Стары замак у Гродне

Палац Баторыя ў Гродне: чаго нам гэта будзе каштаваць?

46
(абноўлена 15:12 11.11.2020)
Стары замак у Гродне з лямпавых паштовак дзяцінства назаўжды сышоў у гісторыю. Маштабная будоўля - рэстаўрацыяй назваць гэта язык не паварочваецца - змяніла яго аблічча, ды так, што, апынуўшыся ў нашым стагоддзі, кароль Стэфан Баторый не пазнаў бы сваё стварэнне.

Апошнія гады дзяржава ўкладвае мільёны рублёў у тое, каб захаваць для беларусаў адзінкавыя элементы нашай гістарычнай спадчыны, што яшчэ туляцца па гарадах і якім пашчасціла не быць сцёртымі дашчэнту.

Больш за ўсё спецыялісты перажываюць за лёс Старога замка ў Гродне, і не столькі з-за таго, што гэта помнік гісторыі архітэктуры і яго неабходна захаваць, паколькі так загадвае літара беларускага закона.

Адзіная ацалелая на абшарах Вялікага Княства Літоўскага рэзідэнцыя караля Рэчы Паспалітай і Вялікага князя Літоўскага Стэфана Баторыя заслугоўвае ўвагі як месца, якое стала фактычна другой сталіцай дзяржавы, тут кароль знайшоў вечны спакой. Чаму блюзнерская рэстаўрацыя прыносіць толькі боль і расчараванне, разбіраўся калумністаў Sputnik Станіслаў Андросік.

Намалюем - будзем жыць

Будпляцоўка Старога замка зараз, як і год таму, мала падыходзіць для правядзення дыскусій пра лёсы цвярдыні Вітаўта, якая зведала радыкальныя змены, і палаца Баторыя, які рыхтуецца прыняць тую ж доля.

Таму ў лістападзе 2019 года ў Новым замку ў Гродне сабраўся круглы стол, на якім гісторыкі, археолагі, будаўнікі і чыноўнікі ад культуры абмяркоўвалі, як быць далей.

Аказалася, што першая чарга рэстаўрацыі замка выявіла сур'ёзныя памылкі ў праекце аўтарства архітэктара Уладзіміра Бачкова. Тут была і памылковая стаўка на тое, што ў эпоху Баторыя замак пераладжваў Санці Гучы, відавочны пракол з будынкам камяніцы. Пасля раскопак археолагі пацвердзілі, што яе не было на тэрыторыі замка, затое сапраўдны замкавы брук XV - пачатку XVI стагоддзя разабралі і выкінулі, каб збудаваць навадзел.

Сграфіта, уязная брама і купал над ёй папросту сталі полем бою паміж спецыялістамі і будаўнікамі з уладнай вертыкалі. Толькі падключэнне дэсанту ў выглядзе польскіх гісторыкаў дазволіла прывесці гэтыя пражэкты у хоць трохі прыстойны выгляд.

Вид из ворот на каменицу и мерную избу - абсолютно выдуманные объекты, что отчетливо видно по письменным источникам, а перед этим строительством было доказано археологами.
© Sputnik / Инна Гришук
Выгляд з варот на "камяніцу" і "мерную хату" - абсалютна выдуманыя аб"екты, што выразна відаць па пісьмовых крыніцах, а перад гэтым будаўніцтвам было даказана археолагамі.

Круглы стол па факце было складана назваць дыскусіяй, таму што апанавалі рэдка, у асноўным напружана слухалі крытыку. Мне гэта і зусім тады нагадала "маўклівы сойм", таму што стварылася ўражанне: як бы ні скончыўся сход зацікаўленых бакоў, а рашэнне ўжо прынята.

Абяцаць - клапотная справа

Запомніліся словы начальніка ўпраўлення культуры Гродзенскага аблвыканкама Алены Клімовіч, якая назвала Стары замак найвялікшым здабыткам беларускай зямлі. І тут з ёй ніхто не ўзяўся спрачацца. Мы цэнім яго, таму і перажываем за тое, што з ім дзеюць "рэстаўратары" - архітэктар, які ўвасабляе за дзяржаўны кошт свае мары аб стагоддзі барока ў камені, і чыноўнікі, не здольныя прызнаць памылковасць сваіх дзеянняў.

Аднак надзея была. Год таму, прызнаючы неадназначнасць вынікаў першай чаргі рэканструкцыі замка, Алена Клімовіч клятвенна абяцала, што цяпер работы на помніку архітэктуры будуць ісці з улікам новых дадзеных гістарычнай навукі. У тым ліку, матэрыялы даследаванняў 80-х гадоў зноўку будуць крытычна перагледжаны.

