Кастусь Каліноўскі

Кастусь Каліноўскі: "Бяссмертны ты, як фенікс, мой народ..."

42
(абноўлена 11:35 02.02.2021)
Гэтыя словы належаць знакамітаму беларускаму пісьменніку і паэту Уладзіміру Караткевічу, але гучаць з вуснаў Кастуся Каліноўскага ў аднайменнай п’есе. Сёння спаўняецца 183 гады з дня нараджэння лідэра паўстання 1863-1864.

Кастусь Каліноўскі (1838-1864 гг.) нарадзіўся ў Гродзенскім павеце ў сям'і беззямельнага шляхціца. Да рэвалюцыйнай дзейнасці далучыўся ў час вучобы на юрыдычным факультэце Пецярбургскага ўніверсітэта. Вярнуўшыся ў 1861 годзе пасля вучобы на радзіму, ён стварыў на Гродзеншчыне рэвалюцыйную арганізацыю.

Яська, гаспадар з-пад Вільні

Восенню 1862 года Каліноўскі стаў старшынёй Літоўскага правінцыяльнага камітэта (ЛПК) у Вільні - цэнтра "чырвоных" у Літве і Беларусі, які ўзначаліў падрыхтоўку узброенага паўстання супраць царскіх уладаў.

У рускай гістарыяграфіі паўстанне 1863-1864 атрымала назву Другое польскае паўстанне або мяцеж, у польскай - Студзеньскае паўстанне, у беларускай гістарыяграфіі - паўстанне Кастуся Каліноўскага, каб выдзяліць яго з агульных паўстанцкіх дзеянняў на тэрыторыі Беларусі.

Вялікую ролю ў арганізацыі паўстання адыграла выданне з лета 1862 года Кастусём Каліноўскім разам са сваімі аднадумцамі першай рэвалюцыйна-дэмакратычнай газеты ў Беларусі "Мужыцкая праўда". Выйшлі 7 нумароў газеты. Каліноўскі прапагандаваў ідэю народнай сялянскай рэвалюцыі і сфармуляваў ідэю дэмакратычнай народнай дзяржавы: "… не народ для ўрада, а ўрад для народа". Нумары газеты ён падпісваў псеўданімам "Яська, гаспадар з-пад Вільні".

Прычыны паўстання

Перадумовы паўстання былі звязаны з асаблівасцямі развіцця Беларусі ў другой палове XIX стагоддзя. Беларускае сялянства было незадаволена ўмовамі адмены прыгоннага права. 3 мэтай прадухілення іх удзелу ў паўстанні супраць самадзяржаўя, што пачалося 22 студзеня 1863 года ў Польшчы, царскі ўрад змяніў некаторыя палажэнні рэформы 1861 г. і скасаваў часоваабавязанае становішча сялян. Былі паменшаны на 20% выкупныя плацяжы. Гэта паўплывала на ўдзел сялянства ў паўстанні. Сярод паўстанцаў налічвалася толькі 18% сялян.

Масавы ўдзел у паўстанні прыняла шляхта, якая дамагалася аднаўлення Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. Найбольш рашуча настроеная частка шляхты ажыццяўленне сваіх мэт звязвала з падрыхтоўкай і правядзеннем узброенага паўстання супраць царскіх улад пры падтрымцы сялян. Прыхільнікаў такой тактыкі дзеянняў называлі "чырвонымі".

Частка буйных памешчыкаў спадзявалася дасягнуць названых мэтаў паўстання мірным шляхам без удзелу сялянства. Прыхільнікаў такой тактыкі называлі "белымі".

Вынікі паўстання

Адсутнасць адзінага плана баявых дзеянняў, недахоп сіл і зброі, аб'яўленне беларускіх губерняў на ваенным становішчы і правядзенне карнай аперацыі супраць паўстанцаў пад кіраўніцтвам віленскага генерал-губернатара М. Мураўёва, рознагалоссі паміж удзельнікамі паўстання прывялі да яго паражэння. Восенню 1863 года ўзброеная барацьба ў Беларусі была практычна падаўлена.

У канцы студзеня 1864 г. быў арыштаваны Каліноўскі. Знаходзячыся ў турме, ён напісаў і перадаў на волю тры лісты свайму народу, вядомыя пад назвай "Лісты з-пад шыбеніцы".

