў іх дапамогі.

У ясны жнівеньскі дзень прыемна сачыць за палётам матылька. Пералятаючы ад кветкі да кветкі ён безумоўна ўпрыгожвае лета, а ва ўяўленнях многіх народаў свету азначае жыццё і смерць, несмяротнасць і душу, каханне і шчасце.

У свеце існуе больш за 158 000 відаў гэтых насякомых і іх можна сустрэць паўсюдна, акрамя Антарктыды. Равеснікі дыназаўраў юрскага перыяду яны заўсёды прыцягвалі да сябе ўвагу чалавека не толькі сваім знешнім выглядам, але і магчымасцю пераўтварэнняў падчас свайго развіцця. Так у старажытнасці матылька лічылі сімвалам неўміручасці. Кукалка нагадвала саван, працэс акуклівання вусеня атаясамліваўся са смерцю, а матылёк - з душою, якая пакідае мёртвае цела і накіроўваецца ў райскае жыццё. Можа таму ў хрысціянстве матылька часта малююць на руцэ маленькага Хрыста як сімвал адраджэння і ўваскрасення. Старажытныя грэкі, англічане і славяне верылі, што матылькі або, як их яшчэ называли "мятлікі" ці "мятлушкі" -  гэта душы людзей, якія адляцелі ад іх пры сконе. Чыстыя душы і душы анёлаў прылятаюць у выглядзе дзённых матылькоў і нясуць радасць, спакой і добрыя весткі, а начныя маюць інакшае значэнне.

Увечары на святло ляцяць і стукаюцца ў шыбы матылі-начніцы. Паводле беларускіх народных уяўленняў з’яўленне матылькоў уначы ўспрымалася, як тое, што душы продкаў прыляцелі, каб нагадаць пра сябе і пачуць малітву. Адначасова такі матылёк усведамляўся непасрэдна як смерць, што прылятае да сваёй ахвяры, або веснік смерці. Фалькларыстка Лія Салавей у энцыклапедычным слоўніку "Беларуская міфалогія" узгадвае занатаваную ў Мінскай вобласці інфармацыю пра старую жанчыну, якая сядзела каля расчыненага вакна. Калі да яе прыляцеў і сеў на рукаў начны матылёк, яна ласкава сказала: "Смерцічка ты мая". Той жа ноччу яна памерла. Але не заўсёды прылёт начніц – гэта дрэнна. На Дзяды з’яўленне ў хаце такога матылька было пераканаўчым знакам прысутнасці душы памерлага продка.

З матыльком у народзе звязаны шматлікія прыкметы і павер’і. Яго двайное нараджэнне, сувязь з надвор’ем і ўсім прыродным асяроддзем спрыяла ўзбуджэнню народнай фантазіі, надавала таямнічасць і значнасць гэтай істоце. Так у розных народаў свету лічылі, што матылькі здольныя перадаваць запаветныя жаданні на нябёсы. Для гэтага дастаткова было шэптам прамовіць просьбу над матыльком і адпусціць яго ў нябёсы. Падобная традыцыя ёсць і ў беларусаў. А калі ўначы камусьці прысніўся матылёк, гэта абавязкова прывядзе да радасных падзей і спаткання з каханымі. А пра пачуццё закаханасці і дагэтуль у народзе кажуць: "У яго мятлікі ў жываце".

Верылі нашы продкі, што душы ведзьмаў таксама ператвараліся ў матылькоў, якія прыносяць шкоду людзям, свойскай жывёле, збожжу. Ім прыпісвалі здольнасць нападаць на спячых людзей, душыць іх, выклікаць начныя кашмары.

Беларусы лічылі, што некаторыя матылькі здольны выклікаць хваробы свойскіх жывёл. Напрыклад, калі авечкі кашляюць і худзеюць, то значыць у іх нутро праніклі матылькі і, калі жывёлу зарэзаць, то знойдзеш у яе лёгкіх жывых матылькоў. Таксама ў народзе верылі, што ад кашэчага варкатання ў галаве чалавека могуць завесціся матылькі і тады чалавек быццам станавіцца няўважлівым, рассеяным.

Сяляне па першых вясновых матыльках варажылі пра ўрадлівасць году. Калі першы ўбачаны  матылёк быў белым, год чакаўся ўрадлівы, а хлеб – белы ці пшанічны, калі ж аранжавы ці чорны, чакай чорнага  ці аржанага хлеба. У Брэсцкай вобласці казалі, што калі бачыш шмат белых матылькоў, то лета будзе даждлівым і ў кароў будзе шмат малака, шмат аранжавых, чырвоных матылькоў – чакай сухога, спякотнага лета, а пчолы наносяць багата мёду. Улетку ж, назіраючы за палётам блакітнага матылька верылі, што хутка пойдзе дождж, а чырвоны быў прадвеснікам спёкі. У Віцебскай вобласці па вышыні палёту першых матылькоў варажылі  пра ўраджайнасць лёну: высока ляціць, значыць і лён будзе доўгім.

