Абрад Юр'е ў Ахонава

Што такое клямка і як яе выкарыстоўвалі нашы продкі

218
(абноўлена 10:02 09.10.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра адмысловую жалезную прыладу, якая сустракала ўсіх гасцей хаты.

Згодна з народным  каляндаром у гаспадарлівага беларуса многія віды працы мелі сезонны характар. Так на Аўдоццю Вясноўку было прынята мыць бялізну, перад Масленіцай, Вялікаднём, Купаллем прыбіралі ў хаце і на падворку, пралі і ткалі ўзімку. А за кастрычнікам  замацаваны "жалезны тыдзень". Ён звязаны з прысвяткам Сяргей, калі па даўняй традыцыі чысцілі і змазвалі жалезныя рэчы, каб яны цэлы год не ржавелі і не ламаліся. Кастрычнік самы спрыяльны для гэтага занятку месяц, паколькі большасць прац з зямлёй ў вясковага чалавека ўжо завершана. А гэта значыць, што надыходзіў час даводзіць да ладу кожную металічную дробязь, якая мелася ў гаспадарцы, напрыклад, клямкі.

Адна са старажытных беларускіх дзіцячых гульняў пачынаецца словамі: "Стаю на ганку, узяўся за клямку".

Да сярэдзіны ХХ стагоддзя дзверы, асабліва вясковай хаты, было цяжка ўявіць сабе без клямкі. Адчыняліся яны пры дапамозе клямкі, а зачыняліся з дапамогай засавак, замкоў і іншых запораў. Гэта металічнае прыстасаванне вядома на Беларусі з сярэднявечча. Але ў народным дойлідстве клямка асабліва пашырылася  толькі ў ХІХ стагоддзі. Гатовы выраб можна было замовіць у каваля, або набыць на кірмашы.

Згодна з народнымі традыцыямі ў вясковай хаце ад ранку да ночы дзверы на ключ не замыкаліся. Такую завядзёнку і цяпер можна сустрэць у вёсках Беларусі. Калі ў хату ішоў падарожны або хтосці з суседзяў, то гаспадары чулі гэта здалёк. Спачатку ў двары пачынаў брахаць сабака, далей сам госць, згодна з народным этыкетам, гучна пытаўся, ці ёсць хто ў хаце і, нарэшце ў дзвярах бразгатала клямка.

Клямка з Падляшша
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Клямка з Падляшша

Вядомы беларускі этнограф Часлаў Пяткевіч апісваючы матэрыяльную культуру Рэчыцкага Палесся вызначыў, што дзвярная клямка складаецца з пяці частак:

  1. Ручка (дужка), якую часам называлі "клямаркай". Кавалак круглага жалеза, сагнуты ў форме сярпа. Адзін яго канец, расплясканы накшталт трохкутніка, мае тры адтуліны для цвікоў, а таксама адзін падоўжаны прамавугольны, праз які праходзіць язычок наскрозь праз дзверы; другі канец меней расплясканы і мае толькі адну адтуліну для цвіка.
  2. Западня робіцца з тоўстага жалеза (штабка) даўжынёй 15, шырынёй 3см; адзін яе канец мае адтуліну для цвіка ці шруба, а на другім знаходзіцца выкаваны шып, скручаны ў тугую спіраль, як кручваюць пояс.
  3. Язычок у народзе меў назву «слясак». Па форме ён нагадвае хлебную лапату, шып мае доўгі, каб праходзіў наскрозь дзверы, канец яго загнуты пад прамым вуглом уверх.
  4. Скобка, у якой ходзіць западня падымаецца язычком.
  5. Гак (кручок), у які западае западня, зачыняючы дзверы.

Як дзейнічае клямка

Дзейнічае клямка настолькі проста проста, што пра вельмі лёгкае без намаганняў выкананне якой небудзь работы ў народзе кажазалі: "Лёгка як гэтыя дзверы адкрыць". Пры націсканні на слясак пальцам прыпадымаецца рычаг-замок з унутранага боку дзвярэй, на якіх ён рухома замацаваны адным канцом, другім уваходзіць у кручок, убіты ў вушак дзвярэй. Дастаткова адпусціць палец  і рычаг апусціцца на гак, надзейна зачыніўшы дзверы.

Як галоўная дэталь афармлення ўваходу клямка як і завеса, нярэдка мела мастацкую форму. Часцей за ўсё аздабляліся расплясканыя канцы дужкі, асабліва верхні, якому надавалі выгляд ліста, трылісніка, завіткоў і іншыя формы. Дзверы мяжа паміж жылой прасторай і наваколлем – ахова жытла. Не здарма ж у народзе пра надзейныя дзверы кажуць: "Жыць, як у Бога (бацькі) " за дзвярамі. Таму натуральна, што і клямкі ў выглядзе галовак коней, пеўняў рагоў барана ў старажытнасці выконвалі функцыю абярэгаў. Дарэчы існаваў погляд, што і самі кавалі, якія валодалі майстэрствам утаймавання агню і металу, з’яўляліся чараўнікамі.

