Фэст у вёсцы Пласток

Правілы народнага этыкету: як паводзіць сябе за сталом

212
(абноўлена 10:36 26.08.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае, чаму нашы продкі ўжывалі "глытанікі" і за што дзіця магло атрымаць ад бацькі лыжкай па ілбе.

У беларускай вёсцы з даўніх часоў існаваў свой этыкет паводзін за сталом - правілам "людскасці" дзяцей вучылі з маленства.  Многія з іх засталіся і дагэтуль, але вялікая колькасць захавалася толькі на паперы ці ў абрадах аматараў народнай творчасці.

Сняданак

Сняданак – першая ежа за дзень і першы чым узяцца за лыжку, трэба было памыць твар і рукі. Нават калі дзіця вельмі хацела есці, яму не дазвалялі з’есці хаця б маленькі кавалачак хлеба, пакуль галоўная страва не была пастаўлена на стол. Звычка чакаць сняданку, абеду ці вячэры выхоўвалася змалку.

Зажинки в Жоровке 2019
© Sputnik Альфрэд Мікус
У сапраўднай гаспадыні рэдка атрымлівалася доўга пасядзець за сталом

Папярэдне перахрысціўшыся, ўслед за бацькам  дзеці сядалі за стол на сваё строга вызначанае месца.  Месцы за сталом размяркоўваліся па старшынстве. Самае пачэснае ў цэнтры займаў бацька, абапал яго садзіліся старэйшыя дзеці, за імі — малодшыя. Гаспадыня займала месца з краю, бо ёй трэба было завіхацца каля печы і падаваць ежу на стол.

Зажинки в Жоровке 2019
© Sputnik Альфрэд Мікус
Дзецям не дазвалялі свавольнічаць за сталом

Перад сняданкам гаспадыня клала на стол лыжкі, ставіла хлеб або бліны. Маленькіх дзяцей маці садзіла на "ўлонні" (калені) і карміла сама. Дзеці, якія навучыліся карыстацца лыжкай, елі разам з усімі. Садзілі іх побач з маці, а каб яны маглі есці самі, на лаўку падстаўлялася калодка, на якой яны і сядзелі. Так на прыкладзе астатніх маленькія засвойвалі правілы паводзін за сталом і прыняцця ежы.

Што такое "глытанік"?

У ХІХ стагоддзя этнограф і фалькларыст Мікалай Нікіфароўскі, назіраючы жыццё "простага народу" Віцебскай губерніі, зафіксаваў цэлы спіс правілаў паводзін за сталом у вясковай сям’і.

Кожны павінен быў да падачы першай стравы з’есці кавалачак хеба з соллю або "глытанік". Соль з агульнай салонкі бралі лыжкай і ссыпалася ў маленькую кучку каля сябе справа, каб напрацягу сталавання пасля кожнай стравы, пасыпаць наступныя "глытанікі".

Пачынаць есці можна толькі калі, паставіўшы ўсе стравы, сядзе маці і скажа: "Прынімайцеся! ". Пасля гэтага бацька-гаспадар моўчкі пачынаў рэзаць хлеб і надзяляў ім кожнага пароўну. Ён жа першым зачэрпваў і страву лыжкай. Калі ў сям’і быў дзед, то першым пачынаў есці ён.

Фэст у вёсцы Пласток
© Sputnik Альфрэд Мікус
Размаўляць дазвалялась толькі дарослым

Звычайна міску або гаршчок ставілі па сярэдзіне стала ў роўнай адлегласці ад кожнага. Боршч ці поліўку нялёгка было данесці не праліўшы. Таму дзяцей вучылі, што яны павінны, зачарпнуўшы варыва, падлажыць пад лыжку скібку хлеба і несці яе да роту. Спачатку з міскі вычэрпвалі жыжку, а а потым елі гушчу. Усе стравы, якія падаваліся на стол, трэба было з’есці поўнасцю. Навучаючы дзяцей у народзе казалі, што недаедзеная хлебная луста прыйдзе ночы да малога і пабудзіць яго. Калі страва была вельмі смачная, то посуд вымаквалі хлебам да дна. Дарослыя і старэйшыя дзеці саступалі маленькім права вычарпаць астаткі ежы. Стукаць лыжкай па пустому гаршку было небяспечна, бо свавольнік мог атрымаць ад бацькі лыжкай па руцэ або ілбе.

Правілы паводзін за сталом патрабавалі есці павольна, не спяшаючыся, старанна пражоўваючы ежу, каб не падавіцца і хутчэй насыціцца. Пасля трэба было аблізаць лыжку і пакласці яе на стол. Згодна з этыкетам дзецям не дазвалялі размаўляць падчас ежы. Толькі бацькі маглі перакінуцца рэдкім словам, а распараджэнні гаспадара дарослым і дзецям даваліся ў канцы або перад ядой. Гэты парадак не дазвалялася парушаць нікому.