Перад Вялікаднем  паміж падлеткамі існавала старажытнае спаборніцтва па збіранню яек вадаплаўных і балотных птушак. Лічылася, калі пакласці белага матылька пад шапку, то знаходзіць гнёзды будзе лягчэй. Вера ў чароўную сілу матылька з часам трапіла ў дзіцячы фальклор. Традыцыйнай вясновай стравай у сялян быў боршч з квашаных буракоў, якія для спажыўнасці падкалачвалі яго мукой, якой гэтай галоднай парой звычайна не ставала. Злавіўшы першага матылька дзеці выкрыквалі заклічку: "Матыль, матыль дай мукі закалаціць буракі!". Да матылькоў ставіліся з пашанай, не знішчалі дарэмна і ў некаторых мясцовасцях Беларусі дзецям забаранялася лавіць матылькоў, каб не пашкодзіць малочнасці кароў.

Дарэчы ў Кітаі матылькамі называюць бадзёрых дзядкоў і бабулек. У кітайскім традыцыйным жывапісе матылёк, намаляваны з хрызантэмай, сімвал прыгажосці ў сталым узросце.

27
Тэги:
Народныя традыцыі, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (99)
Багач - 2020

Усё па традыцыях: у Дукоры адзначылі Багач

35
(абноўлена 13:36 22.09.2020)
Працаваць на свята багатага ўраджаю строга забаронена, таму госці ад душы танчылі і весяліліся.

Багач у народным календары прымеркаваны да свята збору ўраджаю. Назву сваю ён атрымаў, бо лічылася, што менавіта ў гэтыя дні у добрых гаспадароў у хаце "усяго багата". На святкаванне Багача ў Дукорскім маёнтку патрапіў фатограф Sputnik Альфрэд Мікус.

Багач - 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Багач - гэта адмысловы лубок з зернем
Багач - 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
На свята жыхары вёскі збіраліся грамадой

Для святкавання Багача ўсе жыхары старадаўняй беларускай вёскі збіраліся талакой і рабілі адмысловы лубок з зернем, у сярэдзіну якога ўстаўлялі свечку. У гэты лубок, які атрымаў сваю назву ад наймення свята, кожны вясковец прыносіў па жменьцы зерня з новага ўраджаю. Лубок з запаленай свечкай праносілі абавязкова па ўсёй вёсцы. Усе гэтыя дзеянні былі скіраваныя на захаванне дабрабыту, ураджайнасці, плоднасці жывёлы і сямейнага ладу.

Багач - 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Багач абавязкова праносілі па ўсёй вёсцы
Багач - 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Кожны вясковец дадаваў у лубок зерне з новага ўраджаю

Напрыканцы Багач размяшчалі пад абразамі на покуці хаты гаспадароў, якіх грамада ў гэтым годзе абірала лепшымі.

Падчас святкавання Багача ўсім сялянам увогуле забаранялася працаваць: яны хадзілі ў госці адзін да аднаго, ладзілі кірмашы і гулянні, танчылі і спявалі.

Багач - 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
госці ў Дукоры вучыліся розным майстэрствам
Багач - 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
І хоць працаваць на Багач забаронена, але ж вучыцца ніхто не забараняў!
Багач - 2020
© Sputnik Альфрэд Мікус
Выдатны майстар навучыць каго заўгодна

Не засталіся ў баку ад гэтай традыцыі і госці Дукорскага маёнтка. Пад музыку гуртоў Стары Ольса і PAWA і беларускага народнага ансамбля "Вербіца" яны ад душы есяліліся і скакалі, а таксама вучыліся майстэрству керамікі, разьбы па дрэве, пляценню лапцей, ткацтву і вырабу лялек.

35
Тэги:
Народныя традыцыі, Багач
Багач

Багач на парозе: завяршаем гаспадарчую працу і назіраем за надвор’ем

881
(абноўлена 10:03 14.09.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае аб народных традыцыях, звязаных са святам ураджаю.

Згодна з беларускім народным календаром сёння святкуецца Малая Прачыстая або Багач — так называюць заключнае свята збору ўраджаю.

На вёсцы ў гэты дзень усе жыхары збіраліся талакой, перш за ўсё рабілі Багач — лубок з зернем, у сярэдзіну якога ўстаўлялася свечка. Кожны вясковец па жменьцы прыносіў зерне новага ўраджаю для Багача. У адну з хат запрашалі святара, а пасля набажэнства лубок з жытам або пшаніцай і запаленай свечкай праносілі па вёсцы і абавязкова вакол статка. У працэсіі ўдзельнічалі усе жыхары вёскі.

