Грачанік па-маларыцку

Час пячы хлеб: гатуем "грэчневыя падпалкі" і "грачанік па-маларыцку"

169
(абноўлена 10:02 09.10.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае, якое месца ў жыцці беларусаў займае хлеб і дзеліцца рэцэптамі смачных страў са свежай мукі.

Хлеб з даўніны лічыўся асноўным прадуктам харчавання, і ў народзе да яго ставіліся як да святыні. Існуе шмат трапных выслоўяў і прыказак пра хлеб, напрыклад: "Усё не бяда, калі ёсць хлеб ды вада".

Першае, аб чым даведвалася дзіця, падрастаючы, гэта тое, што хлеб нельга кідаць. У народных уяўленнях хлеб жывы: ён дыхае, ходзіць, гаворыць, падымаецца і ападае, баіцца моцных гукаў і сваркі ў хаце. Перад тым, як пасадзіць у печ, яму мыюць "твар". Калі не даесці кавалачак, то хлеб можа "прыйсці і пабудзіць" малечу. Таму, калі выпадкова хлеб скідваўся на зямлю, яго трэба было хутка падняць і, папрасіўшы прабачэння, пацалаваць. Бацькі вучылі: "Не кідай хлеба, бо Бог будзе гневацца і хлеб нас кіне, то кепска без хлеба". Ляпіць з хлебнага мякіша "катэлькі" таксама забаранялася, паколькі нават самыя дробныя крошкі павінны быць з'едзеныя.

Цяпер хлеб наразаюць на дошцы і не зважаюць на тое, хто гэта робіць - гаспадар ці гаспадыня. А раней у народзе існавала перакананне, што калі хлеб наразае гаспадар, то ў хаце заўсёды будзе дабрабыт. Існавалі і пэўныя правілы нарэзкі хлеба. Правільна рабіць гэта так: прыкласці бохан хлеба да левага боку грудзей рабром, выпуклым бокам да правай рукі, і нажом, які трымаецца ў правай руцэ, зрэзаць спачатку "пакромку" (гарбушку, гарбыль) з вяршыні і рэзаць далей на "лусты" (скібкі) раўнамернай таўшчыні. Калі рэзалі не ўвесь  бохан, а частку яго, то акрайчык клалі на стол і накрывалі ручніком.

Зажинки в Жоровке 2019
© Sputnik Альфрэд Мікус
Самы лепшы хлеб атрымліваецца ў сапраўднай печы

"Зайцаў хлеб"

"Зайцаў хлеб" - гэта кавалак хлеба бацькі ці каго іншага з сямейства, што застаўся ад абеду ў полі, лесе ці дарозе. Гэты хлеб чакалі многія пакаленні беларускіх дзяцей як смачны "падарунак зайца" амаль да канца ХХ ст.

Існуе шмат рэцэптаў хлеба. У Маларытчыне, якая здаўна славіцца сваёй самабытнай традыцыйнай культурай, напрыклад, пякуць "грэчневую бабку" хлеба з дадаткам грэчневай мукі. Далёка за межамі нашай краіны гэтая мясцовасць вядомая не толькі як радзіма "маларыцкага строю", найпрыгажэйшага комплексу народнага адзення, але і ўнікальнай кулінарнай спадчынай.

Майстар па выпечцы грачанікаў Вольга Шыгалева, в. Сушытніца
© Photo : з асабістага архіву Ларысы Мятлеўскай
Майстар па выпечцы грачанікаў Вольга Шыгалева, в. Сушытніца

Кулінарная скарбонка раёна багатая на цікавыя стравы, якія любяць гатаваць гаспадыні амаль у кожнай хаце. Але хлеб выпякае не кожная, а менавіта ён, хлеб гэтай мясцовасці з дадаткам грэчневай мукі карыстаецца асаблівай пашанай і нават гонарам цэлага рэгіёна.

Грэчневая бабка зусім не падобна да бульбянай. Так гэты від хлеба называюць у вёсках Дрочэво і Орэхово вясковыя гаспадыні. Хлеб гэты вельмі смачны і карысны, але прыгатаваць яго няпроста і пажадана рабіць гэта ў пячы.

Калісці муку для рошчыны (учыны) кухарка насыпала толькі рукамі, якія перад гэтым мылі да локцяў. Акрамя гэтага рытуальнага амавення, да працы трэба было прыступаць з чыстымі думкамі. Раскрыўшы дзяжу-хлебніцу, перад тым як наліць цёплай вады для рошчыны, яе абавязкова жагналі, зрабіўшы рошчыну, таксама жагналі, замешвалі з малітвай і, замясіўшы, не толькі жагналі, але і, пагладзіўшы паверхню, малявалі на ёй глыбокі крыж.