Цікава, што ў народзе слова клямка ў пераносным сэнсе значыла канец, край. У народзе казалі: "Яму ўжо клямка" або "Не, канцы ўжо цяпер, клямка тэй "безручы няшчаснай"". Калі якая небудзь справа была канчаткова завершана, то замест фразы "пытанне вырашана" казалі: "З гэтым нічога не буду рабіць; гэта ўжо клямка".

У наш час клямка кавальскай работы сустракаецца пераважна на варотах, у жыллёвым будаўніцтве яна саступіла месца прамысловым вырабам. Але клямка заўсёды прыцягвае ўвагу этнографаў, гісторыкаў, яна частка традыцыйнай культуры Беларусі. Падзівіцца на віды клямак можна і ў музеях, паколькі некаторыя з іх не толькі побытавы прадмет але і ўзор кавальскага майстэрства. Клямку і цяпер часта можна сустрэць там, дзе захаваліся старыя пабудовы. Яны, як і сто год таму надзейныя ў карыстанні.

218
Тэги:
Народныя традыцыі, Ларыса Мятлеўская, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (99)
Морква - галоўны інгрыдыент класічнага цымесу

Цымес: як гатаваць незвычайны дысерт і чаму на Беларусі ў яго дадаюць мяса

124
(абноўлена 17:25 16.10.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская вучыць гатаваць унікальную страву, якая знаходзіцца ў спісе нематэрыяльных каштоўнасцяў Беларусі.

Калісьці яўрэйскае насельніцтва складала большую палову беларускіх мястэчак. Багатая культура гэтага народа працяглы час узбагачала побытавую і духоўную культуру беларусаў. У беларускай мове ўжо грунтоўна абаснаваліся такія словы як "вэрхал", "кагал" і "цымус". Тое ж можна казаць і пра кухню – на Беларусі здаўна ласуюцца фаршыраваным шчупаком, фаршмакам, паштэтамі, сакавітымі катлетамі і бульбяной бабкай, якая з’яўляецца роднай сястрой яўрэйскага кугеля.

Яўрэйская кухня - найстаражытнейшая ў свеце -  на землях Беларусі ўвабрала ў сябе лепшы вопыт нямецкай і польскай харчовай культуры і значна паўплывала на традыцыі харчавання беларусаў. Многія яўрэйскія стравы беларусы лічаць натуральна сваімі. Напрыклад, усімі любімыя дранікі.

Магчыма прычынай такой папулярнасці страў яўрэйскай кухні за апошнія сто гадоў хаваецца ў паступовым паглынанні беларускай вёскі горадам. У сувязі са зменамі ладу жыцця спосабы прыгатавання ў печы адышлі на другі план, застаўшыся ў вёсцы, а ў гарадах і мястэчках запанавала пліта. Прастата і хуткасць прыгатавання, а таксама прыстасаванасць страў для прыгатавання на пліце і спрыяла шырокаму распаўсюджанню яўрэйскіх страў як на кухнях хатніх гаспадынь, так і ва ўстановах грамадскага харчавання.

Нават спосабы гарачай апрацоўкі прадуктаў у яўрэйскай кулінарыі прыйшліся дарэчы: прыпусканне, адварванне, слабае тушэнне з дадаткам вады і абавязкова не ў духоўцы а на пліце.   

Калі казаць пра пэўныя стравы, то для яўрэяў любімыя першыя стравы – гэта мясныя і курыныя булёны з грэнкамі, прафітролямі, падсмажанай локшынай. З другіх страў перавага аддаецца фаршыраванай рыбе і гусіным шыйкам, а таксама рулетам, тэфлэлям і кнэдлям. Што тычыцца дэсертаў, то тут безумоўным каралём з’яўляецца цымес.

Цымес – гэта святочны дэсерт, які спалучае ў сабе моркву і сухафрукты з дадаткам якой-небудзь заправы. Для гэтага могуць выкарыстоўвацца яйкі з мукой або мука з маслам і нават не вельмі густая манная каша.

Класічны цымес  

Інгрыдыенты:

  • 5 морквін
  • 300 гр чарнасліву
  • 100 гр разынак
  • 120 гр меду
  • 30 гр алею
  • Арэхі і соль па смаку

Як гатаваць

Чарнасліў і разынкі без костачак памыць і намачыць, каб сталі мяккімі. Моркву нарэзаць паўкольцамі, дадаць крыху алею і тушыць на малым агні. Праз 10 хвілін дадаць соль і мёд, тушыць яшчэ 5 хвілін. Здрабніць сухафрукты, засыпаць іх у моркву і дадаць алей, перамяшаць. Перад падачай на сто страву можна пасыпаць арэхамі.