Многія з тых старажытных правіл трымаліся на Беларусі практычна да сярэдзіны ХХ стагоддзя. Паступова жыццёвы, грамадска-эканамічны ўклад беларусаў  змяніўся. Амаль зніклі вялікія сем’і, працоўны дзень кожнага члена сям’і цяпер пачынаецца ў розны час, а дзеці сустракаюць ранак у дзіцячым садку або ў школе. Таму на змену традыцыйным правілам харчавання прыйшлі іншыя, калі кожны можа есці адзін і перакусваць столькі, колькі захоча.

Чытайце таксама:

212
Тэги:
Ларыса Мятлеўская, Народныя традыцыі, Беларусь
Тэмы:
Спадчына: традыцыі і вераванні нашых продкаў (99)
Яблыкі

Хатнія нарыхтоўкі: захоўваем на зіму яблыкі і капусту па беларускіх рэцэптах

29
(абноўлена 15:09 18.09.2020)
Этнограф Ларыса Мятлеўская вучыць, як пакаштаваць старажытныя беларускія саленні са стала нашых продкаў.

Восень – час хатніх нарыхтовак і многія з гаспадынь у гэты час імкнуцца максімальна захаваць ураджай, перапрацаваўшы яго пры саленні, квашанні, марынаванні, сушцы.  Безумоўная каштоўнасць такіх спосабаў нарыхтоўкі ў тым, што прадукты ў іх захоўваюцца працяглы час і заўсёды могуць быць у гаспадыні пад рукой. Зрэшты, як прыемна мець хоць колькі слоічкаў кансерваванай агароніны, рыбы і мяса ў запасе, калі на парозе нечакана з’явяцца госці. Прыгатаваныя па рэцэптах, якія часта перадаюцца ад пакалення ў пакаленне, такія нарыхтоўкі былі прадметам гонару ў беларускай сям’і. Іх падаюць да стала ў якасці гатовай да ўжывання стравы, гарніру і як дадатак да другіх стаў.

У кожнай мясцовасці Беларусі ёсць свае, адметныя рэцэпты хатніх нарыхтовак. Саленні, квашанні і марынаванні - гэта не толькі смачна, але і карысна.

У адрозненні ад марынавання, якое больш зручнае ў спосабе захоўвання гатовых кансерваў для жыхароў горада, саленне і квашанне традыцыйна вясковыя нарыхтоўкі. Вось некалькі цікавых рэцэптаў традыцыйных саленняў з вёсак Капыльскага раёна Мінскай вобласці.

Мочаныя яблыкі

Інгрыдыенты:

  • Яблыкі
  • Соль
  • Вада

Як гатаваць:

Мачыць яблыкі можна толькі позніх гатункаў, найлепшым з якіх лічыцца антонаўка. Яблыкі адбіраюць аднолькавыя па памеры і абавязкова не пашкоджаныя. На дно бочкі трэба пакласці лісце вішні, смародзіны або жытнюю салому. Потым закласці яблыкі, пераслойваючы іх лісцем вішні і смародзіны. Заліць яблыкі расолам, каб ён цалкам пакрыў яблыкі, накрыць усё чыстай сурвэткай, пакласці драўляны кружок і гнёт груз.

Осенний пирог с яблоками
© Sputnik Людмила Янковская
Яблыкі трэба браць аднолькавыя па памеры

Для расолу трэба ўзяць ваду ў палове аб’ёму яблыкаў, 1,5 ч. лыжкі солі на 3 літры вады. Брадзіць яблыкі будуць 30-40 дзён.

Яблыкі, мочаныя з рабінай

Інгрыдыенты:

  • 5 кг яблыкаў
  • 5 кг рабіны
  • 0,5 кг цукру
  • 3,5 ст. лыжкі солі
  • 10 л вады

Як гатаваць:

Перабраць яблыкі, выдаліць пладаножкі, сухія ягады ў яблыках і рабіне, вымыць іх некалькі разоў, мяняючы ваду, закласці паслойна ў бочку або вядро і заліць ахалоджаным растворам з вады, цукру і солі. Вытрымаць пад гнётам у халодным месцы 30 дзён.

Ягоды рябины
© Sputnik / Александр Поготов
Ягады рабіны

Салёная капуста

Інгрыдыенты на 10 кг нашаткаванай капусты:

  • 300 г морквы
  • 300 г буракоў
  • 300 г гарбуза
  • 300 г журавін
  • 200 г кораня хрэну
  • 0,5 кг  яблыкаў (антонаўка)
  • 1 галоўка капусты;

Для расолу:

  • 4 л вады
  • 1 шклянка буйной солі
  • 0,5 шклянкі цукру

Як гатаваць:

Капусту скласці ў вялікую ёмістасць, дадаць пацёртыя на буйную тарку хрэн, буракі, моркву, гарбуз. Яблыкі парэзаць долькамі. Усё перамяшаць.

Белокочанная капуста
Капусту можна квасіць з ябылкамі

Прыгатаваць расол: закіпяціць ваду разам з соллю і цукрам, астудзіць. Заліць астуджаным расолам сумесь з гародніны і засыпаць туды журавіны. Пакласці качан сярэдняга памеру, а зверху на яго – гнёт, каб расол пакрыў капусту цалкам. Праз тыдзень капуста гатова да ўжывання.