3 лістоў вынікала, што Каліноўскі не прызнаваў маскоўскі або польскі ўрады сваімі для беларусаў. Ён заклікаў беларускі народ ісці ваяваць "за свайго Бога, за сваё права… за сваю Бацькаўшчыну". У сваю апошнюю хвіліну, стоячы пад шыбеніцай, Каліноўскі пры абвяшчэнні судовага прыгавору, у якім яго назвалі "дваранінам", заявіў: "У нас няма дваран - усе роўныя!".

Нагадаем, што крыху больш за год таму, 22 лістапада 2019 года, у Вільнюсе адбылася ўрачыстая цырымонія перапахавання Кастуся Каліноўскага і іншых удзельнікаў паўстання 1863 года. Ад урада Беларусі ў мерапрыемстве прымаў удзел віцэ-прэм'ер рэспублікі Ігар Петрышэнка. На той час дзеючы прадстаяцель РКЦ у Беларусі мітрапаліт Тадэвуш Кандрусевіч, які прысутнічаў на цырымоніі, назваў Каліноўскага нацыянальным героем Беларусі, па звестках Tut.by. Раней падчас выступлення перад журналістамі прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка назваў неадназначнай постаць Каліноўскага, аднак прызнаў, што "гэта наш чалавек нашай дзяржавы".

42
Тэги:
Кастусь Каліноўскі, Паўстанне 1963 года
Мастак, музыкант, літаратар, кампазітар і педагог Напалеон Орда

Напалеон Орда: летапісец беларускай архітэктуры

254
(абноўлена 22:12 10.02.2021)
У гэты дзень нарадзіўся мастак, кампазітар і педагог Напалеон Орда, аўтар тысяч гравюр, на якіх адлюстраваны старажытныя маёнткі Беларусі.

Напалеон Орда нарадзіўся 11 лютага 1807 года ў маёнтку ў Варацэвічах (сучасная Брэсцкая вобласць). 26 гадоў ён пражыў у Беларусі, але пасля паўстання 1831 года з'ехаў у Францыю пад чужым імем. У Парыжы Орда актыўна заняўся творчасцю – музыкай і мастацтвам.

Напалеон Орда маляваў страчаную цывілізацыю
© Sputnik Станіслаў Андросік, Сяргей Пушкiн Напалеон Орда маляваў страчаную цывілізацыю

У Францыі Напалеон Орда пазнаёміўся і сябраваў з выбітнымі прадстаўнікамі свайго часу: пісьменнікамі Бальзакам, Стэндалем, Цергеневым і Міцкевічам, кампазітарамі і музыкантамі Вердзі, Лістам, Шапэнам, у якіх браў урокі.

Музычныя творы Напалеона Орды неўзабаве загучалі са сцэн Францыі, Германіі, Польшчы і Расіі. Ён становіцца дырэктарам Італьянскай оперы ў Парыжы і працуе там да яе зачынення падчас рэвалюцыі 1848 года.

Напалеон Орда вядомы як заснавальнік беларускай школы фартэпіяннага мастацтва. Акрамя таго, ён быў аўтарам шэрага твораў па тэорыі музыкі. Напалеон Орда напісаў кнігу "Граматыка музыкі", якая шмат дзесяцігоддзяў лічылася адным з лепшых падручнікаў па тэорыі музыкі.

У наступныя гады Орда шмат вандраваў і рабіў у розных краінах замалёўкі. У 1856 годзе ён вяртаецца на радзіму і пачынае рабіць гравюры з мясцовых палацаў і сядзіб, многія з якіх пачыналі ўжо ў яго час прыходзіць у заняпад.

Вялікую частку твораў Напалеона Орды пасля яго смерці родныя перадалі ў Польшчу, у Нацыянальны музей Кракава. Вялікая калекцыя літаграфій таксама знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. У цэнтры Парыжа ў гонар Напалеона Орды ўсталявана памятная дошка. У Варацэвічах створаны музей і дзейнічае мастацкя галерэя. Імем Напалеона Орды названая вуліца ў Мінску. Да дэнамінацыі на статысячнай купюры можна было ўбачыць адну з самых вядомых гравюр Напалеона Орды "Нясвіжскі замак".

Замалёўкі Напалеона Орды, акрамя мастацкай каштоўнасці, маюць вялікае значэнне для сучасных рэстаўратараў і гісторыкаў архітэктуры. У дзень смерці мастака мы прапануем паглядзець на некаторыя з іх.