Вишневое варенье с орехами
© Sputnik Людмила Янковская
Арэхі дадаюць страве пікантны смак

Цымес часта выкарыстоўвалі як "антрэмэ", што ў перакладзе з французскай мовы азначае страву, якую падаюць паміж галоўнымі або перад дэсертам. У рускай кухні гэта пірагі, якія падаваліся паміж баршчом і смажанкай, ў французскай – сыры, якія падавалі на прыканцы абеда, перад фруктовым дэсертам. Мэта антрэмэ -  нейтралізаваць смак папярэдняй стравы для лепшага ўспрымання смаку наступнай. 

Але ў некаторых мясцінах цымес гатуюць інакш. Напрыклад, у мястэчку Адэльск Гродзенскай вобласці, у спісе інгрыдыентаў да цымеса абавязкова ёсць мяса. Цікава, што сяляне Віцебшчыны страву не ацанілі, нават лічылі яе брыдкай і таму не гатавалі.

Нязвыкласць для вясковага густу спалучэння ў адной страве салодкага і мяснога не давала магчымасці распаўсюджвання стравы ў асяродку простанароддзя. Інакш да такога цымусу ставіліся ў мястэчках. У Адэльску яе працягваюць гатаваць і зараз, нават адмыслова вырошваюць бручку. Гэтая агародніна па смаку нагадвае нешта сярэдняе паміж рэпай і капустай.

Брюква
Бручка

Дзякуючы сваёй унікальнасці адэльскі цымес атрымаў ачэснае месца ў Спісе нематэрыяльных каштоўнасцяў Беларусі.

Адэльскі цымус з бручкай

Інгрыдыенты:

  • 1 кг бульбы
  • 0,5 кг свініны (грудзінка або шыя)
  • 300 гр  бручкі
  • 2-3 сярэднія морквы
  • 200 гр цыбулі
  • 0,5л вады
  • 1 дэсертная лыжка солі на ёмістасцьу 3 л
  • 1 чайная лыжка сумесі спецый: лаўровы ліст, перац, каляндра, кроп, кмен

Як гатаваць:

Падрыхтаваць карняплоды, памыць і пачысціць. Бульбу парэзаць на чатыры часткі, бручку і моркву пакрышыць кубікамі, цыбулю парэзаць вельмі дробна. Усё перамяшаць і засыпаць у гаршчок. Мяса нарэзаць сярэднімі кавалкамі і ўкласці ў агародніну, пасаліць, дадаць спецыі, заліць вадой і паставіць тушыць у печ або духоўку на малым агні на 2 гадзіны. Калі страва добра ўтушыцца, патаўчы  агародніну ў кашу. Пры жаданні ў гатовую страву дадавалі крышаны зялёны кроп і пер’е цыбулі. Елі ў прыкуску з салёнымі агуркамі.

124
Тэги:
Нацыянальная кухня, Ларыса Мятлеўская

Віртуальная экскурсія па археалагічным музеі ў Белавежскай пушчы

85
(абноўлена 13:10 08.10.2020)
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
Раней на месцы ўнікальнага турыстычнага аб’екта археолагі знайшлі гарадзішча жалезнага стагоддзя. Як зараз выглядаюць гэтыя мясціны, глядзіце ў фотастужцы Sputnik.

Археалагічны музей пад адкрытым небам – адзіны ў краіне турыстычны аб’ект, на якім можна пазнаёміцца з асаблівасцямі матэрыяльнай культуры і духоўнага жыцця старажытнага насельніцтва гэтых тэрыторый. Ён складаецца з трох экспазіцый, якія ахопліваюць перыд ад бронзавага стагоддзя да ранняга сярэнявечча. Тут знаходзяцца гаспадарчыя і жылыя пабудовы таго перыяду.

Незвычайная турыстычная кропка з’явілася на карце Белавежскай пушчы летам мінулага года. Старажытнае пасяленне спраектавана на гістарычным месцы – раней археалогі знайшлі тут гарадзішча жалезнага стагоддзя. Стваральнікі неаднаразова падкрэслівалі, што галоўная іх ідэя складаецца ў тым, што чалавек можа выкарыстоўваць гэты музей як машыну часу і з яе дапамогай перамяшчацца з жалезнага стаггоддзя ў бронзавае.

Ці атрымалася ў аўтараў праекта рэалізаваць сваю задумку, праверыў фотакарэспандэнт Sputnik Альфрэд Мікус.

