Зажынкі ў Жораўцы

Беларуская сям’я: як продкі ставіліся да сясцёр і якімі правамі іх надзялялі

297
(абноўлена 15:21 02.10.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра абрад пасястрымства і вучыць гатаваць свіное філе ў незвычайным соусе.

Сястрыца, сястрычка, сёстранька, сяструха, сестра, сяструля, сяструхна, сястрэнька - так на Беларусі было прынята звяртацца да сястры. Беларусы вельмі шанавалі роднасць, шматлікія пацверджанні гэтаму можно знайсці ў фальклорных творах. Напрыклад, у народзе казалі: "Сяструлька мая, жыва ты будзеш па самую смерць".

Сямейна-сваяцкія стасункі - арыгінальная духоўная спадчына беларусаў. У іх кожны член сям’і і роду займаў пэўнае месца.  У сістэме роднасці сястры належыла вельмі важнае месца, якое яна займала разам з братам пасля бацькоў.

Сястра мела пэўнае кола абавязкаў і праў у адносінах да іншых членаў сям’і. Яны розніліся ў залежнасці ад узросту як самой сястры, так і  іншых дзяцей, тыпу і складу сям’і і іншых фактараў. Сястра  была незаменнай памочніцай маці, дарадчыцай і апякункай малодшых братоў і сясцёр, якім яна спявала калыханкі, лоўка спавівала, карміла. У выніку страты маці, маладая дзяўчына магла замяніць яе, узяўшы пад сваю апеку малодшых братоў і сясцёр. Па ўспамінах старых людзей, гаспадарка і вялікая сям’я патрабавалі працоўных рук і лёс старэйшай сястры складваўся  такім чынам, што яна часта не магла наведваць школу, саступіўшы гэта права малодшым. Нярэдка бывалі і такія выпадкі, калі дзяўчына не выходзіла замуж, бо трэба было "паставіць на ногі" іншых. Асабліва такое ахвяраванне сваім лёсам было распаўсюджана ў часы ліхалецця.

Тым не менш у старэйшых сясцёр былі і сваі прывілеі. Так, ў параўнанні з малодшымі, яны  мелі прыярытэт адносна замужжа. Згодна з народнай традыцыяй, спачатку аддавалі замуж старэйшую сястру, а потым – па старшынству. Лічылі, што калі парушыць гэты парадак, старэйшая ўвогуле не выйдзе замуж. Цяпер цяжка сабе ўявіць такую сітуацыю, калі, карыстаючыся падтрымкай і заступніцтвам сваіх братоў, сястра  не магла ўзяць шлюб без іх згоды. Але для сям’і з патрыярхальным укладам гэта было нормай. Да ўсяго ж браты звычайна з любоўю ставіліся да сваіх сясцёр.

Зажинки в Жоровке 2019
© Sputnik Альфрэд Мікус
Сёстры вучылі адна адну быць добрымі гаспадынямі

У вясельным абрадзе менавіта брат вядзе сястру на пасад і падае грэбень маладой, каб яна рашчасала перад вянцом валасы. Пры гэтым сястра пытаецца ў брата, што ён дасць ёй у пасаг і чуе ў адказ: "Дам сто злотых яснюсенькіх за сястрыцай малюсенькай. Дам брычку маляваную за сястрыцу гадаваную". Казкі, песні, паданні сведчаць аб цёплых і сардэчных адносінах паміж імі. Так у адной з песень спяваецца, як сястра, выпраўляючы брата ў войска, імкнецца аберагчы яго ад нягод пры дапамозе ўзораў, вышытых на сарочцы. Любая сястрыца "у каўнярочку вышыла жаркае сонейка" каб яму было цёпленька, "у падалочку - дробныя звёзды", каб весела было, "у рукавочку – ясён месячык", каб відно было.

Наяўнасць побач сястры стрымлівала братоў ад грубых і дрэнных учынкаў. Падрастаючы, яна дапамагала парадай брату, як лепей апрануцца, зрабіць прычоску ці больш зграбна выканаць хатнюю справу.