Пшеничное поле, архивное фото
© Sputnik / Сергей Венявский
Пшанічнае поле

Потым Багач размяшчалі пад абразамі на покуці хаты тых гаспадароў, якіх грамада ў гэтым годзе абрала лепшымі. Усе гэтыя дзеянні былі скіраваныя на захаванне дабрабыту, ураджайнасці, плоднасці жывёлы і сямейнага ладу.

У народзе гэты дзень лічылі не толькі часам падвядзення вынікам.

Пятровіца – 2018
© Sputnik Альфрэд Мікус
Багач - свята ўраджаю

Менавіта на Багач нашы продкі планавалі будучыя работы, таму і з'явіліся такія прымаўкі:"Багач — бярыся за рагач (саху), ідзі пад авёс араць", "Прыйшоў Багач — кідай рагач, бяры сявеньку і сей памаленьку".

Што рабілі нашы продкі

На Багача сяляне імкнуліся адпачыць ад гаспадарчай працы: хадзілі адзін да аднаго ў госці, ладзілі кірмаш і гулянні, падчас якіх хлопцы выглядалі дзяўчат, а дзяўчаты куплялі чырвоныя хусткі і пацеркі ды чакалі жаніхоў.

Слуцкія паясы-2017
© Sputnik Альфрэд Мікус
Абавязкова на Багач ладзілі кірмашы

Гэта было дарэчы, паколькі ў некаторых мясцінах Беларусі вяселлі ладзіліся пераважна ўвосень, да Каляднага посту.

Гаспадыні да гэтага свята пяклі хлеб і пірагі, а таксама гатавалі розныя стравы з гародніны і мяса. У заходніх раёнах Беларусі на Багача забівалі хатнюю скаціну, а гаспадароў, якія шкадавалі гэта рабіць, перасцерагалі, што "жывёлу воўк парве".

Таксама у гэты дзень назіралі за надвор'ем і паводзінамі жывёл. Напрыклад, калі раніцай туман, то хутка пойдуць дажджы, калі ж дзень ясны, то добрае надвор'е пратрымаецца да канца кастрычніка. Калі пасля Малой Прачыстай хатняя жывёла імкнецца на пашу вельмі рана, то і зіма будзе ранняя.

881
Тэги:
народныя прыкметы, Народныя традыцыі, Багач, Беларусь
Мацюк: паспрабуем падняць са дна пад Выбаргам 45-тонныя гістарычныя калоны

Мацюк: паспрабуем падняць са дна пад Выбаргам 45-тонныя гістарычныя калоны

0
(абноўлена 17:12 23.09.2020)
Унікальная падводная аперацыя па ўздыме гістарычных калон для Эрмітажа пройдзе ў бліжэйшы час, распавёў Sputnik прафесійны дайвер Ігар Мацюк.
Матюк: мы попробуем поднять со дна Выборгского залива 45-тонные исторические колонны Мотюк

Аўтаномная некамерцыйная арганізацыя "Нацыянальнае аварыйна-выратавальнае агенцтва", якая на працягу 20 гадоў займаецца складанымі ўздымамі тэхнікі з любых вадаёмаў, уключаючы акіяны, пачынае працу па ўздыме ўнікальных, гістарычных калон з дна Выбаргскага заліва паблізу мыса "Бычыная галава". Пра гэта распавёў радыё Sputnik кіраўнік агенцтва, прафесійны дайвер Ігар Мацюк.

"Да нас звярнулася кіраўніцтва Эрмітажа горада Выбарга з прапановай падняць са дна гістарычныя калоны, якія калісьці былі выраблены ў каменяломнях Выбарга і прызначаліся для аднаго з сабораў Санкт-Пецярбурга. Судна, якое іх перавозіла, затанула. Дзве калоны па 45 тон, а таксама велізарныя каменныя блокі. Гэта будзе сапраўды ўнікальная аперацыя", - паведаміў Мацюк.

Да цяперашняга часу кампаніяй паднята больш за 120-ці адзінак ваенна-гістарычнай і баявой тэхнікі. Поспех дадзенай аперацыі мае не толькі тэхнічнае, але і культурнае значэнне, бо перад людзьмі паўстане гістарычнае сведчанне больш чым 200-гадовай даўніны, якое прадэманструе майстэрства рускіх людзей, якія здолелі стварыць такі тэхнічны цуд, пацвердзіў радыё Sputnik дырэктар Эрмітажа г. Выбарга Аляксандр Касценка.
"Мы доўга вывучалі падобныя калоны ў піцерскіх храмах, уключаючы Ісаакіеўскі і Казанскі саборы, ідэю іх ўздыму падтрымаў генеральны дырэктар Эрмітажа Міхаіл Піятроўскі, так што будзем падымаць Выбаргскага калоны і размяшчаць на кансервацыю", - сказаў Касценка.

Каментар Ігара Мацюка і Аляксандра Касценкі слухайце ў аўдыёзапісы на радыё Sputnik Беларусь.

0
Тэги:
дайвінг