Здавалася, усё ўжо пагадзіліся, што праектная прапанова архітэктара Уладзіміра Бачкова пра тое, дзе быў і як выглядаў ўваход у палац, не вытрымлівае крытыкі. Нагадаем, што наваяўлены дойлід хацеў збудаваць масіўны рызаліт (каменны парадны ганак - Sputnik) на ўваходзе, а таксама атык, у гістарычнай наяўнасці якога моцна сумняюцца сучасныя спецыялісты, ды яшчэ змяніць прызначэнне некаторых пакояў. Асабліва ўразіў момант, калі ў пакоі, дзе, як мяркуецца, паміраў кароль Стэфан Баторый, па новым праекце хацелі размясціць "клазет".

Будаваць палац ва ўсю моц

Устрывожаная грамадскасць павінна была выдыхнуць і набрацца цярпення, бо нас чакаюць археалагічныя раскопкі, зандаж сцен палаца, праца спецыялістаў з атрыманым матэрыялам і на выхадзе - сапраўднае заключэнне экспертаў аб тым, як мог выглядаць палац у эпоху Стэфана Баторыя, з якім, як ужо могуць працаваць архітэктары і рэстаўратары і які стане выдатным прыкладам аднаўлення помніка на радасць усім беларусам.

Насычаныя падзеі гарачага айчыннага лета і не менш запамінальнай восені адцягнулі усіх ад таго, што дзеецца з гісторыяй Старога замка ў Гродне. Аказваецца, без лішняй шуміхі і затрымак ужо праведзены конкурс на другую чаргу рэстаўрацыі. Напэўна, тут магла быць інтрыга, але яе не бывае, калі ў упраўлення капітальнага будаўніцтва аблвыканкама працуе бюджэтная логіка. Мільёны рублёў на "праектаванні" ўжо калісьці намаляванага архітэктарам замка асвоіць зноў "Гроднаграмадзянпраект".

Праект на другую чаргу, гэта значыць фактычна перабудову палаца Баторыя будзе рабіць не хто іншы, як незабыўны навуковы кіраўнік аб'екта Уладзімір Бачкоў.

Старый замок в Гродно
© Sputnik / Инна Гришук
Стары замак у Гродне

Ці варта казаць, што ніякіх археалагічных даследаванняў на другой чарзе будоўлі спецыялісты ў гэтым сезоне не праводзілі, не пачалася і праца па дадатковым гістарычным даследаванні замка. Чыноўнікі ад культуры вырашылі дзейнічаць у звыклым для сябе ключы - зрабіць праект рэстаўрацыі на мільёны рублёў, а калі навукоўцы абурацца тым, што яны пракруцілі, папросту заявіць, што грошы ўжо выдаткаваныя.

Хочацца думаць, што ва ўладнай вертыкалі знойдзецца чалавек, здольны ацаніць "творчасць" Бачкова ў Гродне, каб раз і назаўсёды прызнаць, што гэта ўсё было памылкай, каб пасля не сціраць яго імя, як Герастрата, з памяці.

46
Тэги:
Стары замак, Гродна
Тэмы:
Рэканструкцыя Старога замка ў Гродне: аднаўленне ці знішчэнне? (14)
Мотальскія прысмакі – 2019

Кухня нашых продкаў: гатуем стравы з мяса трусоў і зайцаў

15
(абноўлена 16:52 27.11.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская вучыць, як выбіраць лепшае мяса і гатаваць з яго найсмачнейшыя стравы.

Традыцыйна ад восені да вясны пачынаецца сезон палявання на зайцаў, калі іх мяса лічыцца найлепшым па якасці. Цікава, што да ХІХ стагоддзя ў Расіі мяса зайцоў практычна не ўжывалі, паколькі ад ХІ па ХVІІ стагоддзе сярод рускіх яно лічылася забароненым, паганым, язычніцкім. Магчыма, таму нават на пачатку ХХ стагоддзя, калі адбываліся царскія паляванні ў Белавежскай пушчы, сярод іншай дзічыны зайцаў не лічылі за здабычу. На іх палявалі сяляне, палеткі якіх межавалі з пушчай і там іх ловы не лічыліся браканьерствам.

