Фестываль гістарычнай рэканструкцыі Бітва чатырох эпох

Провады ў армію: што елі, чаго жадалі і якія абрады ладзілі беларусы

222
(абноўлена 15:40 06.11.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра старажытную традыцыю, якая не саступала сваёй ўрачыстасцю вяселлям – праводны вечар.

У апошнія дні восені з даўніх часоў на Беларусі было прынята адпраўляць навабранцаў на службу ў войска. З гэтай нагоды з цягам часу ў народзе быў выпрацаваны адмысловы абрад, які па ўрачыстаці амаль не саступаў вяселлю.

Нягледзячы на ўсе вясковыя справы, звязаныя з нарыхтоўкай ураджаю, самым вялікім клопатам для гаспадароў, калі ў сям’і быў хлопец прызыўнога ўзросту, лічылася арганізацыя праводнага вечара.

Вось, як пра гэтыя часы пісаў беларускі этнограф і фалькларыст Аляксандр Сержпутоўскі ў сваёй кнізе "Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў": "Хлопцы ходзяць п’яныя, гуляюць перад канцом, паюць песні да прашчаваюцца з дзеўкамі. Ніколі так хлопцы не любілі моцно, як цяпер, ніколі не рваласо так сэрцэ, як цяпер на прашчанні. Дзеўкі ходзяць да знахарак варажыць, ці застанецца любы, ці не. А жытка пачынаецца цёмная бы асенняя ночка".

Пілі, біліся і хадзілі ў госці

Працягласць і ўмовы службы ў войску ў розныя гістарычныя перыяды на Беларусі былі розныя. З канца ХІХ стагоддзя  тэрмін службы ў царскім войску значна скараціўся ад 25 да 6 год. Замест рэкруцкай была ўведзена ўсеагульная вайсковая павіннасць, якая ў 1874 годзе распаўсюдзілася і на Беларусь. Такі парадак набору захоўваўся практычна да Кастрычніцкай рэвалюцыі.

"Аб наборы ў 1907 гаду. У прошлым  гаду правіцельство, спадзеючыся, што Дума наробіць клопату, прызвало ў два разы новабранцоў, як заўсягды. Так што назапасіла салдата на колькі гадоў напярод. Цяперака паменшыла яно гэтую лічбу да 6 тысячаў проці прошлае. Усяго ў набор 1907 году пойдзе 463 тысячы", - піша газета "Наша Ніва" ў 16 нумары за 1907 год.

І ўсё ж да мужчын, якія выканалі свой службовы абавязак перад грамадствам, у народзе ставіліся з вялікай пашанай, да іх прыслухоўваліся, з імі раіліся. Іх лічылі дысцыплінаванымі, адважнымі і здольнымі хутка прымаць важныя рашэнні, яны часта добра валодалі граматай. Служылых прасілі ўзначаліць добраахвотныя пажарныя дружыны, быць дэлегатамі па розных пытаннях ад вясковай грамады. Таму паступова беларускія сяляне пачалі ставіцца да службы як да неабходнасці і непазбежнай з’явы на жыццёвым шляху кожнага здаровага хлопца, што дасягнуў пэўнага ўзросту.

Увосень будучыя салдаты пасля заканчэння асноўных сельскагаспадарчых работ цалкам вызваляліся ад усялякай працы. Яны складалі часовы нефармальны гурт, у якім былі свае нормы паводзін. Калі ў штодзённым жыцці бойкі і п’янства строга асуджаліся, то навабранцам гэта дазвалялася, было нормай. Яны, прыбраўшыся ў лепшае адзенне. Хадзілі цэлымі днямі ў госці адзін да аднаго, да сваякоў, суседзяў і ўвогуле маглі зайсці ў любую хату. Адмовіць у пачастунку навабранцам было нельга.  Часам увечары паміж хлопцамі адбываліся бойкі і сваркі, але сельская грамада ўсё ім даравала. У народнай свядомасці яны былі ўжо як бы выведзены за межы разумнага ладу вясковага жыцця. Дарэчы пасля провадаў, выйшаўшы на вуліцу хлопцы з паклонамі прасілі прабачэння ва ўсіх, за магчымыя былыя крыўды.

