Сабака і кот

Навукоўцы высветлілі, што сабакі разумнейшыя за катоў

25
(абноўлена 14:03 30.11.2017)
Амерыканскія навукоўцы сцвярджаюць, што ў сабак у кары галаўнога мозгу ў два разы больш нейронаў, чым у катоў, і гэта вызначае іх разумовыя здольнасці.

МІНСК, 30 ліс — Sputnik. Амерыканскія навукоўцы правялі даследаванне, якое паказала, што разумовыя здольнасці сабак вышэй, чым у катоў, інфармацыю аб гэтым апублікавалі ў часопісе ScienceDaily.

Гэта звязана з колькасцю нейронаў у кары мозгу жывёл: "маленькія шэрыя клеткі", звязаныя з мысленнем, планаваннем і складанымі паводзінамі — усё гэта прыкметы інтэлекту, і ў сабак і аказалася ў два разы больш, чым у катоў. Як высветлілася, у сабак каля 530 мільёнаў карцікальных нейронаў, у той час як у іх "канкурэнтаў" усяго каля 250 мільёнаў. Колькасць такіх клетак у мозгу ў чалавека — 16 мільярдаў, што несупаставіма больш, чым у хатніх гадаванцаў.

"Я лічу, што абсалютная колькасць нейронаў, якая ёсць у жывёлы, асабліва ў кары галаўнога мозгу, вызначае багацце іх унутранага псіхічнага стану і іх здольнасць прадказаць, што павінна адбыцца ў іх асяроддзі, заснаванае на мінулым вопыце", — патлумачыла даследчык Сузана Геркулана-Хазэль.

Падчас эксперыменту нейрабіёлагі параўналі колькасць нейронаў не толькі ў хатніх, але і дзікіх жывёл: гіен, львоў і янотаў. Высветлілася, што яноты маюць амаль аднолькавую з сабакамі колькасць нейронаў у кары галаўнога мозгу, што шмат у чым тлумачыць іх паводзіны. 

25
Тэги:
ScienceDaily, собака, кот
Жыхарка вёскі Пагост Гомельскай вобласці ставіць у печ пірог

ў пячы пірагі сядзелі…". Як правільна развітацца з Калядамі?

44
(абноўлена 21:37 23.01.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра традыцыйную страву беларускай кухні і вучыць гатаваць святочныя пірагі.

Час бяжыць так хутка, як коціцца сонца па небасхіле. Сярэдні зімовы месяц з сапраўднымі маразамі і смакам святаў блізкі да завяршэння.

Ухваляючы Раство Хрыстова, здаецца толькі ўчора ўсе збіраліся за калядным сталом, ласаваліся каўбасамі, частавалі калядоўшчыкаў, хадзілі ў царкву на Вадохрышча і ладзілі Провады Каляд. А цяпер надышоў час засяродзіцца на будзёным, і народны каляндар нагадвае аб мудрых колішніх завядзёнках.

Пасля Вадохрышча пачыналася Малая вясельніца. Калісьці гэтай парой царква дазваляла вянчанне, і таму да Масленіцы спраўлялася найбольшая колькасць вяселляў. А якое ж вяселле без смачных пірагоў? Самы час падпальваць у печы і выпякаць пірагі!

"А механошу чатыры грошы і пірог харошы…"

Пірог – святочная страва беларускай кухні, якая суправаджае ўсе сямейныя святы.

У традыцыйнай свядомасці пірог – увасабленне багацця, дастатку, заможнасці. Так пра небагатага чалавека казалі: "На хлеб мае, на пірог шукае".

У народзе звычай адорваць пірагамі заўсёды азначаў імкненне дзяліцца дабрабытам. На Каляды і Вялікдзень імі абавязкова частавалі калядоўшчыкаў і валачобнікаў. У калядных і валачобных песнях так і спяваецца: "А механошу чатыры грошы і пірог харошы…" і "...кварту гарэлкі, пшоны пірог, к таму пірагу місу тварагу...".

