Хто навучыў беларусаў есці відэльцам і прывёз апельсіны

Хто навучыў беларусаў есці відэльцам і прывёз апельсіны

50
(абноўлена 21:38 01.02.2021)
Італьянская каралева навучыла беларускую знаць карыстацца відэльцамі. Дзякуючы Боне ў Гродне з'явіліся вадаправод, брук і гадзіны на Ратушы.

Італьянка па паходжанні, каралева польская і Вялікая княгіня літоўская, асветніца і атручальніца Бона Сфорца нарадзілася 2 лютага 1494 года.

Бона Сфорца была другой жонкай польскага караля Жыгімонта I. Удавец і бацька дзвюх дачок, літоўскі князь і польскі кароль марыў пра сына. Сфорца здалася яму прыдатнай партыяй. З годнай сям'і, у яе жылах цякла кроў Медычы і Борджа. Яна мела добрую адукацыю, мела зносіны ў бацькоўскай хаце з Леанарда да Вінчы. Нарэшце, была маладая - усяго 24 гады. Жыгімонту ў той час было за 50.

У гэтым шлюбе ў караля з'явілася яшчэ пяцёра дзяцей. Чатыры дачкі і доўгачаканы сын Жыгімонт II Аўгуст.

Відэльцы і "Песня пра зубра"

Італьянка прывезла ў Кракаў новую моду - дамы ўслед за ёй прымерылі сукенкі з глыбокім дэкальтэ. І паспрабавалі апельсіны, лімоны, інжыр, аліўкі, разынкі і міндаль. Усё гэта з падачы Боны Сфорцы сталі вырошчваць пры княжацкіх палацах ў Літве і Польшчы. Яна ж навучыла мясцовую шляхту, нарэшце, карыстацца відэльцамі.

Ёй былі цікавыя не толькі забавы, але і асвета. Маладая каралева дапамагла Міколу Гусоўскаму выдаць яго "Песню пра зубра". У падзяку за гэта паэт прысвяціў Боне Сфорцы некалькі радкоў у прадмове.

Палац і першы меліярацыйны канал

Бона Сфорца ў падарунак ад мужа атрымала Кобрынскае і Пінскае княства, а таксама пушчу ад Палесся да Коўна (цяперашні Каўнас) - гэта землі 200 кіламетраў у даўжыню і 50 у шырыню.

Адна з рэзідэнцый Сфорцы была ў Моталі. Тут быў пабудаваны палац, руіны якога можна было бачыць яшчэ на пачатку ХХ стагоддзя. Зараз Моталь вёска, а ў XVI стагоддзі гэта быў свабодны горад, які па пратэкцыі каралевы атрымаў Магдэбургскае права раней Пінска.

Дарэчы, сугучнае з італьянскім слова "палац" увайшло ў лексікон палешукоў менавіта ў часы Боны Сфорцы. Але будавала яна не толькі "раlаzzо", але і шпіталі, касцёлы, школы.

Задумала і нават пачала рэалізоўваць зямельную рэформу. Каб павялічыць колькасць прыдатных для земляробства глеб, спрабавала асушыць балоты. Паводле яе распараджэнні быў выкапаны канал, правобраз меліярацыйнага, ад Пінскага замка да вёскі Стытычава. Канал існуе да гэтага часу і называецца Бона.

Гродна абавязаны Боне Сфорцы з'яўленнем вадаправода, першымі брукаванымі вуліцамі і гадзінамі на Ратушы. Гэтыя гадзіны працуюць да гэтага часу, праўда, цяпер яны адлічваюць хвіліны на вежы Кафедральнага касцёла і з'яўляюцца самымі старажытнымі ў Еўропе дзеючымі вежавымі гадзінамі.

Клапатлівая маці або свякроў-атручальніца

Усіх сваіх дачок Бона Сфорца ўдала выдала замуж. Ізабэла стала каралевай Венгрыі, Кацярына - каралевай Швецыі, Ганна - жонкай караля Рэчы Паспалітай Стэфана Баторыя, Сафія - вялікай герцагіняй Браўншвейг-Вольфенбюцельскай.