Грэчневая бабка або грачанік-па маларыцку

Гэты рэцэпт паданы так, як яго патлумачыла гаспадыня Кацярына Іванаўна Калянкевіч. Ён разлічаны на 6-7 буханак. Вес прадуктаў прыкладны, таму што гаспадыня ўсё мерала на жмені і шчопаці.

  • 4,5 кг пшанічнай мукі
  • 100 г поснага масла (алею)
  • 100г дражджэй
  • 100 г пшана
  • 300-350 г грэчневай мукі
  • 1 ст. лыжка солі без верху
  • 1 ст. лыжка цукру
  • 2,5 л вады

1 этап: робім рошчыну

Пшанічную і грэчневую муку прасеяць праз сіта, зварыць і астудзіць пшоную кашу, расцерці яе або ўзбіць блендарам. Развесці ў цёплай вадзе дрожджы, дадаць прыкладна 100 г варанага пшана, усыпаць 100-150 г прасеянай грэчневай мукі, у якой павінны застацца рэшткі грэчневых лушпаек, прыкладна 200 г пшанічнай мукі вышэйшага гатунку, перамяшаць, уліць 2,5 л вады, дадаць яшчэ 1,8 кг мукі, зноў добра вымясіць. Накрыць пасудзіну чыстым палатном і паставіць у цёплае месца на 5 гадзін. Цеста, перабрадзіўшы, павінна апусціцца.

2 этап: замешваем цеста

Дадаць у цеста 1 ст. лыжку солі без горкі, крыху меней, чым солі, цукру, 100 г алею і ўсыпаць прыкладна 300 г (дзве вялікія жмені) грэчневай мукі, усыпаць усю пшанічную муку і замясіць цеста. Накрыць цеста чыстым палатном і паставіць у цёплае месца падыходзіць. Абмяці, даць цесту падысці 2 разы.

3 этап: выпечка

Раскласці цеста ў формы вышынёй прыкладна 10 см і даць яму падысці ізноў, толькі тады паставіць у выпаленую і чыста вымеценую ад попелу печ. Выпякаць не больш за 40 хвілін. Патрэбную тэмпературу печы вызначаюць кінутай у печ прыгаршняй мукі. Калі мука не задымілася, то можна ставіць пячыся хлеб.

Заўвагі гаспадыні:

  • Робячы рошчыну, не кідаюць шмат пшонай кашы, іначай цеста зробіцца цяжкім.
  • Грэчневай мукі не сыплюць болей патрэбы, паколькі яна цяжкая і цеста можа асесці.
  • Каб паскорыць працэс ферментацыі цеста ў закваску можна дадаць 150 г дражджэй, але гэта не пажадана, таму што цеста можа перабрадзіць.
  • Грэчневую муку гаспадыні мелюць самі з абмалочанай грэчкі, якая вырасла на ўласным полі. Муку прасейваюць, каб адкінуць буйныя лушпайкі. Лічаць, што такая мука надае пэўны смак хлебу.

Грэчневыя падпалкі

Часта ў дзежцы застаецца крыху цеста, і тады гаспадыня на патэльні смажыць "грэчневыя падпалкі", якія нагадваюць невялікія піражкі.

Каб спячы грэчневыя падпалкі, трэба нагрэць патэльню, уліць 50 гр алею і наліць цеста ў форме аладак. Паставіць на вуглі і спячы з двух бакоў. Смачныя грэчневыя падпалкі пяклі звычайна для дзяцей.

Спячы такі хлеб у духоўцы  з выкарыстаннем крамнай грэчневай мукі таксама цалкам магчыма.

169
Тэги:
Рэцэпты
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (106)

Беларускі лён: сакрэты вытворчасці элітнай тканіны

623
(абноўлена 11:03 01.03.2021)
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
Людзі спрадвеку з павагай ставіліся да льну: у льняныя тканіны заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў і апраналі цнатлівых дзяўчат на вяселлі.

Лён на Беларусі вырошчваюць са старадаўніх часоў. Продкі заўсёды ставіліся з павагай да гэтай культуры, бо яна літаральна магла апрануць цэлую сям’ю і нават вёску.  Чыстае і светлае льняное адзенне было сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму маладыя дзяўчаты на вяселле апраналі сукенкі, зробленыя з ільнянога матэрыялу. А ў Старажытным Егіпце, дзе людзі даведаліся пра лён 7-9 тысяч гадоў таму, тканіны з лёну лічыліся элітнымі, таму ў іх заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў.

Прыгажосць і зручнасць ільняной тканіны цэніцца ва ўсім свеце, а на Беларусі і дагэтуль захоўваюць традыцыі льнянога ткацтва. Кросны, варштат, мялкі, церніцы, трапкач і іншыя старадаўнія прылады для вырабу льняной тканіны — у фотастужцы Sputnik.