І цяпер, як і даўней, пірагі пякуць на хрэзьбіны, вяселле, з пірагом адпраўляюцца ў сваты, сустракаюць дарагіх гасцей. На Брэшчыне і Гарадзеншчыне існаваў нават вясельны абрад пад назвай Перагі. Падчас абраду госці нявесты праз тыдзень пасля вяселля ехалі да жаніха і, вядома ж, везлі з сабой пірагі. У вёсцы Баброўнікі Гарадоцкага раёна з гэтай нагоды казалі: "Ужэ за тыдзень пірогі робяць".

"Ой, не магу, а ем па пірагу!"

Беларускія пірагі заўсёды маюць круглую або прадаўгаватую форму, а адзін з вясельных пірагоў рагойш выпякаецца ў выглядзе рога.

"Пірог" або "пірох" гэта не толькі здобная булка, упрыгожаная шышкамі, кветкамі, каласамі і птушкамі, гэта яшчэ і бохан белага або чорнага хлеба.

Тэхналогія выпякання пірагоў была блізкай да хлеба. Сфарміраваныя боханы адпраўлялі ў печ на драўлянай лапаце з доўгай ручкай, таму пачуўшы ў гутарцы, што гаспадыня спякла "вялікі пірог хлеба на ўсю лапату" ніхто не здзіўляўся.

Дражджавыя пірагі пяклі не толькі з нагоды якога небудзь свята, але і тады, калі вельмі хацелася чаго-небудзь смачнага.

Старадаўнія рэцэпты

Каб адчуць гісторыю на смак, прапаную некалькі даўніх рэцэптаў пірагоў ад беларускіх кухарак, якія спадзяюся прыйдуцца вам да спадобы.

Рагойш

З чаго гатаваць. Для цеста:

  • 500 г мукі,
  • 2 ст лыжкі сметанковага масла,
  • 15 г дражджэй,
  • 200 г малака,
  • 2 яйкі,
  • 2 ст лыжкі алею,
  • цукар,
  • соль.

Для накрыпкі.

  • 400 г мяса птушкі (курыца, гусь, індык),
  • 100 г цыбулі,
  • соль і перац па смаку.

Як гатаваць. У цёплым малацэ распусціць дрожджы і ўсыпаць палову мукі. Падрыхтаваную рошчыну пакінуць у цёплым месцы на гадзіну. Калі аб’ём рошчыны павялічыцца ў два разы і яна пачне паціху апускацца, дадаць соль, цукар, сметанковае масла, астатнюю муку і замясіць цеста. Паставіць цеста для закісання ў цёплае месца яшчэ на дзве гадзіны.

Пасыпаць стол мукой і выкласці на стол гатовае цеста, падзяліць яго на два роўныя кавалкі, кожны з якіх раскачаць у пласт таўшчынёй у 3 см і пакласці у іх сярэдзіну накрыпку, надаць форму рога.

Рагойшы пакласці на бляху вышмараваную алеем, памазаць яйкам, зрабіць праколы для выйсця пары і выпякаць у печы або духоўцы да гатовасці.

Для накрыпкі асобна спячы мяса птушкі, пакрышыць яго, дадаць туды падсмажаную на алеі цыбулю, соль, перац, перамяшаць, укласці ў раскачанае цеста.

Пірог на кожны дзень

А гэты рэцэпт упершыню быў надрукаваны ў Вільні ў 1854 годзе ў кнізе Вінцэнты Завадскай "Першая беларуская кулінарная кніга. Літоўская кухарка".

З чаго гатаваць.

  • 3 л мукі,
  • 80 г дражджэй,
  • 1 л малака,
  • 5 яек,
  • 0,75 шклянкі топленага масла,
  • 1 шклянка цукру,
  • горкі міндаль,
  • соль па смаку.

Як гатаваць. Уліць пакаёвай тэмпературы малако ў вялікую ёмістасць, пасаліць, працадзіць туды дрожджы, усыпаць столькі мукі, каб можна было лёгка зрабіць камячкі, накрыць і паставіць, каб цеста падышло.

Калі рошчына падрасце, моцна выбіць, уліць жаўткі, узбітыя з цукрам да белага колеру, дадаць тоўчаны міндаль, узбітую з бялкоў пену, пасля дадавання кожнага інгрыдыенту мяшаць.