Білі талеркі "на шчасце" і збіралі грошы "на тытунь"

Сама вечарына адбывалася так. Атрымаўшы павестку навабранец разам з родзічамі ехаў у царкву, дзе за яго здароўё служылі абедню. Пасля запрашалі сваякоў і аднавяскоўцаў на "вечар", акрэсліваючы дзень і гадзіну. У сам вечар каля хаты навабранца збіралася моладзь, а дзяўчаты прытанцоўваючы спявалі адпаведныя частушкі. Сталыя людзі праходзілі ў хату, рассаджваліся па лавах, гаманілі пакуль бацькі не запрашалі ўсіх за стол.

Самыя ганаровыя месцы займаў навабранец і яго хросныя бацькі. Застолле, а іх было два, не адрознівалася ад звычайнай бяседы. Падчас яе гучалі сумныя песні, былыя рэкруты апавядалі рэкруцкія гісторыі, гучалі настаўленні бацькоў, анавяскоўцаў: "Каб табе служыць добра павязло", "Каб мы ў гэтай хаце тваё вяселле згулялі", "Каб бацькоў успамінаў і пісьма дамоў пісаў", "Служы, сынок, добра і сумленна, каб мы маглі ганарыцца табой" і іншыя. Перад навабранцам стаяла талерка, засланая хусцінкай  і кожны павіны быў пакласці туды грошы на "тытунь", "папяросы", "паперу і аловак".

Служба ў войску лічылася вялікім выпрабаваннем не толькі для маладога чалавека, але і ўсёй сям’і, якая ўспрымала "набор" з пэўнай доляй трагізму. Ад наяўнасці лішніх рабочых рук часам залежыў лёс вясковай сям’і. Можа менавіта таму "праводны вечар" быў так насычаны прымхамі і забабонамі, скіраванымі на забеспячэнне бяспекі члену сям’і, які мусіць пакінуць яе на доўгі час.

Каб сын вярнуўсяўся са службы здаровы маці выпякала адмысловы хлеб.

Жители деревни Погост Гомельской области готовятся к народному празднику Юрье
© Sputnik / Егор Еремов
Каб праводзіць сына ў армію, маці пекла адмысловы хлеб

Устаўшы з-за стала хлопец разбіваў талерку на шчасце і пераапранаўся ў іншую кашулю, а ў старую маці загортвала адзін з двух боханаў свежавыпечанага хлеба і хавала яе ў куфар. Там кашуля захоўвалася да вяртання з войска, а бохан павінен быў быць быць абавязкова цэлым, каб і сын вярнуўся дадому "цэлым". Другі бохан хлопцу давалі ў дарогу.

"Каб у добры час пайшоў і ў мірны час вярнуўся"

Каб служба была лёгкай, перад выхадам з хаты блізкія выконвалі цэлы шэраг дзеянняў, якія мелі магічны характар. Так бацькі бласлаўлялі сына малітвай, абразамі з покуці і круглым боханам хлеба, ад якога ён павінны быў тры разы адкусіць.

Выйшаўшы з хаты навабранец паварочваўся тварам у хату і прасіў ва ўсіх прабачэння, а маці ў гэты час пераварочвала вілкі, качаргу каля печы знізу ўверх, што ў народзе лічылася спосабам забеспячэння бесперашкоднага шляху. У двары магічныя дзеі працягваліся. Так сястра або блізкая сваячка павінна была адарваць гузік з кашулі навабранца, а ён у сваю чаргу павінны быў пакінуць след на пяску, які папярэдне перад ганкам насыпалі хлопцы. Сястра зграбала пясок з адбіткам следа ў кучку і завязвала ў хустачку разам з адарваным гузікам, кавалачкам з бохана хлеба ад якога адкусваў навабранец. Маці брала гэту катомачку і хавала яе за абразы ў хаце, дзе яна павінна была захоўвацца да вяртання сына з войска.  Каб дапамагчы сыну ў дарозе, маці клала яму ў кішэню пералёт-траву, якая з’яўлялася абярэгам для падарожнікаў. Сваякі і моладзь праводзілі навабранца за вёску пад музыку, спевы і скокі.