Гэта, безумоўна, не нанатэхналогіі, але паглядзець таксама ёсць на што.

Глядзіце таксама:

623
  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На Беларусі лён вырошчваюць са старадаўніх часоў. Нашы продкі казалі, што "лён усіх апранае", і прысвячалі гэтай сельскагаспадарчай культуры свае песні, вершы і казкі.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Лён быў сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму нявеста на вяселле апранала сукенку з ільну. На беларускім гербе кветачкі льну сімвалізуюць працавітасць, дабрабыт і парадак.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Традыцыйнай прыладай ткацтва на Беларусі быў гарызантальны ткацкі станок — кросны. Беларускія навукоўцы вылучаюць некалькі тыпаў ткацкіх станкоў, якія існавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзя і адрозніваліся па канструкцыі. У больш прымітыўных (на "сохах" і на "станінах") асобныя дэталі ўкапваліся ў зямлю ці мацаваліся да столі. Больш дасканалыя называліся "рамавы ткацкі станок" ці "варштат".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На першым этапе льноапрацоўкі ад сцяблоў саспеўшага, а потым вымачанага і высушанага льну аддзяляюць галоўкі. Рабілася гэта пры дапамозе драўляных "пранікаў", якімі іх аббівалі. На поўначы Беларусі галоўкі абрывалі спецыяльнымі нажамі-"драчкамі".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля абрывання галовак сцябло льну разміналі на "мялках" або "церніцах", каб вызваліць з яго валакно. На Беларусі вядомыя нахільныя і гарызантальныя мялкі. Іх рухомыя часткі — білы — мелі адно ці два рэбры.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля апрацоўкі на мялках рэшткі кастры на валакне выдалялі пры дапамозе "трапала".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Прыладамі для часання льну служылі драўляныя і металічныя "грэбні". Пры іх дапамозе валакно расшчаплялася на больш тонкія валаконцы і канчаткова ачышчалася ад кастры. Пасля часання льну атрымлівалася валакно рознай якасці. Адыходы ад часання ўтваралі "кудзелю".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Валакно, якое заставалася пасля часання, — "кужаль" — спляталася ў косы і ў такім выглядзе захоўвалася да прадзення.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Наступны этап апрацоўкі льну — прадзенне — звязаны з вырабам нітак з валакна. Звычайна ім займаліся жанчыны ў перыяд з лістапада па сакавік. Асноўнымі прыладамі прадзення былі прасніца, верацяно і самапралка.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Працэс прадзення пачынаўся з замацавання кудзелі на прасніцы. На стойцы мацавалася кудзеля, а на донца садзілася жанчына. Стойка прасніцы, якая не мела донца, устаўлялася ў спецыяльную адтуліну ў лаве.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Самая старадаўняя прылада для прадзення — верацяно. Яго выраблялі з драўніны ясеня, грушы ці бярозы. Пры прадзенні жанчына пальцамі правай рукі выцягвала валакно з кудзелі, адначасова трыма пальцамі левай рукі паварочвала верацяно.

Тэги:
лён, Беларусь, Народныя традыцыі, спадчына
Знойдзены скарб манет

Гісторыкі назвалі ўзрост скарбу залатых манет у цэнтры Мінска

33
(абноўлена 19:48 26.02.2021)
Навукоўцам трэба высветліць, хто больш за 100 гадоў таму схаваў скураны мяшочак з залатымі манетамі, і чаму ён так і застаўся ляжаць у зямлі.

МІНСК, 28 лют – Sputnik. Беларускія навукоўцы высвятляюць дакладны ўзрост скарбу залатых манет і іншых артэфактаў, які быў знойдзены ў цэнтры Мінска - у скверы Марата Казея, паведамілі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі.

У мінулы панядзелак стала вядома, што манеты пачатку ХХ стагоддзя былі выяўлены ў невялікім парку ў беларускай сталіцы, дзе праводзіліся земляныя работы.

"Гэта яшчэ дарэвалюцыйны скарб, яго ўзрост, як мяркуецца, канец XIX - пачатак XX стагоддзя. Папярэдне можна сказаць, што яму каля 120 гадоў. Але дакладная інфармацыя будзе пасля таго, як мы вывучым знойдзеныя прадметы", - паведамілі Sputnik у інстытуце.

Там таксама патлумачылі, што ў цяперашні час манеты і іншыя каштоўныя артэфакты дастаўлены ў інстытут, распачата даследчая і навуковая праца.