Паміж сёстрамі ў сям’і ўзнікалі асабліва цёплыя адносіны, яны трымаліся на сяброўстве, узаемадапамозе і духоўнай блізкасці. Дзяўчынкі разам гулялі  "ў лялькі", спявалі працуючы ў полі ці седзячы доўгімі зімовымі вечарамі на попрадках, потым хадзілі на вячоркі. Сястра была першая, хто прыходзіў на дапамогу пры выкананні вялікіх аб“ёмаў працы. Улетку на вёсцы часта можна было пачуць: "Калі ў гародзе лебяда, гаспадыні не бяда. А як брыца ды макрыца - памажы ты мне, сястрыца"!

Хто такі сястрычыч і сястрычна

У старажытнай літаратуры  можна сустрэць і цяпер цалкам забытыя  словы сястрычыч  і сястрычна. Сястрычыч — сын сястры, а сястрычна – яе дачка. Зараз мы называем гэта пляменнік і пляменніца.

У беларусаў існаваў цікавы звычай "пасястрымства" ці "кумлення", калі напярэдадні Сёмухі (Троіцы) дзяўчаты-сяброўкі завівалі на бярозцы вянок і куміліся паміж сабой. Адбывалася гэта так: дзяўчаты, якія збіраліся стаць "сёстрамі", падыходзілі з двух бакоў да бярозкі, цалаваліся праз завіты на ёй вянок і абменьваліся пры гэтым чым-небудзь: стужкамі, нацельнымі крыжыкамі, пацеркамі, платкамі. Пасля гэтага яны называлі адна адну "кумой" , сябравалі і лічыліся сёстрамі. Здаралася, што яны станавіліся сяброўкамі на ўсё жыццё. А калі гэта было не вельмі сур’ёзна, то пры "развіванні бярозкі" (на Троіцу) "сястрыцы" "раскумліваліся", вяртаючы рэчы. Дарэчы сястра - звычайны зварот і да  аднагодкі, не сваячкі, які адпавядае падобнаму звароту мужчын - брат, браток, братулька і гэтак далей.

Сёстры часта дзяліліся лепшымі кулінарнымі рэцэптамі, дапамагалі адна адной стаць добрай гаспадыняй і навучыцца гатаваьц эксклюзіўныя стравы.

Свіное філе з соусам з павідлам

Інгрыдыенты:

  • 2 кг філе
  • 2-3 ст лыжкі цёртых сухароў
  • 1 лыжка масла,
  • 1 лыжка павідла
  • 1 шклянка булёну
  • 2-3 кавалкі цукру
  • Карыца
  • Гваздзіка
  • Скуркі лімона
  • 2-3 ст лыжкі белага віна

Як гатаваць:

Філе нарэзаць кавалкамі, зварыць у салёнай вадзе, крыху астудзіць, абсыпаць цёртай на буйную тарку булкай і запячы да залацістай скарынкі на абмазаным сметанковым маслам блясе. Вялікую лыжку слівавага або вішнёвага павідла, развесці булёнам ці вадой, дадаць пару кавалачкаў цукру, крыху карыцы, гваздзікі і цэдры лімона, пару лыжак соку лімона ці агрэста, закіпяціць і заліць гэтым соусам зарумяненае філе.

297
Тэги:
Беларусь, Ларыса Мятлеўская, Народныя традыцыі
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (100)
На беразе Бярэзіны знайшлі ўнікальны шлем

"Шлем Марзалюка" атрымаў статус гісторыка-культурнай каштоўнасці

20
(абноўлена 17:37 28.10.2020)
У красавіку мінулага года ў Бабруйску на беразе Бярэзіны знайшлі шлем X-XI стагоддзяў, які паспелі абвясціць шлемам полацкага князя Ізяслава. Што вядома пра артэфакт, разбіраўся Sputnik.

Нядаўна стала вядома, што ў кастрычніку на пасяджэнні Беларускага рэспубліканскага навукова-метадычнага савета было прынята рашэнне аб прысваенні шлему, знойдзенаму ў Бабруйску, статуса гісторыка-культурнай каштоўнасці.