Потым мясіць моцна, дасыпаючы столькі мукі, каб цеста можна было рэзаць нажом, не пакідаючы на ім слядоў ад нажа, у канцы ўліць масла, яшчэ добра вымешаць з маслам і пакінуць, каб падышло.

Потым рабіць булкі і класці іх на бляху, вышмараваную маслам і пасыпаную мукой.

Паставіць у цёплае месца і калі падрастуць, памазаць яйкам і выпякаць гадзіну.

Смачна есці!

44
Тэги:
Каляды, беларуская кухня
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі
Рамонкавы чай, архіўны фотаздымак

Чайныя гісторыі. Гарбата ці чай?

42
(абноўлена 21:47 22.01.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра паходжанне традыцыйнага гарачага напою і вучыць гатаваць беларускі "глінтвейн".

Пра нешта прыемнае на смак, далікатнае і адначасова святочнае ў народзе кажуць: "Смачна бы чай". Марознае надвор’е вымагае часцей, як звычайна, гатаваць гарачыя напіткі, сярод якіх на першым месцы вядома ж гарбата або чай.

Цяпер мала каму вядома, што гэты цудоўны заморскі напітак, які мы прывыклі ўжываць кожны дзень, прыжыўся ў Беларусі толькі ў пазамінулым стагоддзі. Здольны хутка сагрэць, пазбавіць смагі і стомы, чай быў вядомы ў асяроддзі шляхты яшчэ ў ХVІІ ст, але з-за сваёй дарагоўлі за межы палацаў не выходзіў.

Усё памянялася ў пачатку ХІХ ст, у якім чай стаў дасягальным не толькі для заможнай вярхушкі тагачаснага грамадства, але і гарадскога насельніцтва.

Ведалі пра чай і вяскоўцы, якія часта бывалі ў Расіі на заробках, а таксама тыя, што прыязджалі ў горад на кірмаш або па іншых справах. Часам ім даводзілася заходзіць у гарбатню або карчму, дзе прапаноўвалі выпіць шклянку цёмнага духмянага чаю з абкладанікам*, пернікам або баранкамі. Асаблівым попытам карыстаўся гарачы чай на Масленіцу, калі ў горад на кірмаш сцякаўся народ з навакольных вёсак. Міжволі ў сялян чай стаў атаясамлівацца з горадам, паколькі толькі там яго можна было пакаштаваць.

У гэты ж час, як самастойная містычная з’ява, чай уваходзіць у народны тлумачальнік сноў. Так, пабачыць сон, у якім фігурыруе чай, лічылася добрым знакам.

Народны соннік пра чай

  • Піць чай у сне  -  нечаканы падарунак, бяседа або паездка ў горад, дзе можна пачуць навіны, а можа і ўзапраўду пашанцуе напіцца чаю.
  • Калі чай будзе з малаком соннік папярэджваў - будзе сварка.
  • Калі прысніцца проста кубачак гарбаты, то гэта да нечаканых гасцей.

Моўнае паходжанне

Асноўным пастаўшчыком чаю ў свеце з ХVІІ ст быў Кітай. Менавіта з кітайскай мовы пайшла ўсім вядомая назва напітка "чай", які атрымліваюць з маладога лісця шматгадовага кустарніка або дрэва. На "кантонскім" дыялекце "ча" і "чаэ" перакладаюцца як "напітак" і "чай-ліст".

Але ж, у беларускай мове існуе і другая назва гэтага напітка – гарбата. Дарэчы, "гарбата" і "чай" уяўляюць сабой сінонімы.

Слова "гарбата" таксама па сваім паходжанні звязана з кітайскім словам "ча", якое трансфармавалася ў лацінскай мове ў "tea-herba", што азначае "трава тэа". З цягам часу слова "гарбата" выйшла з ужывання і заменена словам "чай".

На Гарадзеншчыне ў Гальшанах, Ашмянах, Смаргоні, у Воранаўскім раёне ў народнай гаворцы і цяпер можна пачуць: "Чаю наварыла, а сама ляту да суседкі", "Каб горонцай вады ды заварыць чай", "Тут чай яму гарачы".

І, тым не менш, апошнім часам можна назіраць, што старая назва "гарбата" калі-некалі адраджаецца зноў.

