Калі ў сям'і няма рыбакоў, шчупака можна набыць на кірмашы

Меню шляхты: гатуем шчупака з кіслай капустай

147
(абноўлена 14:53 11.12.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра куліг і вучыць гатаваць страву са стала дробнай шляхты.

Наперадзе цэлая чарада святочных дзён, і многія ўжо запланавалі, як правядуць навагоднюю ноч, сустрэнуць Каляды і Шчадрэц, які прыпадае на Стары Новы год. Хтосьці пойдзе ў госці ці паедзе ў цёплыя краіны, хтосьці на лыжах адправіцца ў зімовы лес або закруціцца ў цёплы плед і будзе глядзець тэлевізар.

Цікава, а як бавілі свой вольны час нашы продкі у даўнія часы? Мемуарная літаратура сведчыць пра тое, што фантазіі ў формах і якасці адпачынку ім было не займаць. Так у ХVІІІ стагоддзі прадстаўнікі розных саслоўяў насельніцтва Рэчы Паспалістай бавілі час па-рознаму.

У інструкцыях, складзеных Антоніем Тызенгаўзам у 70-я гады ХVІІІ стагоддзя, патрабавалася, каб прыгонны, незалежна ад пары года, уставаў у чатыры гадзіны раніцы і працаваў чатырнаццаць гадзін на дзень. Зразумела, што праблемы вольнага часу ў сялян не паўставала. І тым не менш, на Каляды і Вялікдзень ад хаты да хаты вяскоўцы хадзілі з песнямі і Казой, ладзілі цэлыя прадстаўленні. Калі ў карчму прыходзілі скамарохі, мядзведнікі, сляпыя лірнікі, то туды збягалася ўся вёска. Папулярнымі ў доўгія зімовыя вечары былі і попрадкі. На іх гучалі песні і казкі, якія перадаваліся ад пакалення ў пакаленне. Па вечарах у нядзелю сяляне збіраліся ў карчме, пацягвалі гарэлачку і піва, гаманілі, наймалі музыкаў і танчылі пад гукі скрыпкі, дуды або цымбал. Вось і ўсе зімовыя забавы вёскі.

У той час, калі сяляне працавалі ад ранку да вечара, магнаты і шляхта, за рэдкім выключэннем, толькі і рабілі, што балявалі. Усе "празаічныя" справы па гаспадарцы перадавяраліся аканомам. Вольны ж час, як і грошы, траціліся марна – на гасцяванне, баляванне і паляванне.

Што такое "куліг"?

У шляхецкай Рэчы Паспалітай існаваў своеасаблівы культ госця. Маўляў госць у дом – Бог у дом. У тыя часы пісалі, што ў шляхціца ледзь сэрца не выскоквала ад радасці, калі ён пабачыў пыл на дарозе. Гасцей чакалі, сілай заварочвалі ў дом, віталі доўгімі прамовамі, а потым днямі не адпускалі – здымалі і хавалі колы, нават спойвалі фурмана. Праўда, некаторыя падарожнікі злоўжывалі звычаямі, і гэта пра іх  тады склалі прымаўкі: "Госць не ў пару горш за татарына", "Госць і рыба на трэці дзень смярдзяць".

Асабліва нахабна паводзілі сябе госці падчас "карнавала" ад Каляд да Вялікага посту. Перад запустамі на Масленіцу існаваў звычай, які называўся "куліг". Яго наладжвала дробная, ніжэйшай заможнасці шляхта. Кулігі выглядалі прыкладна так: два або тры суседы, дамовіўшыся паміж сабой, бралі сваю сям’ю, слуг, што былі ў доме (акрамя малых дзяцей, з якімі заставаліся два дарослыя) і, напакаваўшыся ў санкі, карэты, вазочкі, як хто мог, кіраваліся да бліжэйшага суседа, які іх не запрашаў і не чакаў.

Не папярэджвалі гаспадара таму, што не маючы жадання прымаць гасцей, ён мог з’ехаць з хаты. Застаўшы гаспадара знянацку, загадвалі даваць ім есці, піць, коням і людзям, без усялякіх цырымоній. Гасцявалі да таго часу, пакуль склеп, камора і свіран не пусцелі ўшчэнт. Калі ж усё выелі і выпілі, бралі таго небараку з цэлай яго сям’ёй і цягнуліся да іншага суседа, якому рабілі такое ж спусташэнне, затым ехалі далей, пакуль не даходзіла чарга да тых, хто пачаў куліг.