У беларусаў заяц вельмі папулярны персанаж чарадзейных казак і казак пра жывёл. У народзе існавала перакананне, што сустрэча з зайцам на дарозе абяцала няўдачу ў справах, а калі той забяжыць у вёску, то чакай пажару. І ўсё ж да слабейшага за іншых звяроў зайкі ставіліся лагодна. Адна з паляшуцкіх легенд, прыведзеная Чаславам Пяткевічам у кнізе Рэчыцкае Палессе распавядае:

"Надзвычайную чуйнасць зайца прыпісваюць яго баязлівасці. Ён вельмі баязлівы, бо мае невялічкае сэрца; Бог яму вылепіў надта доўгія вушы, а на сэрца не хапіла гліны, дак адарваў хвост, кідаючы толькі адростачак, каторы патом аброс шэрсцю, дай зрабіў маленькае сэрца. Ось зачым ён усіх баіцца, а яго ніхто".

У 1861 годзе ў Расіі ў Курску быў выдадзены кулінарны даведнік Алены Малахавец "Падарунак маладым гаспадыням". Пры яго напісанні аўтар натхнялася вядомай у той час кулінарнай кнігай Вінцэнты Завадскай "Літоўская кухарка", якую ў дзень вяселля ёй падарыў  муж Франц Малахавец. З гэтай кнігі Алена Малахавец запазычыла немала рэцэптаў беларускай кухні, сярод якіх і стравы з зайцаў. Перад іх прыгатаваннем аўтар навучала маладых гаспадынь як па тушцы зайца вызначыць яго ўзрост і як пасля апрацаваць  мяса такім чынам, каб атрымалася смачная страва. Так у маладога зайца пярэднія ногі лёгка пераламіць, у яго тоўстыя калені, кароткая і тоўстая шыя і мяккія вушы. Старыя зайцы доўгія і худыя. Прынесены з палявання заяц павінны быў паляжаць у скурцы не менш за тры дні, затым, не здымаючы скуркі, яго патрашылі. Малахавец нагадвала, што ў такім выглядзе падвешаныя ў халодным месцы зайцы маглі захоўвацца да трох тыдняў. За два дні перад прыгатаваннем з іх здымалі скурку і апрацоўвалі мяса.

Згодна з кулінарнымі даведнікамі заяц русак лепшы за беляка. Ён павінны быць тлусты і не старэйшы за адзін год. Да таго ж горшым лічыцца мяса зайцаў, якія водзяцца ў балоцістых мясцовасцях. Зайчаціна мае цёмны колер, жорсткая і бедная тлушчамі, мае моцны спецыфічны смак. Калі гатуюць зайца, то з мяса выдаляюць усе абалонкі і плеўкі, якіх у зайчаціне шмат. Маладую зайчаціну можна есці адразу, марынуюць яе ў лёгкім марынадзе толькі для смаку. Старую зайчаціну марынуюць напрацягу трох дзён. Пры прыгатаванні зайчаціны трэба ўлічваць, што спінка становіцца мяккай раней за ножкі. Зайца і труса гатуюць як цэлага, так і парэзанага на кускі. Іх рассякаюць папалам упоперак, на чатыры часткі, або разам з косткамі на порцыі. Толькі для некаторых страў мяса аддзяляюць ад костак. Нятлустых зайцаў і трусоў шпігуюць або абкладаюць кавалачкамі сала і абвязваюць.

Мяса трусоў і зайцаў, смажаць, запякаюць і тушаць, а больш старых жывёл вараць.

Мяса труса светлае і далікатнае, хутка становіцца мяккім пры тэрмічнай апрацоўцы. З-за незвычайнага прысмаку трусяціна патрабуе вострых прыпраў і шмат зеляніны. Старых і нятлустых трусоў марынуюць, каб яны сталі больш далікатнымі на смак. Зайчаціну або трусяціну прынята тушыць, вымочваючы перад гэтым 10-12 гадзін у растворы з воцатам, з  дадаткам алею, у квасе або ў малочнай сыроватцы. Каб палепшыць смак стравы з зайчаціны або трусяціны, часта выкарыстоўваюць віно.

Вінаграднае віно ў кулінарыі прымяняецца ў вельмі малых дозах і амаль заўсёды як каталізатар пры адварванні і тушэнні. Под уплывам тэмпературы спірт выпараецца, а вінаградны сок гусцее і сваім пахам спрыяе паляпшэнню смаку стравы. Так, невялікая колькасць сухога чырвонага віна разам з вадой адбівае непрыемны пах мяса. 1-2 сталовыя лыжкі кіслага чырвонага віна, якое дадалі ў смажаніну, не толькі паляпшае яе смак, але і паскорвае яе прыгатаванне.

Гарнірам да трусяціны звычайна служыць мяккая на смак, тушаная або вараная агародніна, зялёная салата. Салата з памідораў і агуркоў, і фруктовыя кампоты. Зайчаціну сервіруюць з духмянымі соусамі тушанай чырвонай капустай або буракамі, вострай салатай ў марынадзе.