Адразу пасля таго, як у красавіку ў ходзе работ па паглыбленні дна ракі ў затоцы правага берага Бярэзіны, быў знойдзены сярэднявечны шлем, да вывучэння знаходкі падключыўся дэпутат і па шчаслівым збегу абставінаў археолаг Ігар Марзалюк.

Дзякуючы яго намаганням шлем быў перададзены кваліфікаваным спецыялістам на рэстаўрацыю ў Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Гісторыкі прыйшлі да высновы, што дадзены артэфакт з'яўляецца нічым іншым, як помнікам зброевага мастацтва Х-ХІ стагоддзяў.

Ігар Марзалюк выказаў здагадку, што гэты статусны прадмет належаў Ізяславу, сыну полацкай князёўны Рагнеды і кіеўскага князя Уладзіміра.

Шлем, пячатка і экспедыцыя

"Менавіта такія шлемы называлі залатымі. Такія шлемы належалі, як правіла, менавіта тым, хто кіраваў дружынай, як правіла, першым у бой ішоў князь.

Усё гэта дазваляе казаць, што гэта ўнікальная рэч, якая, безумоўна, належала чалавеку з высокім сацыяльным статусам", - тлумачыў Ігар Марзалюк.

Па версіі беларускіх гісторыкаў, шлем, знойдзены ў Бабруйску, быў зроблены ў Скандынавіі, а затым ужо прывезены ў Беларусь па старажытным гандлёвым шляху "з варагаў у грэкі".

Родапачынальнік дынастыі полацкіх князёў Ізяслаў памёр прыблізна на пачатку XI стагоддзя, але інфармацыі пра месца яго пахавання няма. Адзінай вядомай археалагічнай знаходкай, якая пэўна звязана з яго імем, з'яўляецца пячатка з надпісам князь Ізяслаў і горад Полацак. У 1954 годзе яна была знойдзена на раскопках у Ноўгарадзе. Цікава, што на пячатцы таксама намаляваны трызубец - радавы знак Рурыкавічаў.

Князь Ізяслаў вядомы не толькі як палітык, які здолеў аднавіць разбураны яго бацькам Полацк, але і як дзед Усяслава Чарадзея. Пры кіраванні апошняга ў горадзе быў узведзены Сафійскі сабор як сімвал магутнасці княства.

Погляд з Кіева на бабруйскі шлем

У сваю чаргу кандыдат гістарычных навук, выкладчык кафедры гісторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы Кіеўскага нацыянальнага універсітэта Арцём Папакін распавёў, што знаходка сапраўды унікальная для Беларусі, але ні пра якую сенсацыі не можа ісці і гаворкі.

"Вось так ствараюцца міфы. Цудоўнай захаванасці шлем тыпу "Чорная Магіла" (курган пад Чарнігавам, які, на думку даследчыкаў, з'яўляецца помнікам эпохі вікінгаў - Sputnik), знойдзены ў Бярэзіне каля Бабруйска - адзіная знаходка такога тыпу на тэрыторыі Беларусі - "спрытным рухам рукі" ператварылася ў шлем Ізяслава Уладзіміравіча і адначасова ў сімвал беларускай дзяржаўнасці. Разам з тым агучылі няправільную колькасць шлемаў гэтага тыпу (ужо вядома больш за 40 цэлых і фрагментаў), недарэчна параўналі з "шапкай Манамаха" і прыпісалі аўтарства выраба скандынавам", - лічыць украінскі гісторык.

Паводле яго слоў, "ні пра якую прывязку да гістарычных асобаў гаворкі быць не можа. Гэтыя шлемы разам з арабскім срэбрам і іншымі рэчамі ўсходняга паходжання распаўсюджваліся ў Х стагоддзі ў многіх рэгіёнах ваенна-гандлёвай актыўнасці ўсходніх вікінгаў: у Ноўгарадзе, Сярэднім Падняпроўі, Прусіі і Вялікай Польшчы".