Але ў іх дамах кампанія звычайна доўга не затрымвалася, паколькі ўжо была стомленая ненажэрствам і дэбошамі ў больш багатых дамах. Да таго ж незаможныя ініцыятары кулігаў, звычайна п’яніцы, не мелі ні запасаў спіртнога, ні залежаў у каморы. Кулігі суправаджаліся пераапрананнямі ў карнавальныя касцюмы. Ці не адгалоскі тых самых куліг апісаў Уладзімір Караткевіч у сваім творы "Дзікае паляванне караля Стаха"? Шляхціц Дубатоўк прымаў сваіх гасцей амаль такім жа чынам.

Калі гасцей збіралася зашмат і аднаго стала аказвалася мала, то тады на драўляных "казлах" збіваліся негабляваныя дошкі. Такім чынам артымлівалісь вузкія сталы, якія расстаўляліся "падковай". Звычай рабіць такую мэблю захаваўся ў некаторых вёсках да нашых часоў.

Щука на озере
© Sputnik / Алексей Никольский
Шчупак у возеры

Натуральна, што шляхта харчавалася значна лепш за сялян, хоць іх меню было і бяднейшым за магнацкае. І ўсё ж іх меню ўражвае. У звычайныя дні шляхта ела два разы на дзень: снедала ў дзесяць – дванаццаць гадзін і абедала ў шэсць, а ў перапынках часта перакусвала. Акрамя хлеба, пірагоў з накрыпкай, страў з гародніны, салёных і сухіх грыбоў, кіслай капусты, ужывалі мяса, дзічыну, рыбу. Сярод дробнай шляхты паступова распаўсюджвалася мода на заморскія прадукты, спецыі і стравы з іх. Так на Брэстчыне ў тыя часы на куццю (Каляды) абавязкова падавалі суп міндальны з разынкамі, боршч з вушкамі (разнавіднасць пяльменяў), грыбы і селядцом, шчупака з шафранам, праснакі з макам і мёдам, акунёў з алеем і дробна парэзаным яйкам.

Каб  наблізіцца да смаку тых часу прапаную прыгатаваць не складаную ў прыгатаванні страву, складнікі для якой лёгка здабыць для любой гаспадыні.

Шчупак, запечаны з квашанай капустай

Інгрыдыенты:

  • 1 шчупак на 1,5-2 кг
  • 2 цыбуліны
  • 1 морква
  • 1 корань пятрушкі
  • 1 карняплод сельдэрэю
  • 1 цыбуля парэй
  • Соль
  • 1 кг квашанай капусты
  • 100-150 г масла
  • 2-3 сухарыкі

Як гатаваць:

Пачышчанага і пасоленага шчупака заліць халоднай вадой разам з карэннем і зварыць, квашаную капусту асобна зварыць да мяккасці з лыжкай масла. І рыбу, і капусту астудзіць. Нарэзаць шчупака на кавалкі і выбраць косткі. Тоўстым слоем масла абмазаць форму для запякання, пакласці на яе слой капусты, потым слой рыбы, потым зноў масла, капусту, рыбу - і так, пакуль форма не будзе запоўненая. Апошнім павінен быць слой капусты і масла.

Накрыць форму крышкай і паставіць у печ альбо духоўку на паўгадзіны, потым выняць, пасыпаць страву цёртымі сухарамі, шчодра паліць растопленым маслам, праколваючы страву відэльцам, каб масла дайшло ў глыбіню, і на паўгадзіны зноў паставіць запякацца, каб страва падрумянілася.

147
Тэги:
Беларусь, Народныя традыцыі, Кухня, Ларыса Мятлеўская
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (104)
Старадаўні беларускі народны абрад Калядныя цары

Стары Новы год: гісторыя, традыцыі і прыкметы свята

459
(абноўлена 10:48 30.12.2020)
Што гатаваць на святочны стол, чаго рабіць не варта, а таксама прыкметы і правілы Старога Новага года - у аглядзе Sputnik.

Пасля таго, як звыклы Новы год адгрымеў, а вуліцы зноў запоўніліся людзьмі, не спяшайцеся развітвацца са святочным настроем, наперадзе чакае яшчэ адно важнае зімовае свята — Стары Новы год. Адзначаецца гэтая дата ў ноч з 13 на 14 студзеня. І, як любое свята, якое прыжылося ў славян, Стары Новы год захоўвае ў сабе масу традыцый.