Суп з зайца з клёцкамі

Інгрыдыенты:

  • Галава, шыя, брушная частка і ядомыя вантробы аднаго труса або зайца
  • 1,5 л вады
  • 2 цыбуліны
  • 1 морквіна
  • 1/4 частка сэльдэрэю
  • 1 лаўровы ліст
  • ½ ст лыжкі чабору
  • 3 ягады ядлоўцу
  • 3 гарошыны чорнага і 2 гарошыны духмянага перцу
  • 80 гтаматнага пюрэ
  • 2 ст лыжкі сухога чырвонага віна
  • Соль
  • Молаты чырвоны і чорны перац
  • 1-2 чайныя лыжкі цукру

Для клёцак

  • 1 яйка
  • 4 ст лыжкі мукі
  • 20 г масла
  • Гашаная сода або разрыхляльнік цеста
  • Мускатны арэх на кончыку нажа
  • Соль

Як гатаваць:

Зайчаціну добра вымыць і варыць у падсоленай вадзе з вялікай цыбулінай, лаўровым лістом, чаборам, ягадамі ядлоўцу, чорным і духмяным перцам. Варыць да таго часу пакуль мяса не будзе адставаць ад костак. Гатовае мяса аддзяліць ад костак разам з вантробамі, прапусціць праз мясарубку або дробна парэзаць, дадаць другую цыбуліну, натаркаваную на дробнай тарцы моркву, сельдэрэй і таматнае пюрэ. Сумесь добра вымяшаць, разбавіць працэджаным булёнам, пасыпаць молатым чырвоным і чорным перацам, дадаць цукар і варыць 5-10 хвилин. Перад канцом варкі ўліць чырвонае віно. Для прыгатавання здобных клёцак узбіць яйцо, дадаць муку, разрыхляльнік цеста, амаль растопленае масла, мускатны

арэх на кончыку нажа, соль. Густаватае цеста раскачаць у тонкі валік, нарэзаць кавалачкамі і кідаць у кіпячы суп, варыць 3-5 хвілін. Перад падачай дадаць сталовую лыжку зеляніны любісты.

Заяц печаны са смятанай

Інгрыдыенты:

  • 1 заяц (трус)
  • 100 г сала
  • 1 ст лыжка масла
  • 1 шклянка смятаны
  • 0,5 лімона

Як гатаваць:

Нашпігаваць салам ачышчаную тушку зайца, пасаліць, пакласці на бляху і пячы, абклаўшы маслам. Калі спячэцца напалову, паліць смятанай і ў ёй дапячы. Тады парэзаць на кавалкі і заліць соусам, які ўтварыўся на блясе.

Перад дапяканнем і заліццем соусам можна абкласці зайца лімонам, нарэзаным кружочкамі.

Таксама асобна да такой стравы можна падаць жэле з чорнай смародзіны.

15
Тэги:
беларуская кухня, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі

Беларускі лён: сакрэты вытворчасці элітнай тканіны

528
(абноўлена 09:47 23.11.2020)
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
Людзі спрадвеку з павагай ставіліся да льну: у льняныя тканіны заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў і апраналі цнатлівых дзяўчат на вяселлі.

Лён на Беларусі вырошчваюць са старадаўніх часоў. Продкі заўсёды ставіліся з павагай да гэтай культуры, бо яна літаральна магла апрануць цэлую сям’ю і нават вёску.  Чыстае і светлае льняное адзенне было сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму маладыя дзяўчаты на вяселле апраналі сукенкі, зробленыя з ільнянога матэрыялу. А ў Старажытным Егіпце, дзе людзі даведаліся пра лён 7-9 тысяч гадоў таму, тканіны з лёну лічыліся элітнымі, таму ў іх заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў.

Прыгажосць і зручнасць ільняной тканіны цэніцца ва ўсім свеце, а на Беларусі і дагэтуль захоўваюць традыцыі льнянога ткацтва. Кросны, варштат, мялкі, церніцы, трапкач і іншыя старадаўнія прылады для вырабу льняной тканіны — у фотастужцы Sputnik.

Гэта, безумоўна, не нанатэхналогіі, але паглядзець таксама ёсць на што.