Спецыяліст па гісторыі зброі упэўнены, што бабруйскі шлем варта разглядаць у кантэксце такіх знаходак, як Брылеўскі скарб (знойдзены ў Барысаўскім раёне і адносіцца да IX стагоддзя і эпохі вікінгаў - Sputnik), месца яго знаходкі паказвае не на цэнтр княжацкай улады, а на гандлёвы і ваенны шлях па Дняпры да Балтыкі.

Рэха ўнікальнай знаходкі

У маі бягучага года непадалёк ад таго месца, дзе быў знойдзены адзіны ў Беларусі шлем тыпу "Чорная магіла", атрымалася знайсці меч эпохі высокага Сярэднявечча.

Средневековый меч найден в Бобруйске на берегу Березины
© Photo : Николай Силков
Сярэднявечны меч знойдзены ў Бабруйску на беразе Бярэзіны

"Гэты меч датуецца XI-XIII стагоддзямі і адносіцца да поствікінгскай эпохі. На дзяржальні захаваліся сляды серабрэння. Стан для археалагічнага артэфакта ў яго добры", - распавёў гісторык Мікалай Сілкоў.

У цэлым меч захаваўся амаль цалкам і толькі часткова згублена лязо. Гэта дазваляе яго датаваць і аднесці да пэўнага тыпу.

Пры гэтым ён удакладніў, што цяпер меч пры захаванасці каля 80% адсоткаў важыць прыблізна 1,2 кілаграма і мае даўжыню ў 70 сантыметраў. На жаль, нельга вызначыць дакладна, дзе быў выраблены меч.

"Меч трэба чысціць і рэстаўраваць, тады можна будзе вызначыць ўсё больш дакладна. Пакуль можна казаць толькі пра тое, што ён належаў або князю ці дружынніку. Простыя воіны ў гэты час былі ўзброены дзідай і сякерай", - падкрэсліў гісторык.

Знойдзеныя ў Бабруйску шлем і меч, могуць быць паміж сабой звязаныя, таму што маглі існаваць у адзін час. Абедзве знаходкі вельмі статутныя, але сур'ёзных доказаў гэтаму пакуль няма.

20
Тэги:
Бабруйск
Бернардынскі кляштар у Нясвіжы

430-гадовы манастыр бернардзінцаў у Нясвіжы прадалі за 10 долараў

39
(абноўлена 15:35 26.10.2020)
Першапачаткова старадаўні аб'ект ацанілі ў некалькі дзясяткаў тысяч долараў, аднак пакупнікоў не знайшлося.

МІНСК, 26 кас - Sputnik. У Нясвіжы прадалі былы корпус кляштара бернардзінцаў, які захаваўся з XVI-га стагоддзя. Ён тройчы выстаўляўся на аўкцыён. У рэшце рэшт кошт пытання склаў адну базавую велічыню (27 рублёў), распавялі Sputnik у Нясвіжскім райвыканкаме.

"На днях мясцовы інвестар набыў аб'ект, у панядзелак мы выдалі яму рашэнне на праектаванне дадзенага будынка. Новы ўласнік плануе стварыць там музей каменных абразоў. Работы ў хуткім часе пачнуцца", - праінфармаваў Sputnik намеснік старшыні райвыканкама Міхаіл Афанасік.

Паводле яго слоў, будынак мае статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. Плошча былой святыні складае 1381 кв.м., у трохпавярховым будынку ёсць электрычнасць, ацяпленне, каналізацыя і вада. Манастыр размяшчаецца ў цэнтры горада па суседстве з фарным касцёлам і уваходам у Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс.

Новага гаспадара для будынка шукалі некалькі гадоў, электронныя таргі праводзіліся тройчы. Першапачаткова манастыр хацелі прадаць за 126 тысяч долараў, затым кошт знізілі да 70 тысяч. У рэшце рэшт, планка апусцілася да адной базавай, аб'ект набыў адзіны пакупнік - мясцовы інвестар.

Манахі-бернардзінцы пабудавалі манастыр у 1589 годзе. У 1864-м царскія ўлады скасавалі яго і сталі выкарыстоўваць як храм. У 1900-х тут былі ваенныя казармы, з 1956 па 2002 год тут знаходзіўся штаб навучальнага палка сувязі.