У Беларусі і Украіне гэтае свята вядомы як "Шчодры вечар", а ў Расіі — "Овсень". Па старым летазлічэнні гэты дзень прыпадаў на 1 студзеня і называўся Васільевым днём, так як быў днём памяці Васіля Вялікага, а напярэдадні памінальнага дня, адпаведна, 31 снежня — Васільевым вечарам.

Старинный белорусский народный обряд Колядные цари
© Sputnik / Виктор Толочко
Жыхары вёскі Семежава прымаюць удзел у старадаўнім абрадзе "Калядныя цары", падчас святкавання Старога Новага года.

Чаму называецца Стары Новы год

Ніякага асаблівага сэнсу ў назве гэтага свята не існуе. Так называецца гэты дзень толькі таму, што па юліянскім календары Новы год выпадаў з 13 на 14 студзеня. Сёння мы карыстаемся грыгарыянскім календаром, які быў уведзены ў 1918 годзе, таму свята і завецца "Стары" Новы год.

Дзе адзначаюць Стары Новы год

Раней Стары Новы год адзначалі ва ўсіх краінах Савецкага Саюза. Сёння гэтае свята існуе ў Беларусі, Расіі, Украіне, Арменіі, Грузіі, Малдове, Казахстане і Кыргызстане, а таксама ва Узбекістане і Азербайджане.

Такая традыцыя захавалася і на тэрыторыі Швейцарыі, Чарнагорыі, Македоніі і Сербіі. У апошняй, напрыклад, гэтае свята называецца Сербскі Новы год. У ноч з 13 на 14 студзеня на плошчы ў Белградзе традыцыйна даюць салют.

У Японіі Стары Новы год называецца "рысюн" — пачатак вясны, адзначаецца ён не ў сярэдзіне зімы, а 4 лютага.

Правілы свята

Да гэтага свята куплялі добрую прыгожую вопратку. Вечар 13 студзеня называўся "шчодрым", а таму і стол накрывалі адпаведны. Людзі верылі, якім будзе стол, такім будзе і год. Раніцай жанчынам неабходна было прыгатаваць кашу, зробленую з суцэльных зерняў пшаніцы. Кашу запраўлялі салам або мясам. Альбо падавалі з варэннем або мёдам. Таксама гаспадыні пяклі пірагі, бліны або варэнікі.

Святы Васіль лічыўся заступнікам свінаводаў, таму і галоўным пачастункам на святочным стале былі стравы са свініны.

Увечары народ адпраўляўся па суседзях, каб сустрэць Стары Новы год у свеце. Лічылася асабліва важным, каб першым у дом прыйшоў "патрэбны" чалавек, а такім быў малады чалавек са шматдзетнай паважанай сям'і, у якой вялікая гаспадарка. Раніцай моладзь скакала праз падпаленыя снапы сена, каб прагнаць паскуддзе.

У некаторых паселішчах на свята хадзілі калядоўшчыкі. Выканаўцаў калядных песень традыцыйна адорвалі пачастункамі.

Традыцыйныя прыкметы на Стары Новы год

Прыкметы гэтага свята былі звязаны як з надвор'ем, так і навагоднім сталом. Напрыклад, калі прыгатаваная святочная каша атрымлівалася пышнай, прыгожай і смачнай, значыць, чакаць трэба добрага года. Калі ж гаршчок у печы трэскаецца або каша выходзіла нясмачная — трэба чакаць дрэннага года.

Таксама лічылася, калі ў ноч вецер будзе дзьмуць з поўдня, то будучы год будзе шчасным і цёплым, калі ж з захаду — чакаць трэба багацця малака, а таксама рыбы, ну а калі з усходу, то ў годзе будзе добры ўраджай садавіны.

Аб ночы народ казаў: "Васільева ноч зорная — да ўраджая ягад". Калі ж надвор'е марознае, але сухое раніцай, то грыбоў у будучым годзе шмат чакаць не варта.