Суразмоўцы агенцтва адзначылі, што навукоўцам трэба высветліць, хто мог схаваць гэты скарб. "Пакуль з вялікай доляй верагоднасці нельга агучыць ні адну з версій, хто схаваў скарб, пры якіх абставінах, чый дом стаяў у той час на месцы знаходкі", - сказалі ў НАН.

Разам з тым у інстытуце ўдакладнілі, што знойдзены скарб, акрамя каштоўных з гістарычнага пункту гледжання артэфактаў, складаецца з 24 залатых манет. У інстытуце растлумачылі, што тэрыторыя сквера, дзе знайшлі золата, з'яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю. Там цяпер ідзе будаўніцтва ліўневай каналізацыі.

Што прызначана за скарб

У інстытуце паведамілі, што скарб знайшоў мінчанін, неабыякавы да археалогіі і гісторыі, і перадаў яго дзяржаве. Гісторыкі адмовіліся назваць яго прозвішча. У Беларусі пытанні прыналежнасці скарбаў рэгулююцца Грамадзянскім кодэксам. У адпаведнасці з ім скарб паступае ва ўласнасць асобы, якая яго знайшла, і асобы, якой належыць маёмасць, дзе скарб быў схаваны. Але калі скарб ўтрымлівае рэчы, якія адносяцца да помнікаў гісторыі ці культуры, ён павінен быць перададзены ў дзяржаўную ўласнасць. Пры гэтым уласнік зямельнага ўчастка або iншай маёмасцi, дзе скарб быў знойдзены, і асоба, якая яго выявіла, маюць права на ўзнагароджанне ў памеры 25% ад кошту знойдзенага.

Самыя вядомыя скарбы

Ад пачатку XIX стагоддзя на тэрыторыі сучаснай Беларусі былі выяўлены каля 1500 скарбаў, вялікая колькасць з іх прапала ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Сярод 20 найбольш вядомых - мінскі, віцебскі і брэсцкія скарбы, перкаўскі скарб, гараўлянскія і слуцкія скарбы. У іх пераважна былі срэбныя вырабы, а таксама старажытныя манеты - залатыя і сярэбраныя.

Чытайце таксама:

33
Тэги:
Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Мінск, манеты, Скарб
Які сёння дзень: 8 сакавіка 2021 года

Які сёння дзень: 8 сакавіка 2021 года

202
(абноўлена 17:18 06.03.2021)
Гэты дзень з'яўляецца шэсцьдзясят сёмым па грыгарыянскім календары, да канца года засталося 298 дзён.

Сёння адзначаецца Міжнародны жаночы дзень. Якія яшчэ падзеі адбыліся 8 сакавіка і чым азнаменаваны гэты дзень у народным календары, чытайце ў спраўцы Sputnik.

Гістарычныя падзеі 8 сакавіка

  • У 1911 годзе адбылося першае святкаванне Міжнароднага жаночага дня.

Хто нарадзіўся 8 сакавіка

  • 1910 год: Пётр Васілевіч Конюх, беларускі оперны спявак.
  • 1917 год: Сяргей Іванавіч Селіханаў, беларускі скульптар.
  • 1931 год: Сямён Падокшын, беларускі філосаф і гісторык-медыявіст, даследчык культуры Адраджэння і Рэфармацыі.
  • 1952 год: Аляксандр Аляксандравіч Козак, беларускі акцёр, тэатральны дзеяч.
  • 1962 год: Славамір Адамовіч, беларускі паэт, грамадскі дзеяч.

Таксама сёння нарадзіўся савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно Андрэй Міронаў.

8 сакавіка ў народным календары

Сёння пачынаецца Масленіца - старадаўняе народнае свята, якое адзначаецца на працягу сямі дзён перад пачаткам Вялікага посту. Масленіца спакон вякоў азначае праводзіны зімы і сустрэчу вясны - прадвесніцу цяпла і абнаўлення прыроды і чалавека.

Кожны дзень Масленічнага тыдня мае сваё імя. Дарэчы, панядзелак - "Сустрэча". У гэты дзень гаспадыні распачыналі пячы бліны, першы з якіх трэба было аддаць жабраку для ўшанавання памяці памерлых. Гаспадыні абавязкова частавалі блінамі гасцей і запрашалі да хаты сваякоў.

Таксама сёння праваслаўныя вернікі шануюць памяць святапакутніка Палікарпа.

У гэты дзень назіралі за птушкамі: калі яны хаваюцца, будзе завіруха. Калі ж вераб'і ўжо в'юць гнёзды, будзе цяпло. Гнёзды гракоў з паўднёвага боку – лета будзе халодным.

Калі 8 сакавіка на рэках і азёрах яшчэ трымаецца лёд, рыбалка будзе дрэнная.

202
Тэги:
народны каляндар, які сёння дзень
Тэмы:
Які сёння дзень: каляндар знакавых падзей