Чытайце таксама:

39
Тэги:
Нясвіж
Пік пандэміі: урач назвала самае частае ўскладненне пасля каронавіруса

Пік пандэміі: урач назвала самае частае ўскладненне пасля каронавіруса

0
(абноўлена 16:39 29.10.2020)
Чаму ў кастрычніцкі пік захворвання на COVID-19 горш за ўсё - хварэць бессімптомна, і якія дні хваробы - самыя небяспечныя для пацыентаў, распавяла намеснік дырэктара ЦНДІ эпідэміялогіі Расспажыўнагляду, доктар медыцынскіх навук, прафесар Наталля Пшанічная.
Пик пандемии: врач назвала самое частое осложнение после коронавируса

Усе сімптомы каронавіруса - неспецыфічныя, няма ні аднай клінічнай прыкметы, па якой можна было б адразу сказаць, што ў пацыента - COVID-19, заявіла спецыяліст у эфіры "Першага канала".

"Ён (каронавірус - Sputnik) можа пачынацца і з высокай тэмпературы і можа працякаць і з субфебрыльнай тэмпература, можа працякаць і з нармальнай тэмпературай, мы ўжо казалі пра тое, што клінікі наогул ніякай можа не быць", - сказала Пшанічная.

Таксама спецыяліст пракаментавала звесткі аб тым, што да 80% тых, хто заразіўся каронавірусам могуць хварэць бессімптомна і не звяртаюцца па медыцынскую дапамогу, паколькі самі не ведаюць пра сваю хваробу. Па словах Пшанічнай, сітуацыя выглядае не зусім так.

"Бессімптомных выпадкаў шмат, але справа ў тым, што бессімптомныя выпадкі ў далейшым усе ж становяцца сімптомнымі, у чыстым выглядзе бессімптомную насіцельства выяўляецца не так ужо і часта, калі казаць пра папуляцыі ў цэлым, то гэта не больш за 6%, калі глядзець на нашы дадзеныя па тэставанні сярод ўмоўна здаровых асоб", - распавяла Пшанічная.

Часцей за ўсё ў далейшым гэтыя людзі праяўляюць клінічныя сімптомы, і гэта вельмі небяспечны перыяд, адзначыла спецыяліст, "таму што ў інкубацыйны перыяд яны могуць інфікаваць навакольных, і як раз самая вялікая небяспека - гэта апошнія два дні інкубацыйнага перыяду і некалькі першых дзён, калі ўжо пацыент дэманструе клінічную сімптаматыку", дадала Пшанічная.

Акрамя таго, па яе словах, цяпер з'явілася "вельмі цікавая публікацыя пра тое, што вірусы грыпу стымулююць павелічэнне колькасці рэцэптараў на клетках да каронавіруса, таму абараняючы сябе ад грыпу, мы зніжаем верагоднасць больш цяжкага цячэння COVID-19".

"А вакцына ад пнеўмакокавай інфекцыі проста абавязковая, асабліва пажылым людзям, таму што гэта самае частае бактэрыяльнае ўскладненне вірусных інфекцый", - сказала Пшанічная.

Да пнеўмакокавай інфекцыі спецыялісты адносяць такія інфекцыйныя захворванні, як сінусіты, бранхіты, эндакардыты, артрыты і іншыя, цяжкімі формамі з'яўляюцца пнеўманія, менінгіт і сэпсіс.

Нагадаем, пандэмія каронавіруса ў свеце доўжыцца ўжо дзевяць месяцаў, да канца кастрычніка ў Еўропе і на постсавецкай прасторы дасягнуты новы пік захворвання. Так у Беларусі 29 кастрычніка пабіты рэкорд вясновай статыстыкі па які захварэў на COVID-19. Раней максімальны лік захварэлых у суткі было зафіксавана 29 кастрычніка - 973 выпадкі, роўна праз 6 месяцаў - 29 кастрычніка - у Беларусі выяўлена 984 хворых у суткі.

0
Тэги:
каронавірус
Тэмы:
Каронавірус COVID-19