Крыху гісторыі

У Беларусь чай трапляў або з захаду праз Польшчу або з Кітаю праз Расію. Кошт добрай кітайскай гарбаты вынікаў не толькі з ручной працы, складанага працэсу апрацоўкі сыравіны, але і з транспартных і гандлёвых расходаў. Чайнае падарожжа ад Кітая да Еўропы і па сушы, і па моры было даволі працяглым. Ад Кітая да Масквы чайныя "цягнікі" пераадольвалі 11000 кіламетраў напрацягу шасці месяцаў.

Нават тады, калі чай перастаў быць прадметам раскошы, ён працягваў заставацца каштоўным прадуктам. Купляючы чай наўпрост у Кітаі, англічане, галандцы і рускія актыўна гандлявалі ім у іншых краінах.

У другой палове ХІХ стагоддзя з розных палітычных і эканамічных прычын чай нарэшце патаннеў. Амаль у кожным буйным горадзе і ў мястэчках  былі адчынены чайныя крамы і бакалейныя лаўкі. Тут можна было набыць чай на любы густ і ў любой колькасці. У такіх крамах прыемны водар чайнага ліста нагадваў селяніну духмянае, добрае сена і ў народзе склалі показку: "Сена бы чай".

Шляхецкія парады

Паклапаціцца аб захаванні тонкага водару чаю павінна была гаспадыня. У гэтым была пераканана шляхцянка Ганна Цюндзявіцкая, якая ў сярэдзіне ХІХ стагоддзя жыла непадалёк ад Мінска і пакінула цэлы шэраг каштоўных гаспадарчых і кулінарных парад. Многія з іх не страцілі сваёй актуальнасці і сёння. Яна адзначала, што гарбата вельмі распаўсюджаны сярод шляхты напітак. Але ён не заўсёды бывае аднолькава добрага смаку і гэта залежыць ад умення правільна яго захаваць.

У тыя часы пастаўкі гарбаты не былі рэгулярныя і таму яе набывалі адразу шмат. Гарбату, расфасаваную па порцыях вагой у фунт (409,5 г), трэба было захоўваць толькі ў халодных памяшканнях і далёка ад водарных рэчаў. Фунты гарбаты шчыльна пакаваліся ў скрынях, засланых унутры фольгай. Каб прадухіліць страту водару і перасыханне спрэсаванага чаю, зверху яго накрывалі не толькі паперай, але і чыстым, без паху мыла, палатном. Улетку скрыні апускалі ў лядоўню і трымалі на адмыслова зробленых для гэтага паліцах.

Паколькі гарбата была сапраўдным скарбам, часта яе трымалі ў крышталёвым або шкляным посудзе ў шафе, якая замыкалася гаспадыняй на ключ. Перад запарваннем гарбаты гаспадыня выдавала кухару патрэбную колькасць заваркі. Але Цюндзявіцкая раіла не захоўваць гарбату ў шкле і вось чаму: "На расход бярыце не цэлы фунт адразу, а патроху насыпайце ў скрыначку, таксама з фольгай. Пры гэтым націскайце на гарбату праз фольгавую абгортку і паперу. Ніколі не трымайце гарбату ў крышталёвым ці шкляным посудзе. Бо ў ім па-першае, на яе нельга націснуць, а, па-другое, усялякае перасыпанне гарбаты вядзе да таго, што пах канчаткова вытыхаецца".

А як на вёсцы?

Вёска не спяшаліся мяняць свае густы і па ранейшаму працягвала ўжываць правераныя часам мясцовыя традыцыйныя напіткі, зрэдку наведваючыся ў горад. Тут у чайных крамах ды лаўках можна было набыць чай на любы густ і ў любой колькасці. Прыемны водар чайнага ліста нагадваў селяніну духмянае, добрае сена і ў народзе склалі показку: "Сена бы чай".

Чорны чай на вёсцы сталі "варыць" толькі ў другой палове ХХ стагоддзя паралельна з ранейшымі фруктовымі ўзварамі і зельнай гарбатай.

Чайная "алхімія"

Каб зварыць добрую гарбату ў ХІХ стагоддзі гаспадыні бралі ваду з ракі або карысталіся свежай дажджавой вадой, якую папярэдне фільтравалі. Вада для гарбаты павінна была быць мяккай і не мець ніякіх пахаў. Калі ж вада была жорсткая, то ёй патрэбна было адстаяцца.