Глядзіце таксама:

85
  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Археалагічны музей пад адкрытым небам – адзіны ў краіне турыстычны аб’ект, на якім можна пазнаёміцца з асаблівасцямі матэрыяльнай культуры і духоўнага жыцця старажытнага насельніцтва гэтых тэрыторый.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Археалагічны музей знаходзіцца на поўдні самага старога лесу Еўропы, дзе яго атачаюць маляўнічыя ландшафты даліны ракі Правая Лясная.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Ён складаецца з трох экспазіцый, якія ахопліваюць перыд ад бронзавага стагоддзя да ранняга сярэнявечча.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Тут знаходзяцца гаспадарчыя і жылыя пабудовы таго перыяду.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Незвычайная турыстычная кропка з’явілася на карце Белавежскай пушчы летам 2019 года.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    У 2017 годзе былі выкананы першыя будаўнічыя працы.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Старажытнае пасяленне спраектавана на гістарычным месцы – раней археалогі знайшлі тут гарадзішча жалезнага стагоддзя.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Аб'екты і інтэр'еры экспазіцыі музея адноўлены на падставе вывучэння прадстаўленых археалагічных аналагаў.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Музей пад адкрытым небам пабудаваны згодна з "Дзяржаўнай праграмай аховы навакольнага асяроддзя і ўстойлівага выкарыстання прыродных рэсурсаў" на 2016 - 2020 гады.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Ён займае плошчу больш за 16 гектараў.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Цяпер любы ахвочы турыст можа азнаёміцца з унікальнай гісторыка-культурнай спадчынай нашай краіны.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Стваральнікі неаднаразова падкрэслівалі, што галоўная іх ідэя складаецца ў тым, што чалавек можа выкарыстоўваць гэты музей як машыну часу і з яе дапамогай перамяшчацца з жалезнага стаггоддзя ў бронзавае.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Каб знаёмства з культурай і побытам нашых продкаў было больш поўным, у музеі працуюць інтэрактыўныя пляцоўкі.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    На пляцоўках можна знайсці рэчы каваля, жалезныя прылады працы і многае іншае.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Для аматараў нашай гісторыі - гэта самае лепшае месца.

  • Археалагічны музей у Белавежскай пушчы
    © Sputnik Альфред Микус

    Цікава!

Тэги:
Нацыянальны парк "Белавежская пушча"
Памочнік старшыні Калегіі еўразійскай эканамічнай камісіі Ія Малкіна

Малкіна: у ЕАЭС прадугледжана стварэнне агульнага рынку газу, а не адзінага

0
(абноўлена 16:58 21.10.2020)
Дагавор краін-членаў ЕАЭС аб фарміраванні агульнага рынку газу ўнутры саюза павінен уступіць у сілу не пазней за пачатак 2025 года паведаміла памочнік старшыні Калегіі еўразійскай эканамічнай камісіі Ія Малкіна.
Малкина: в ЕАЭС речь идет о создании общего рынка газа, а не единого

Пытанне стварэння адзінага рынку газу ў краінах ЕАЭС цяпер з'яўляецца досыць актуальным, дамовай аб саюзе прадугледжана паэтапнае фарміраванне агульнага рынку газу, сказала Малкіна падчас брыфінгу ў прэс-цэнтры Sputnik.

"Хацелася б падкрэсліць - менавіта агульнага, а не адзінага", - адзначыла Малкіна.

Праграмай фарміравання агульнага рынку газу і планам мерапрыемстваў прадугледжаны тэрмін распрацоўкі міжнароднага дагавора аб фарміраванні агульнага рынку газу ў рамках саюза, гэта 2021 год з планаваным падпісаннем дагавора ў 2022 годзе, удакладніла памочнік кіраўніка Калегіі ЕЭК.

"Неабходна забяспечыць уступленне міжнароднага дагавора ў сілу не пазней за 1 студзеня 2025 года, гэта з'яўляецца фінальнай датай", - сказала Малкіна.

У цяперашні час рэалізуецца першы этап гэтага працэсу, дадала яна.

Нагадаем, на пачатку кастрычніка беларускі прэм'ер Раман Галоўчанка казаў пра тое, што першы этап стварэння агульнага рынку газу ў Еўразійскім эканамічным саюзе павінен быць завершаны да канца бягучага года. Паводле яго слоў, "фарміраванне агульных энергетычных рынкаў у ЕАЭС, спалучанае з забеспячэннем недыскрымінацыйны падыходаў у галіне цэнаўтварэння, тарыфаў, доступу да паслуг натуральных манаполій, разглядаецца ў якасці найважнейшай задачы для стварэння сапраўды эканамічнага саюза".

Агульны рынак газу ЕАЭС з'яўляецца часткай эканамічнай інтэграцыі ў рамках Саюза. У цяперашні час у Еўразійскі эканамічны саюз уваходзяць Арменія, Беларусь, Расія, Казахстан і Кыргызстан. Аб'яднанне пачало функцыянаваць з 1 студзеня 2015 года.

0
Тэги:
ЕАЭС