Капуста квашаная галоўкамі

Інгрыдыенты:

  • Капуста
  • Вада
  • Соль
  • Хрэн

Як гатаваць:

У бочку накласці невялікіх качанчыкаў капусты да самага верху. Затым капусту заліць вадой з разлікам 2 шклянкі солі на 10 л вады. Пакласці зверху лісце і ачышчаны корань хрэну, накрыць кружком і пакласці гнёт.

Квашаная капуста галоўкамі
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Квашаная капуста галоўкамі

Такая капуста звычайна квасіцца да вясны.

29
Тэги:
Ларыса Мятлеўская, беларуская кухня
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі

Астраномы выявілі ў атмасферы Венеры фасфін. Што гэта значыць - відэа

7
(абноўлена 12:30 18.09.2020)
У кіслотных аблоках Венеры знайшлі намёкі на жыццё - навукоўцы выявілі ў атмасферы планеты газ фасфін. Ён хоць і атрутны, але з'яўляецца маркерам наяўнасці жыцця.

Навукоўцы выявілі малекулу фасфіна ў атмасферы Венеры, што павышае верагоднасць таго, што асноўныя формы жыцця могуць хавацца прама над паверхняй планеты.

На роліку, апублікаваным на сайце Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі, відаць планета, што верціцца па арбіце, а таксама падпісаныя тлумачэнні да вынікаў.

Навукоўцы апублікавалі даследаванне ў часопісе Nature Astronomy. Аўтары не сцвярджаюць, што фасфін - надзейны доказ наяўнасці жыцця. На іх думку, гэта кажа пра невядомыя геалагічныя або хімічныя працэсы на планеце.

Адкрыццё было зроблена з дапамогай магутных тэлескопаў, яго вынікі выкладзеныя ў адкрыты доступ, што дазваляе іншым навукоўцам ацэньваць і аспрэчваць атрыманыя дадзеныя.

Венера - другая планета ад Сонца - падобная на Зямлю сваімі памерамі, масай, арбітальнай хуткасцю. Аднак умовы на Венеры непрыдатныя для жыцця чалавека. Сярэдняя тэмпература на яе паверхні складае прыкладна + 462°С, планету акружае шчыльная газавая абалонка, якая складаецца ў асноўным з вуглякіслага газу і азоту. У атмасферы знаходзіцца шмат злучэнняў серы і практычна адсутнічаюць вадзяная пара і кісларод.

7
Тэги:
Космас
Медсястра рыхтуе вакцыну ад COVID-19 для ўвядзення добраахвотніку ў клініцы ў Лондане

Генсак ААН перасцярог свет ад "вакцыннага нацыяналізма"

0
(абноўлена 17:04 22.09.2020)
Антоніу Гутэрэш перакананы, што дзяржавы не павінны дзейнічаць толькі ў сваіх інтарэсах ў пытанні распаўсюджвання вакцыны.

МІНСК, 22 вер - Sputnik. Свету неабходна ўстрымацца ад з'яўлення "вакцыннага нацыяналізма", дзяржавы не павінны дзейнічаць толькі ў сваіх інтарэсах ў пытанні распаўсюджвання вакцыны ад каронавіруса новага тыпу. Такое меркаванне агучыў генеральны сакратар Арганізацыі аб'яднаных нацый Антоніу Гутэрэш, выступаючы падчас тыдня высокага ўзроўню сесіі Генасамблеі ААН.

"Мы працуем над тым, каб сродкі і метады лячэння сталі глабальным грамадскім дабром, і падтрымліваем намаганні па стварэнні таннай" народнай вакцыны", даступнай ва ўсіх краінах", - сказаў Гутэрэш.

Паводле слоў генеральнага сакратара ААН, дзяржавы не павінны дзейнічаць толькі ў сваіх інтарэсах ў пытанні распаўсюджвання вакцыны.

"Паводле паведамленняў, некаторыя краіны заключаюць паралельныя здзелкі выключна ў інтарэсах свайго ўласнага насельніцтва. Такі "вакцынны нацыяналізм" не толькі несправядлівы, але і асуджаны на правал. Ніхто з нас не будзе ў бяспецы да таго часу, пакуль у бяспекі не апынемся мы ўсе" , - канстатаваў ён.

Нагадаем, раней Антоніу Гутэрэш выказваўся пра тое, што ўспышка каронавіруса ва ўсім свеце выходзіць з-пад кантролю: хутка свет пройдзе "змрочную адзнаку ў адзін мільён страчаных з-за віруса жыццяў", людзі ва ўсім свеце павінны быць гатовыя да вакцынацыі.

Па апошніх дадзеных Сусветнай арганізацыі аховы здароўя, да цяперашняга часу каронавірусам ва ўсім свеце заразіліся больш за 31 мільёны чалавек, ахвярамі хваробы сталі ўжо звыш 962 тысяч пацыентаў.

0
Тэги:
каронавірус, ААН
Тэмы:
Каронавірус COVID-19