Старажытны абрад Цягнуць Каляду на дуба
© Sputnik Альфрэд Мiкус
Праважалі хлопцаў са спевамі ды скокамі

Адметнай асаблівасцю развітальнага вечара былі танцы, калі хлопец, якога праводзілі на службу танцаваў па чарзе з усімі дзяўчатамі, што былі на вечары. Пасля танца ён развітваўся з дзяўчынай, цалаваў і больш ужо не запрашаў яе. Некаторыя дзяўчаты пасля гэтага дарылі яму насовачку або пояс. Са сваёй нявестай хлопец танцаваў першы і апошні танец.

Існавала традыцыя па якой дзяўчына вышывала на памяць свайму любаму маленькую хусцінку. У мінулым стагоддзі на Палессі яшчэ існаваў абрад чапляння хустачак да культавага дрэва на раздарожжы. Дзяўчына вышывала дзве хустачкі для сябе і для каханага. Яны ішлі на ўскрай вёскі да разлапістага дуба і прывязвалі іх да галінак.  Калі пасля дэмабілізацыі хлопец вяртаўся да хаты пара мусіла зняць свае хустачкі. Па колькасці пар хустачак на дрэве меркавалі колькі хлопцаў не вярнулася ў родную вёску асабліва ў часы ліхалецця.

Народны абрад пад назвай "провады" або "вечар" на вёсцы існуе і цяпер. Натуральна, што з цягам часу ён страціў большую частку элементаў старажытнай абярэгавай магіі, але многае ў абрадзе засталося некранутым часам.  І цяпер многія сем’і, якія маюць прызыўніка традыцыйна збіраюць на ўрачыстасць сваякоў, моладзь і суседзяў і ладзяць пышнае застолле.

222
Тэги:
Ларыса Мятлеўская, Традыцыі і абрады, Беларусь, армія
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (104)

Як на Палессі адзначалі "Шчадрэц" - відэа

25
(абноўлена 22:52 22.01.2021)
Калядныя традыцыі беларусаў у сваім першапачатковым выглядзе дайшлі да нас у XXI стагоддзі, а так, як святкуюць Стары Новы год палешукі, больш нідзе не ўбачыць.

На беразе Прыпяці на самым поўдні краіны стаіць вёска Пагост, якая праславілася на ўвесь свет абрадам "Юраўскі карагод", які мае статус нематэрыяльнай культурнай спадчыны.

Традыцыі і абрады беларускага Палесся настолькі аўтэнтычныя, што ЮНЕСКА надало абраду на Юр'еў дзень асаблівы ахоўны статус.

У Пагосце, як павялося, адзначаюць усе святы і нават Стары Новы год, па-мясцоваму ён называецца Шчадрэц. Вялікая заслуга ў захаванні мясцовых традыцый належыць Кацярыне Аляксееўне Панчэні, якая больш за 30 гадоў ўзначальвала мясцовы дом культуры, а калядаваць хадзіла з трох гадоў.

"Шчадрэц колісь звалі - Васілей, Стары Новы год. Гэта ўжо другая куцця, таму што Раство - першая куцця. На Хрышчэнне будзе трэццяя куцця. Усе абрады у нас звязаныя са збожжам", - распавяла яна.

А каб свята атрымалася, па словах Кацярыны Аляксееўны, трэба прыгаворваць: "Пячыце ладкі, каб цяляты былі гладкі", "Пячыце блінцы, каб дзеці былі, як жарабцы".

Як святкавалі у гэтым годзе Шчадрэц у Пагосце, і прычым тут Мядзведзь, Бусел, Сарока, Цыганка і Каза, глядзіце ў відэарэпартажы Sputnik.

25
Тэги:
Палессе, Шчадрэц
Старадаўні беларускі народны абрад Калядныя цары

Стары Новы год: гісторыя, традыцыі і прыкметы свята

461
(абноўлена 10:48 30.12.2020)
Што гатаваць на святочны стол, чаго рабіць не варта, а таксама прыкметы і правілы Старога Новага года - у аглядзе Sputnik.