Наліўшы ваду ў імбрык, ставілі яго на агонь да таго часу, пакуль тая не пачынала шумець бы хвоя ў лесе ад подыху ветра. Тады накрыўку здымалі і, калі  бачылі, што вада злёгку калыхаецца, ёю можна было заліваць сухую гарбату ў загадзя прагрэтым фарфоравым або фаянсавым імбрычку.

Каб атрымаць добрую гарбату неабходна ўзяць імбрычак аб’ёмам не менш за 0,5 л. У большасці краін дзе любяць піць гарбату прынята норма – чайная лыжка на шклянку. Заліўшы гарбату вадой чакаюць 2-3 хвіліны, а пасля перамешваюць заварку лыжкай і чакаюць яшчэ 2 хвіліны. Важна памятаць, што чым больш заварваецца гарбата, тым горшай на смак яна становіцца. Якасная гарбата павінна мець яркі колер і быць празрыстай.

У канцы ХІХ стагоддзя было прынята піць гарбату з дадаткам сырых вяршкоў або малака, з лімонам, варэннем, фруктовым цукрам, журавінавым морсам, віном, ромам і нават гарэлкай. Гатуючы гарбату, гаспадыні раілі класці ў імбрык кавалачак цукру, які на іх думку дапамагаў чаінкам лепш раскрыцца і больш эфектыўна ўзбагаціць напітак  водарам. Каб палепшыць смак таннай гарбаты і зрабіць яе больш моцнай, у гарбату дадавалі крышачку соды.

Вось некалькі зімовых старадаўніх рэцэптаў.

Гарбата з чырвоным віном.

З чаго гатаваць на 1 порцыю.

  • 1-1,5 ч лыжкі гарбаты,
  • 200 г вады,
  • 50-100 г чырвонага сухога віна.

Як гатаваць. Заварыць моцную гарбату, прафільтраваць, пасаладзіць па смаку, дадаць добрае чырвонае сухое віно. Падаць у шклянках або высокіх кубках.

Гарбата з мёдам і гарэлкай

З чаго гатаваць.

  • 3-4 ч лыжкі гарбаты,
  • 1 шклянка мёду,
  • 200 г гарэлкі,
  • 600-700 г вады.

Як гатаваць. Заварыць моцную гарбату і крыху астудзіць, перамяшаць яе з мёдам і гарэлкай; усё падагрэць. Падаць у маленькіх кубачках.

«Чайны» слоўнічак

  • Чай – гарбата/чай
  • Чайная – гарбатня/чайная
  • Травяны чай – зельная гарбата/чай з зёлак
  • Чай заварыўся – гарбата нацягнула, запарылася
  • Імбрычак – заварачны чайник
  • Абкладанік – бутэрброд, луста хлеба з мясам, сырам і інш.
42
Тэги:
чай, беларуская кухня
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі
Уладзімір Макей на мітынгу каля мемарыяльнага комплексу Яма

Макей: Беларусь робіць усё, каб захаваць памяць пра ахвяры Халакосту

2
(абноўлена 13:40 27.01.2021)
Да мемарыяльнага помніка "Яма" у Мінску прыйшлі прадстаўнікі іудзейскіх абшчын, дыпламаты замежных дзяржаў, МЗС Беларусі.

МІНСК, 27 сту – Sputnik. Беларуская дзяржава робіць усё магчымае, каб захаваць памяць пра ахвяры Халакосту і не дапусціць адраджэння неанацызму, заявіў у сераду кіраўнік МЗС Беларусі Уладзімір Макей.

Сёння ў Мінску праходзяць мерапрыемствы, прысвечаныя памяці ахвяр Халакосту.

"Гістарычная памяць пра ахвяры Халакосту і ўспаміны звонам гучаць у нашых сэрцах, заклікаючы абараняць чалавечыя жыцці і годнасць. А таксама зрабіць усё, усё каб трагедыя Халакосту не паўтарылася", - заявіў міністр замежных спраў Беларусі Уладзімір Макей. выступаючы на ​​жалобным мітынгу ў памяць ахвяр Халакосту, які сёння прайшоў у Мінску на мемарыяле "Яма" (Апошні шлях).