Глядзіце таксама:

528
  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На Беларусі лён вырошчваюць са старадаўніх часоў. Нашы продкі казалі, што "лён усіх апранае", і прысвячалі гэтай сельскагаспадарчай культуры свае песні, вершы і казкі.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Лён быў сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму нявеста на вяселле апранала сукенку з ільну. На беларускім гербе кветачкі льну сімвалізуюць працавітасць, дабрабыт і парадак.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Традыцыйнай прыладай ткацтва на Беларусі быў гарызантальны ткацкі станок — кросны. Беларускія навукоўцы вылучаюць некалькі тыпаў ткацкіх станкоў, якія існавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзя і адрозніваліся па канструкцыі. У больш прымітыўных (на "сохах" і на "станінах") асобныя дэталі ўкапваліся ў зямлю ці мацаваліся да столі. Больш дасканалыя называліся "рамавы ткацкі станок" ці "варштат".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На першым этапе льноапрацоўкі ад сцяблоў саспеўшага, а потым вымачанага і высушанага льну аддзяляюць галоўкі. Рабілася гэта пры дапамозе драўляных "пранікаў", якімі іх аббівалі. На поўначы Беларусі галоўкі абрывалі спецыяльнымі нажамі-"драчкамі".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля абрывання галовак сцябло льну разміналі на "мялках" або "церніцах", каб вызваліць з яго валакно. На Беларусі вядомыя нахільныя і гарызантальныя мялкі. Іх рухомыя часткі — білы — мелі адно ці два рэбры.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля апрацоўкі на мялках рэшткі кастры на валакне выдалялі пры дапамозе "трапала".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Прыладамі для часання льну служылі драўляныя і металічныя "грэбні". Пры іх дапамозе валакно расшчаплялася на больш тонкія валаконцы і канчаткова ачышчалася ад кастры. Пасля часання льну атрымлівалася валакно рознай якасці. Адыходы ад часання ўтваралі "кудзелю".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Валакно, якое заставалася пасля часання, — "кужаль" — спляталася ў косы і ў такім выглядзе захоўвалася да прадзення.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Наступны этап апрацоўкі льну — прадзенне — звязаны з вырабам нітак з валакна. Звычайна ім займаліся жанчыны ў перыяд з лістапада па сакавік. Асноўнымі прыладамі прадзення былі прасніца, верацяно і самапралка.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Працэс прадзення пачынаўся з замацавання кудзелі на прасніцы. На стойцы мацавалася кудзеля, а на донца садзілася жанчына. Стойка прасніцы, якая не мела донца, устаўлялася ў спецыяльную адтуліну ў лаве.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Самая старадаўняя прылада для прадзення — верацяно. Яго выраблялі з драўніны ясеня, грушы ці бярозы. Пры прадзенні жанчына пальцамі правай рукі выцягвала валакно з кудзелі, адначасова трыма пальцамі левай рукі паварочвала верацяно.

Тэги:
лён, Беларусь, Народныя традыцыі, спадчына
Іней

Які сёння дзень: 29 лістапада 2020 года

162
(абноўлена 11:22 20.11.2020)
Гэты дзень з'яўляецца трыста трыццаць чацвёртым па грыгарыянскім календары, да канца года застаецца 32 дні.

Якія падзеі адбыліся 29 лістапада і чым азнаменаваны гэты дзень у народным календары, чытайце ў спраўцы Sputnik.

Гістарычныя падзеі 29 лістапада

  • У 1812 годзе падчас пераправы праз Бярэзіну ў ходзе адступлення Напалеон I Банапарт, не чакаючы адсталых войскаў і абозаў, загадаў спаліць масты.
  • У 1961 годзе быў узарваны Гродзенскі фарны касцёл.

Хто нарадзіўся 29 лістапада

  • 1908 год: Яўгеній Красоўскі, беларускі мастак.
  • 1951 год: Аляксандр Гвоздзікаў, беларускі скульптар.
  • 1951 год: Валерый Данэйка, спявак, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь.
  • 1952 год: Радзівон Бас, беларускі прадзюсар і рэжысёр.

Таксама сёння нарадзіліся рускі мастак і архітэктар Аляксандр Брулоў і ірландскі пісьменнік Клайв Стэйплз Льюіс.

29 лістапада ў народным календары

У гэты дзень Праваслаўная царква ўспамінае аднаго з 12 апосталаў, евангеліста Левія Матвея. У народзе 29 лістапада вядома як Матвееў дзень.

Існавала прыслоўе: "На Мацея зіма пацее". Гэта значыць, што зімовае надвор'е пакуль не ўсталявалася, ідзе то дождж, то снег, добрага снежнага шляху на дарогах яшчэ няма. Звычайна ў гэты дзень сыра і цёпла, чым цяплей 29 лістапада, тым халадней будзе ўзімку.

На Мацея таксама часта дзьмуць моцныя вятры. Яны прадракаюць доўгую зіму з завеямі і глыбокім снегам.  

162
Тэги:
народны каляндар, які сёння дзень
Тэмы:
Які сёння дзень: каляндар знакавых падзей