Бона Сфорца
© Public Domain
Бона Сфорца

Для адзінага сына дамаглася права захаваць тытул Вялікага князя літоўскага. Прычым на вялікакняскі прастол Жыгімонт II уступіў у дзевяцігадовым узросце і стаў самым юным з вялікіх літоўскіх князёў. А праз год яшчэ пры жыцці бацькі хлопчык прымерыў і польскую карону. Жыгімонт I пры гэтым атрымаў мянушку Стары.

Наколькі моцна Бона любіла сына, настолькі ж цяжка ставілася да сваіх нявестак. Першую абрала сама, але ўжо праз тры гады шлюбу юная жонка Жыгімонта Аўгуста памерла пры нявысветленых абставінах.

Да таго часу малады кароль ужо быў захоплены Барбарай Радзівіл, з якой пасля смерці першай жонкі тут жа і абвянчаўся. Але зрабіў гэта ўпотай ад бацькі і маці, якія яго выбар не адобрылі.

Вывесці жонку з ценю Жыгімонт Аўгуст змог толькі пасля смерці бацькі. 7 снежня 1550 года адбылася каранацыя Барбары. Але неўзабаве маладая каралева памерла. Жыгімонт западозрыў у атручванні жонкі маці. Пры двары было мноства яе давераных асоб, а ў жылах Сфорцы цякла кроў Борджа і Медычы - самых вядомых еўрапейскіх атрутнікаў.

З тых часоў адносіны маці з сынам сапсаваліся. Жыгімонт адкрыта вінаваціў сваю маці ў забойствах, але не адпускаў ад сябе, не хацеў губляць даходы ад яе шматлікіх уладанняў. Бона Сфорца з цяжкасцю вырвалася на радзіму, і там ва ўзросце 63-х гадоў памерла у поўнай адзіноце. Пахавана ў італьянскім Бары.

50
Тэги:
Вялікае Княства Літоўскае, Кракаў, Польшча, Літва, Гродна, Беларусь, Еўропа

Беларускі лён: сакрэты вытворчасці элітнай тканіны

591
(абноўлена 11:03 01.03.2021)
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
Людзі спрадвеку з павагай ставіліся да льну: у льняныя тканіны заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў і апраналі цнатлівых дзяўчат на вяселлі.

Лён на Беларусі вырошчваюць са старадаўніх часоў. Продкі заўсёды ставіліся з павагай да гэтай культуры, бо яна літаральна магла апрануць цэлую сям’ю і нават вёску.  Чыстае і светлае льняное адзенне было сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму маладыя дзяўчаты на вяселле апраналі сукенкі, зробленыя з ільнянога матэрыялу. А ў Старажытным Егіпце, дзе людзі даведаліся пра лён 7-9 тысяч гадоў таму, тканіны з лёну лічыліся элітнымі, таму ў іх заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў.

Прыгажосць і зручнасць ільняной тканіны цэніцца ва ўсім свеце, а на Беларусі і дагэтуль захоўваюць традыцыі льнянога ткацтва. Кросны, варштат, мялкі, церніцы, трапкач і іншыя старадаўнія прылады для вырабу льняной тканіны — у фотастужцы Sputnik.

Гэта, безумоўна, не нанатэхналогіі, але паглядзець таксама ёсць на што.

Глядзіце таксама:

591
  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На Беларусі лён вырошчваюць са старадаўніх часоў. Нашы продкі казалі, што "лён усіх апранае", і прысвячалі гэтай сельскагаспадарчай культуры свае песні, вершы і казкі.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Лён быў сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму нявеста на вяселле апранала сукенку з ільну. На беларускім гербе кветачкі льну сімвалізуюць працавітасць, дабрабыт і парадак.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Традыцыйнай прыладай ткацтва на Беларусі быў гарызантальны ткацкі станок — кросны. Беларускія навукоўцы вылучаюць некалькі тыпаў ткацкіх станкоў, якія існавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзя і адрозніваліся па канструкцыі. У больш прымітыўных (на "сохах" і на "станінах") асобныя дэталі ўкапваліся ў зямлю ці мацаваліся да столі. Больш дасканалыя называліся "рамавы ткацкі станок" ці "варштат".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На першым этапе льноапрацоўкі ад сцяблоў саспеўшага, а потым вымачанага і высушанага льну аддзяляюць галоўкі. Рабілася гэта пры дапамозе драўляных "пранікаў", якімі іх аббівалі. На поўначы Беларусі галоўкі абрывалі спецыяльнымі нажамі-"драчкамі".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля абрывання галовак сцябло льну разміналі на "мялках" або "церніцах", каб вызваліць з яго валакно. На Беларусі вядомыя нахільныя і гарызантальныя мялкі. Іх рухомыя часткі — білы — мелі адно ці два рэбры.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля апрацоўкі на мялках рэшткі кастры на валакне выдалялі пры дапамозе "трапала".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Прыладамі для часання льну служылі драўляныя і металічныя "грэбні". Пры іх дапамозе валакно расшчаплялася на больш тонкія валаконцы і канчаткова ачышчалася ад кастры. Пасля часання льну атрымлівалася валакно рознай якасці. Адыходы ад часання ўтваралі "кудзелю".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Валакно, якое заставалася пасля часання, — "кужаль" — спляталася ў косы і ў такім выглядзе захоўвалася да прадзення.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Наступны этап апрацоўкі льну — прадзенне — звязаны з вырабам нітак з валакна. Звычайна ім займаліся жанчыны ў перыяд з лістапада па сакавік. Асноўнымі прыладамі прадзення былі прасніца, верацяно і самапралка.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Працэс прадзення пачынаўся з замацавання кудзелі на прасніцы. На стойцы мацавалася кудзеля, а на донца садзілася жанчына. Стойка прасніцы, якая не мела донца, устаўлялася ў спецыяльную адтуліну ў лаве.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Самая старадаўняя прылада для прадзення — верацяно. Яго выраблялі з драўніны ясеня, грушы ці бярозы. Пры прадзенні жанчына пальцамі правай рукі выцягвала валакно з кудзелі, адначасова трыма пальцамі левай рукі паварочвала верацяно.

Тэги:
лён, Беларусь, Народныя традыцыі, спадчына
Знойдзены скарб манет

Гісторыкі назвалі ўзрост скарбу залатых манет у цэнтры Мінска

28
(абноўлена 19:48 26.02.2021)
Навукоўцам трэба высветліць, хто больш за 100 гадоў таму схаваў скураны мяшочак з залатымі манетамі, і чаму ён так і застаўся ляжаць у зямлі.

МІНСК, 28 лют – Sputnik. Беларускія навукоўцы высвятляюць дакладны ўзрост скарбу залатых манет і іншых артэфактаў, які быў знойдзены ў цэнтры Мінска - у скверы Марата Казея, паведамілі ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі.

У мінулы панядзелак стала вядома, што манеты пачатку ХХ стагоддзя былі выяўлены ў невялікім парку ў беларускай сталіцы, дзе праводзіліся земляныя работы.

"Гэта яшчэ дарэвалюцыйны скарб, яго ўзрост, як мяркуецца, канец XIX - пачатак XX стагоддзя. Папярэдне можна сказаць, што яму каля 120 гадоў. Але дакладная інфармацыя будзе пасля таго, як мы вывучым знойдзеныя прадметы", - паведамілі Sputnik у інстытуце.

Там таксама патлумачылі, што ў цяперашні час манеты і іншыя каштоўныя артэфакты дастаўлены ў інстытут, распачата даследчая і навуковая праца.

Суразмоўцы агенцтва адзначылі, што навукоўцам трэба высветліць, хто мог схаваць гэты скарб. "Пакуль з вялікай доляй верагоднасці нельга агучыць ні адну з версій, хто схаваў скарб, пры якіх абставінах, чый дом стаяў у той час на месцы знаходкі", - сказалі ў НАН.