Пасля таго, як звыклы Новы год адгрымеў, а вуліцы зноў запоўніліся людзьмі, не спяшайцеся развітвацца са святочным настроем, наперадзе чакае яшчэ адно важнае зімовае свята — Стары Новы год. Адзначаецца гэтая дата ў ноч з 13 на 14 студзеня. І, як любое свята, якое прыжылося ў славян, Стары Новы год захоўвае ў сабе масу традыцый.

У Беларусі і Украіне гэтае свята вядомы як "Шчодры вечар", а ў Расіі — "Овсень". Па старым летазлічэнні гэты дзень прыпадаў на 1 студзеня і называўся Васільевым днём, так як быў днём памяці Васіля Вялікага, а напярэдадні памінальнага дня, адпаведна, 31 снежня — Васільевым вечарам.

Старинный белорусский народный обряд Колядные цари
© Sputnik / Виктор Толочко
Жыхары вёскі Семежава прымаюць удзел у старадаўнім абрадзе "Калядныя цары", падчас святкавання Старога Новага года.

Чаму называецца Стары Новы год

Ніякага асаблівага сэнсу ў назве гэтага свята не існуе. Так называецца гэты дзень толькі таму, што па юліянскім календары Новы год выпадаў з 13 на 14 студзеня. Сёння мы карыстаемся грыгарыянскім календаром, які быў уведзены ў 1918 годзе, таму свята і завецца "Стары" Новы год.

Дзе адзначаюць Стары Новы год

Раней Стары Новы год адзначалі ва ўсіх краінах Савецкага Саюза. Сёння гэтае свята існуе ў Беларусі, Расіі, Украіне, Арменіі, Грузіі, Малдове, Казахстане і Кыргызстане, а таксама ва Узбекістане і Азербайджане.

Такая традыцыя захавалася і на тэрыторыі Швейцарыі, Чарнагорыі, Македоніі і Сербіі. У апошняй, напрыклад, гэтае свята называецца Сербскі Новы год. У ноч з 13 на 14 студзеня на плошчы ў Белградзе традыцыйна даюць салют.

У Японіі Стары Новы год называецца "рысюн" — пачатак вясны, адзначаецца ён не ў сярэдзіне зімы, а 4 лютага.

Правілы свята

Да гэтага свята куплялі добрую прыгожую вопратку. Вечар 13 студзеня называўся "шчодрым", а таму і стол накрывалі адпаведны. Людзі верылі, якім будзе стол, такім будзе і год. Раніцай жанчынам неабходна было прыгатаваць кашу, зробленую з суцэльных зерняў пшаніцы. Кашу запраўлялі салам або мясам. Альбо падавалі з варэннем або мёдам. Таксама гаспадыні пяклі пірагі, бліны або варэнікі.

Святы Васіль лічыўся заступнікам свінаводаў, таму і галоўным пачастункам на святочным стале былі стравы са свініны.

Увечары народ адпраўляўся па суседзях, каб сустрэць Стары Новы год у свеце. Лічылася асабліва важным, каб першым у дом прыйшоў "патрэбны" чалавек, а такім быў малады чалавек са шматдзетнай паважанай сям'і, у якой вялікая гаспадарка. Раніцай моладзь скакала праз падпаленыя снапы сена, каб прагнаць паскуддзе.

У некаторых паселішчах на свята хадзілі калядоўшчыкі. Выканаўцаў калядных песень традыцыйна адорвалі пачастункамі.

Традыцыйныя прыкметы на Стары Новы год

Прыкметы гэтага свята былі звязаны як з надвор'ем, так і навагоднім сталом. Напрыклад, калі прыгатаваная святочная каша атрымлівалася пышнай, прыгожай і смачнай, значыць, чакаць трэба добрага года. Калі ж гаршчок у печы трэскаецца або каша выходзіла нясмачная — трэба чакаць дрэннага года.

Таксама лічылася, калі ў ноч вецер будзе дзьмуць з поўдня, то будучы год будзе шчасным і цёплым, калі ж з захаду — чакаць трэба багацця малака, а таксама рыбы, ну а калі з усходу, то ў годзе будзе добры ўраджай садавіны.

Аб ночы народ казаў: "Васільева ноч зорная — да ўраджая ягад". Калі ж надвор'е марознае, але сухое раніцай, то грыбоў у будучым годзе шмат чакаць не варта.