Чытайце таксама: 

  • Барыс Аракчэеў: спявак беларускай прыроды
  • Шагал і Віцебск: гісторыя кахання, якая працягнулася пасля смерці
  • "Суровы рэалізм" Мая Данцыга і яго вайна
  • Вешчыя сны і космас: пяць цікавых фактаў пра Язэпа Драздовіча
254
Тэги:
Напалеон Орда
Хто навучыў беларусаў есці відэльцам і прывёз апельсіны

Хто навучыў беларусаў есці відэльцам і прывёз апельсіны

50
(абноўлена 21:38 01.02.2021)
Італьянская каралева навучыла беларускую знаць карыстацца відэльцамі. Дзякуючы Боне ў Гродне з'явіліся вадаправод, брук і гадзіны на Ратушы.

Італьянка па паходжанні, каралева польская і Вялікая княгіня літоўская, асветніца і атручальніца Бона Сфорца нарадзілася 2 лютага 1494 года.

Бона Сфорца была другой жонкай польскага караля Жыгімонта I. Удавец і бацька дзвюх дачок, літоўскі князь і польскі кароль марыў пра сына. Сфорца здалася яму прыдатнай партыяй. З годнай сям'і, у яе жылах цякла кроў Медычы і Борджа. Яна мела добрую адукацыю, мела зносіны ў бацькоўскай хаце з Леанарда да Вінчы. Нарэшце, была маладая - усяго 24 гады. Жыгімонту ў той час было за 50.

У гэтым шлюбе ў караля з'явілася яшчэ пяцёра дзяцей. Чатыры дачкі і доўгачаканы сын Жыгімонт II Аўгуст.

Відэльцы і "Песня пра зубра"

Італьянка прывезла ў Кракаў новую моду - дамы ўслед за ёй прымерылі сукенкі з глыбокім дэкальтэ. І паспрабавалі апельсіны, лімоны, інжыр, аліўкі, разынкі і міндаль. Усё гэта з падачы Боны Сфорцы сталі вырошчваць пры княжацкіх палацах ў Літве і Польшчы. Яна ж навучыла мясцовую шляхту, нарэшце, карыстацца відэльцамі.

Ёй былі цікавыя не толькі забавы, але і асвета. Маладая каралева дапамагла Міколу Гусоўскаму выдаць яго "Песню пра зубра". У падзяку за гэта паэт прысвяціў Боне Сфорцы некалькі радкоў у прадмове.

Палац і першы меліярацыйны канал

Бона Сфорца ў падарунак ад мужа атрымала Кобрынскае і Пінскае княства, а таксама пушчу ад Палесся да Коўна (цяперашні Каўнас) - гэта землі 200 кіламетраў у даўжыню і 50 у шырыню.

Адна з рэзідэнцый Сфорцы была ў Моталі. Тут быў пабудаваны палац, руіны якога можна было бачыць яшчэ на пачатку ХХ стагоддзя. Зараз Моталь вёска, а ў XVI стагоддзі гэта быў свабодны горад, які па пратэкцыі каралевы атрымаў Магдэбургскае права раней Пінска.

Дарэчы, сугучнае з італьянскім слова "палац" увайшло ў лексікон палешукоў менавіта ў часы Боны Сфорцы. Але будавала яна не толькі "раlаzzо", але і шпіталі, касцёлы, школы.

Задумала і нават пачала рэалізоўваць зямельную рэформу. Каб павялічыць колькасць прыдатных для земляробства глеб, спрабавала асушыць балоты. Паводле яе распараджэнні быў выкапаны канал, правобраз меліярацыйнага, ад Пінскага замка да вёскі Стытычава. Канал існуе да гэтага часу і называецца Бона.

Гродна абавязаны Боне Сфорцы з'яўленнем вадаправода, першымі брукаванымі вуліцамі і гадзінамі на Ратушы. Гэтыя гадзіны працуюць да гэтага часу, праўда, цяпер яны адлічваюць хвіліны на вежы Кафедральнага касцёла і з'яўляюцца самымі старажытнымі ў Еўропе дзеючымі вежавымі гадзінамі.

Клапатлівая маці або свякроў-атручальніца

Усіх сваіх дачок Бона Сфорца ўдала выдала замуж. Ізабэла стала каралевай Венгрыі, Кацярына - каралевай Швецыі, Ганна - жонкай караля Рэчы Паспалітай Стэфана Баторыя, Сафія - вялікай герцагіняй Браўншвейг-Вольфенбюцельскай.