Прыкметы на Стары Новы год — 2018

Тыя, хто народзіцца 14 студзеня 2018 года, для поспеху і багацця павінны насіць яшмавы камень. Таксама да вечара 13 студзеня неабходна прыбраць з дому святочную елку і раздаць усе даўгі, каб не быць даўжніком увесь 2018-ы год. І, вядома, неабходна памірыцца з усімі, з кім былі ў сварцы, і дараваць ўсім, на каго трымалі крыўду.

Што павінна быць на стале на Стары Новы год

Паводле старажытных традыцый, на стале ў Васільеў вечар павінна была быць шчодрая куцця. Халвы, арэхаў, мёду і разынак не шкадавалі: чым шчадрэй будзе страва, тым насычаней і багацей новы год.

Акрамя таго, на стале абавязкова былі парася, певень або заяц. Усе тры гатункі мяса неслі ў сабе розны сэнс: свініна абяцала багацце, стравы з пеўня — свабоду, а з зайца — поспех ва ўсіх справах.

Немалаважным з'яўлялася і тое, што ўваходзіла ў начынне святочных пірагоў і, што самае галоўнае, варэнікаў на Стары Новы год. Напрыклад, грыбы ў начынні — да доўгага і шчаслівага жыцця, мяса — да дабрабыту, рыс — да багацця, капуста — да грошай, а кроп — да дужага здароўя.

Што нельга рабіць у Дзень святога Васіля

За тыдзень да Старога Новага года нельга было прыбірацца ў новую вопратку, гэта можна зрабіць толькі ў само свята. У гэты дзень нельга казаць віншаванні з адмоўнай часціцай "не" — гэта можа спудзіць жаданне і ўдачу. Таксама нельга сустракаць гэтае свята выключна ў жаночай кампаніі — так можна наклікаць нешчаслівы год.

На святочным стале не павінна быць ракаў і іншых істот, якія адступаюць назад, таму што як можна ў Новы год перанесці былыя праблемы. Таксама ў гэты дзень строга забаронена прыбіраць, таму што можна вынесці поспех і шчасце з хаты.

Рождественские гадания
© Sputnik / Александр Кондратюк
Традыцыйныя варожбы з свечкай

Варожбы на Стары Новы год

Дзяўчыны ў ноч з 13 на 14 студзеня варажылі на розных прадметах. Васільеў вечар лічылі самым удалым для прадказанняў. Людзі верылі, што ўсё нагаданае і загаданае ў гэты час спраўджваецца. Аднак Праваслаўная царква не ўхваляе варажбы.

459
Тэги:
Старый новый год, традиции, народные традиции, Беларусь
По теме
Этнограф: на стары Новы год трэба пазбавіцца ад елак

Каляды ў Лунінецкім раёне: як на Раство шанавалі традыцыі ў вёсцы Дубоўка

146
(абноўлена 13:32 12.01.2021)
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
Надвор'е было самае каляднае, быў моцны снегапад, але калядоўшчыкаў гэта не спыняла: яны спявалі песні, танцавалі, варажылі і весяліліся.

Каляды для нашых продкаў былі галоўным зімовым святам.

7 студзеня ў першы калядны дзень было прынята збірацца ўсёй сям'ёй за сталом, сытным і мясным, каб на працягу ўсяго года быць побач! А ўвечары людзі збіраліся кампаніямі і ішлі калядаваць, абавязкова аднаго з членаў групы апраналі казой.

Калядоўшчыкі хадзілі па дварах, спявалі песні, жадалі людзям дабра і здароўя, багатага ўраджаю. За гэта гаспадары дамоў шчодра абдорвалі калядоўшчыкаў рознымі смачнасцямі.

Каб абрад калядавання ў Лунінецкім раёне Беларусі не сышоў у мінулае і не згубіў свой сэнс, удзельнікі народнага фальклорнага калектыву «Лобчанка» з вёскі Лобча аднавілі і арганізавалі абрад «Каляда» з каляднымі песнямі на мясцовым дыялекце і атрыбутамі абраду: калядная зорка, ражаны, і вядома ж каза, дзед, цыганка. І ў гэтым годзе абрад вырашылі правесці 7 студзеня ў вёсцы Дубоўка, недалёка ад Лобчы.

Жыхары вёскі з задавальненнем і радасцю сустракалі калядоўшчыкаў, якія прыехалі на кані, і па меры сваіх магчымасцяў абдорвалі іх.

Надвор'е было самае каляднае: ішоў багаты снегапад, але калядоўшчыкаў гэта не спыняла: яны спявалі песні, танцавалі, варажылі і весяліліся.