Прыкметы на Стары Новы год — 2018

Тыя, хто народзіцца 14 студзеня 2018 года, для поспеху і багацця павінны насіць яшмавы камень. Таксама да вечара 13 студзеня неабходна прыбраць з дому святочную елку і раздаць усе даўгі, каб не быць даўжніком увесь 2018-ы год. І, вядома, неабходна памірыцца з усімі, з кім былі ў сварцы, і дараваць ўсім, на каго трымалі крыўду.

Што павінна быць на стале на Стары Новы год

Паводле старажытных традыцый, на стале ў Васільеў вечар павінна была быць шчодрая куцця. Халвы, арэхаў, мёду і разынак не шкадавалі: чым шчадрэй будзе страва, тым насычаней і багацей новы год.

Акрамя таго, на стале абавязкова былі парася, певень або заяц. Усе тры гатункі мяса неслі ў сабе розны сэнс: свініна абяцала багацце, стравы з пеўня — свабоду, а з зайца — поспех ва ўсіх справах.

Немалаважным з'яўлялася і тое, што ўваходзіла ў начынне святочных пірагоў і, што самае галоўнае, варэнікаў на Стары Новы год. Напрыклад, грыбы ў начынні — да доўгага і шчаслівага жыцця, мяса — да дабрабыту, рыс — да багацця, капуста — да грошай, а кроп — да дужага здароўя.

Што нельга рабіць у Дзень святога Васіля

За тыдзень да Старога Новага года нельга было прыбірацца ў новую вопратку, гэта можна зрабіць толькі ў само свята. У гэты дзень нельга казаць віншаванні з адмоўнай часціцай "не" — гэта можа спудзіць жаданне і ўдачу. Таксама нельга сустракаць гэтае свята выключна ў жаночай кампаніі — так можна наклікаць нешчаслівы год.

На святочным стале не павінна быць ракаў і іншых істот, якія адступаюць назад, таму што як можна ў Новы год перанесці былыя праблемы. Таксама ў гэты дзень строга забаронена прыбіраць, таму што можна вынесці поспех і шчасце з хаты.

Рождественские гадания
© Sputnik / Александр Кондратюк
Традыцыйныя варожбы з свечкай

Варожбы на Стары Новы год

Дзяўчыны ў ноч з 13 на 14 студзеня варажылі на розных прадметах. Васільеў вечар лічылі самым удалым для прадказанняў. Людзі верылі, што ўсё нагаданае і загаданае ў гэты час спраўджваецца. Аднак Праваслаўная царква не ўхваляе варажбы.

461
Тэги:
Старый новый год, традиции, народные традиции, Беларусь
По теме
Этнограф: на стары Новы год трэба пазбавіцца ад елак

Супрацоўніцтва Беларусі і Расіі ў галіне энергетыкі ў 2021 годзе

0
(абноўлена 19:46 27.01.2021)
У сераду, 27 студзеня 2021 года, у 16:00 у мультымедыйным прэс-цэнтры Sputnik Беларусь у анлайн-фармаце адбыўся відэамост Мінск-Масква на тэму: "Супрацоўніцтва Беларусі і Расіі ў галіне энергетыкі ў 2021 годзе".

У снежні 2020 года Беларусь і Расія падпісалі пагадненне аб пастаўках газу ў нашу краіну ў гэтым годзе. Прадстаўнікамі Газпрома і міністэрства энергетыкі заяўлялася, што цана будзе ніжэй, чым была па кантракце мінулага года, аднак дакладныя лічбы не былі агучаны.

Наколькі збалансаваным з'яўляецца цяперашні кантракт на пастаўку газу, як будзе развівацца сітуацыя з пастаўкамі нафты, а таксама варыянты супрацоўніцтва ў галіне атамнай энергетыкі - на гэтыя і іншыя пытанні адказаў:

  • галоўны рэдактар ​​аналітычнага часопіса "Геоэнергетика.ru" Барыс МАРЦІНКЕВІЧ.

Чытайце таксама:

0
Тэги:
Энергетыка, Расія, Беларусь
Тэмы:
Саюзная дзяржава Беларусі і Расіі