Захаваць памяць пра Халакост

Ён адзначыў, што ў сучасным свеце не ўсё засвоілі страшныя ўрокі Другой сусветнай вайны. Па словах міністра, назіраюцца спробы асобных краін абяліць злачынствы Трэцяга рэйха аж да гераізацыі нацыстаў і іх памагатых.

"Для Беларусі такі падыход катэгарычна непрымальны. І сёння Беларусь прадпрымае паслядоўныя намаганні для таго, каб захаваць памяць аб ахвярах Халакосту і не дапусціць адраджэння неанацызму, не дапусціць любых праяўленняў расавай нянавісці", - падкрэсліў кіраўнік МЗС Беларусі.

Ён таксама падкрэсліў, што патрабаванне сучасных рэалій - гэта прывіваць маладому пакаленню каштоўнасці, якія б дапамаглі б захаваць мір, стабільнасць і спакой у грамадстве.

Дипломаты возложили цветы к комплексу
© Sputnik / Виктор Толочко
Дыпламаты ўсклалі кветкі да комплексу

"Сёння па ўсёй краіне, у тым ліку ў школах, праходзяць мерапрыемствы, прысвечаныя Міжнароднаму дню памяці ахвяр Халакосту. Мы і на міжнароднай арэне робім усё, каб увекавечыць памяць ахвяр Другой сусветнай вайны, подзвіг салдат, якія выратавалі свет ад карычневай чумы", - адзначыў міністр.

Беларусь, паводле яго слоў, і надалей будзе рабіць усё магчымае, каб процідзейнічаць адраджэнню неанацызму, любых праяўленняў этычнай і рэлігійнай нянавісці і нецярпімасці.

Дипломаты на траурном митинге у комплекса Яма
© Sputnik / Виктор Толочко
Дыпламаты на жалобным мітынгу ля комплексу "Яма"

"На гэтым шляху Беларусь адкрыта да супрацоўніцтва з усімі дзяржавамі, якія зацікаўлены ў тым, каб забяспечыць мір і стабільнасць на планеце", - адзначыў Макей.

Ізраіль шануе

У сваю чаргу Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Дзяржавы Ізраіль у Беларусі Алекс Гольдман-Шайман адзначыў, што яго дзяржава высока цэніць намаганні Беларусі па ўвекавечанні памяці ахвяр Халакосту.

Чрезвычайный и Полномочный Посол государства Израиль в Беларуси Алекс Гольдман-Шайман
© Sputnik / Виктор Толочко
Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Дзяржавы Ізраіль у Беларусі Алекс Гольдман-Шайман

"З кожным годам, з кожным днём становіцца ўсё менш жывых сведак Халакосту, а таксама Праведнікаў свету. І захоўваць памяць пра іх - гэта наш абавязак і доўг. Як перад імі, і як перад тымі, хто не выжыў, не дажыў да вызвалення і не пазнаў, што ў яўрэяў з'явілася свая дзяржава", - сказаў пасол.

Пры гэтым ён адзначыў, што і сёння "важна вызваліць свет ад антысемітызму, нянавісці".

Председатель Иудейских общин Беларуси, главный раввин Объединения иудейских религиозных общин в Республике Беларусь Шнеор Залман Дайч
© Sputnik / Виктор Толочко
Старшыня Іўдзейскіх абшчын Беларусі, галоўны рабін Аб"яднання іудзейскіх рэлігійных абшчын у Рэспубліцы Беларусь Шнеар Залман Дайч

На "Яме" старшыня Іўдзейскіх абшчын Беларусі, галоўны рабін Аб'яднання іудзейскіх рэлігійных абшчын у Рэспубліцы Беларусь Шнеар Залман Дайч прачытаў малітву ў памяць пра шэсць мільёнаў ахвяр Халакосту.

Прадстаўнікі дыпламатычнага корпуса, акрэдытаванага ў Беларусі, дэпутаты, прадстаўнікі МЗС РБ усклалі кветкі і вянкі да помніка.

Чытайце таксама:

2
Тэги:
Уладзімір Макей, МЗС Беларусі, Беларусь, Халакост