Чытайце таксама:

146
  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    У вёску Дубоўка разам са снегападам завіталі калядоўшчыкі.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Вёска сустракала калядоўшчыкаў, якія прыехалі на кані.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Трэба захаваць дзівосны момант: жыхары вёскі вітаюць калядоўшчыкаў.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Каляды для нашых продкаў былі галоўным зімовым святам.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Увечары 7 студзеня людзі збіраліся кампаніямі і ішлі калядаваць.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Наўкол снег і вільгаць. Чаму б не сагрэцца народным сродкам?

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Калядоўшчыкі абавязкова аднаго з членаў групы апраналі казой.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Надвор'е было самае каляднае, быў моцны снегапад, але калядоўшчыкаў гэта не спыняла.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Удзельнікі народнага фальклорнага калектыву «Лобчанка» з вёскі Лобча.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Каб калядаванне ў Лунінецкім раёне Беларусі не сышло у мінулае і не згубла свой сэнс, аматары фальклору аднавілі і арганізавалі абрад «Каляда» з каляднымі песнямі.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Жыхары вёскі з задавальненнем і радасцю па меры сваіх магчымасцяў абдорвалі калядоўшчыкаў.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Каб лепей гралася и спявалася!

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Калядоўшчыкі спявалі песні, танцавалі, варажылі, весяліліся і... збіралі пачастункі!

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Гаспадары дамоў шчодра абдорвалі калядоўшчыкаў рознымі смачнасцямі.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Калядоўшчыкі хадзілі па дварах, спявалі песні, жадалі людзям дабра і здароўя, багатага ўраджаю.

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Бывайце здаровы, жывіце багата!

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Да новай сустрэчы, калядная зорка!

  • Каляды ў Лунінецкім раёне
    © Sputnik Альфред Микус

    Каляда паехала... да наступнага года.

Тэги:
Беларусь, Каляды
Прэс-сакратар прэзідэнта РФ Дзмітрый Пяскоў

У Крамлі адрэагавалі на прапанову Байдэна прадоўжыць ДСНУ

15
(абноўлена 17:53 22.01.2021)
У Маскве прапанавалі перш за ўсё азнаёміцца з тым, што прапаноўваюць амерыканцы, таму што раней усе іх прапановы абсалютна не падыходзілі расійскаму боку.

МІНСК, 22 сту – Sputnik. Расія вітае прапанову ЗША па працягу Дамовы аб мерах па далейшым скарачэнні і абмежаванні стратэгічных наступальных узбраенняў (ДСНУ, СНУ-3), але ўсё залежыць ад дэталяў гэтай прапановы, заявіў прэс-сакратар прэзідэнта РФ Дзмітрый Пяскоў.

Напярэдадні стала вядома аб намеры новага прэзідэнта ЗША Джо Байдэна падоўжыць ДСНУ на пяць гадоў. Дагавор завяршае дзеянне 5 лютага.

"Вядома, тут вельмі важна прымаць да ўвагі заклапочанасці адзін аднаго і ўлічваць добра вядомую ў гэтай галіне пазіцыю РФ", - сказаў Пяскоў журналістам у пятніцу.

Ён падкрэсліў, што "сам па сабе факт наяўнасці палітычнай волі да прадаўжэння дакумента" Расія можа вітаць, але яшчэ не ведае, "пра што канкрэтна гатовы казаць амерыканскі бок".

Пяскоў адзначыў, што раней Вашынгтон вылучаў шэраг умоў для падаўжэння ДСНУ, шэраг з іх "абсалютна нам не падыходзіў". "Таму давайце спачатку азнаёмімся з тым, што прапаноўваюць амерыканцы, а потым ужо будзем даваць нейкія каментарыі", - дадаў прэс-сакратар кіраўніка расійскай дзяржавы.

Пяскоў адзначыў, што не ведае, ці перадаваў Белы дом праз расійскае пасольства свае прапановы па прадаўжэнню СНВ-3.

У сваю чаргу пастаянны прадстаўнік Расіі пры міжнародных арганізацыях у Вене Міхаіл Ульянаў заўважыў, што намер ЗША падоўжыць ДСНУ адкрывае шлях да дасягнення дамоўленасці.

Чытайце таксама:

15
Тэги:
дамова, ЗША, Расія, Дзмітрый Пяскоў