Бона Сфорца
© Public Domain
Бона Сфорца

Для адзінага сына дамаглася права захаваць тытул Вялікага князя літоўскага. Прычым на вялікакняскі прастол Жыгімонт II уступіў у дзевяцігадовым узросце і стаў самым юным з вялікіх літоўскіх князёў. А праз год яшчэ пры жыцці бацькі хлопчык прымерыў і польскую карону. Жыгімонт I пры гэтым атрымаў мянушку Стары.

Наколькі моцна Бона любіла сына, настолькі ж цяжка ставілася да сваіх нявестак. Першую абрала сама, але ўжо праз тры гады шлюбу юная жонка Жыгімонта Аўгуста памерла пры нявысветленых абставінах.

Да таго часу малады кароль ужо быў захоплены Барбарай Радзівіл, з якой пасля смерці першай жонкі тут жа і абвянчаўся. Але зрабіў гэта ўпотай ад бацькі і маці, якія яго выбар не адобрылі.

Вывесці жонку з ценю Жыгімонт Аўгуст змог толькі пасля смерці бацькі. 7 снежня 1550 года адбылася каранацыя Барбары. Але неўзабаве маладая каралева памерла. Жыгімонт западозрыў у атручванні жонкі маці. Пры двары было мноства яе давераных асоб, а ў жылах Сфорцы цякла кроў Борджа і Медычы - самых вядомых еўрапейскіх атрутнікаў.

З тых часоў адносіны маці з сынам сапсаваліся. Жыгімонт адкрыта вінаваціў сваю маці ў забойствах, але не адпускаў ад сябе, не хацеў губляць даходы ад яе шматлікіх уладанняў. Бона Сфорца з цяжкасцю вырвалася на радзіму, і там ва ўзросце 63-х гадоў памерла у поўнай адзіноце. Пахавана ў італьянскім Бары.

50
Тэги:
Вялікае Княства Літоўскае, Кракаў, Польшча, Літва, Гродна, Беларусь, Еўропа
Вакцынацыя ад COVID-19

Расійскую вакцыну "Спутник V" зарэгістравалі ў Гватэмале

0
(абноўлена 18:00 25.02.2021)
Гватэмала стала 37-й па ліку краінай, дзе ўхвалена прымяненне расійскага прэпарата, які ўвайшоў у топ-3 сусветных вакцын супраць каронавіруса па колькасці атрыманых адабрэнняў.

МІНСК, 25 лют – Sputnik. Расійская вакцына "Спутник V" зарэгістравана ў Гватэмале, гэта ўжо трэцяя краіна Цэнтральнай Амерыкі, якая адобрыла прэпарат, перадае Расійскі фонд прамых інвестыцый (РФПІ).

"РФПІ аб'яўляе аб рэгістрацыі расійскай вакцыны супраць каронавіруса "Спутник V" міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Гватэмала", - распавялі ў фондзе.

Там адзначылі, што рэгістрацыя прэпарата была ажыццёўлена ў паскораным парадку.

"Бяспечная і эфектыўная расійская вакцына прызнана па ўсім свеце і з'яўляецца адным з ключавых інструментаў для барацьбы з пандэміяй", - паведаміў кіраўнік РФПІ Кірыл Дзмітрыеў.

На дадзены момант расійская вакцына "Спутник V" зарэгістравана ў Расіі, Беларусі, Аргентыне, Балівіі, Сербіі, Алжыры, Палестыне, Венесуэле, Парагваі, Туркменістане, Венгрыі, ААЭ, Іране, Рэспубліцы Гвінея, Тунісе, Арменіі, Мексіцы, Нікарагуа, Рэспубліцы Сербскай (энтытэт Босніі і Герцагавіны), Ліване, М'янме, Пакістане, Манголіі, Бахрэйне, Чарнагорыі, Сэнт-Вінсэнце і Грэнадынах, Казахстане, Узбекістане, Габоне, Сан-Марына, Гане, Сірыі, Кыргызстане, Гаяне, Егіпце і Гандурасе.

Чытайце таксама:

0
Тэги:
Гватэмала, Расія, вакцына, каронавірус
Тэмы:
Расійскія вакцыны ад каронавіруса