Разам з тым у інстытуце ўдакладнілі, што знойдзены скарб, акрамя каштоўных з гістарычнага пункту гледжання артэфактаў, складаецца з 24 залатых манет. У інстытуце растлумачылі, што тэрыторыя сквера, дзе знайшлі золата, з'яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю. Там цяпер ідзе будаўніцтва ліўневай каналізацыі.

Што прызначана за скарб

У інстытуце паведамілі, што скарб знайшоў мінчанін, неабыякавы да археалогіі і гісторыі, і перадаў яго дзяржаве. Гісторыкі адмовіліся назваць яго прозвішча. У Беларусі пытанні прыналежнасці скарбаў рэгулююцца Грамадзянскім кодэксам. У адпаведнасці з ім скарб паступае ва ўласнасць асобы, якая яго знайшла, і асобы, якой належыць маёмасць, дзе скарб быў схаваны. Але калі скарб ўтрымлівае рэчы, якія адносяцца да помнікаў гісторыі ці культуры, ён павінен быць перададзены ў дзяржаўную ўласнасць. Пры гэтым уласнік зямельнага ўчастка або iншай маёмасцi, дзе скарб быў знойдзены, і асоба, якая яго выявіла, маюць права на ўзнагароджанне ў памеры 25% ад кошту знойдзенага.

Самыя вядомыя скарбы

Ад пачатку XIX стагоддзя на тэрыторыі сучаснай Беларусі былі выяўлены каля 1500 скарбаў, вялікая колькасць з іх прапала ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Сярод 20 найбольш вядомых - мінскі, віцебскі і брэсцкія скарбы, перкаўскі скарб, гараўлянскія і слуцкія скарбы. У іх пераважна былі срэбныя вырабы, а таксама старажытныя манеты - залатыя і сярэбраныя.

Чытайце таксама:

28
Тэги:
Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Мінск, манеты, Скарб
Які сёння дзень: 2 сакавіка

Які сёння дзень: 2 сакавіка 2021 года

0
(абноўлена 18:06 01.03.2021)
Гэты дзень з'яўляецца шэсцьдзясят першым па грыгарыянскім календары, таму да канца года засталося 304 дні.

Якія падзеі адбыліся 2 сакавіка і чым азнаменаваны гэты дзень у народным календары, чытайце ў спраўцы Sputnik.

Гістарычныя падзеі 2 сакавіка

  • У 1992 годзе Беларусь устанавіла дыпламатычныя адносіны з Польшчай.
  • У 1994 годзе Вярхоўны Савет Беларусі пpагаласаваў за пpэзідэнцкyю фоpмy кipавання.

Хто нарадзіўся 2 сакавіка

  • 1562 год: Крыштаф Дарагастайскі, дзяржаўны дзеяч ВКЛ, доктар медыцыны.
  • 1896 год: Станіслаў Глякоўскі, каталіцкі святар, беларускі рэлігійна-грамадскі дзеяч, выдавец.
  • 1918 год: Алесь Бачыла, беларускі паэт.
  • 1931 год: Леніна Міронава, беларускі архітэктар, педагог, мастацтвазнаўца.

Таксама сёння нарадзіліся чэшскі кампазітар Бедржых Сметана, яўрэйскi пiсьменнiк Шолам-Алейхем і прэзідэнт СССР Міхаіл Гарбачоў.

2 сакавіка ў народным календары

Сёння праваслаўныя вернікі шануюць памяць вялікапакутніка Фёдара, якому моляцца пра знаходку страчаных рэчаў і людзей, якія зніклі без вестак. Таксама лічыцца, што святы абараняе дом ад злодзеяў.

У народзе лічылі, што сны, якія бачылі з 1 на 2 сакавіка, хутка спраўдзяцца.

Калі 2 сакавіка шмат ледзяшоў, будзе добры ўраджай. Калі аблокі плывуць з заходу – будзе дождж.

0
Тэги:
народны каляндар, які сёння дзень
Тэмы:
Які сёння дзень: каляндар знакавых падзей