Традыцыйныя стравы ў вёсцы Навіны Бярэзінскага раёна

няўмечкі не баляць ні ручкі, ні плечкі…" або сапраўдны абед з вясковай печы

134
(абноўлена 09:22 30.01.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра сэрца сялянскай хаты і вучыць гатаваць у печы традыцыйныя стравы.

У вёсцы кажуць, што зіма ўцякае цёмнымі начамі, але пакуль што гэта халодная пара года яшчэ ў самай сіле. Наперадзе люты, ды і ў сакавіку яшчэ чакай прымаразкаў. Маўляў "марац адмарозіць палец".

Крыху зімовай міфалогіі

Няўстойлівае ўзімку надвор’е беларусы тлумачылі складанымі адносінамі паміж незвычайнай сямейнай парай Зімой і Марозам. Народная фантазія малюе Зіму ў вобразе сівой, старой бабы, якая ласкава просіць Мароза зазірнуць да яе ў госці. Але бывае, што той, маючы незалежны характар, не адклікаецца на запрашэнні. Тады Зіма горка плача і па яе шэрым твары сцякаюць халодныя слёзы, ператвараючыся ў дождж.

А ў вёсцы халодны пранізлівы вецер гудзе ў коміне печы, выдуваючы цяпло з драўляных хат. Па начах чуваць, як патрэскваюць бярвенні ў сценах і дзяды казалі, што гэта трашчыць Мароз. Быццам бы ўначы ён ходзіць па вёсцы і сядае на хату таго, хто забыўся запрасіць яго на куццю. Слухаючы такое дзецям міжволі хацелася прытуліцца да цёплай печы, каб паслухаць казкі пра магутнага і страшнага Дзеда. З аповедаў выцякала, што той здольны разваліць хату, памарозіць азімыя, жывёлу і людзей. Каб залагодзіць Ледзянога Дзеда яго трэба было паклікаць да святочнага стала  праз адчыненыя ў калядную ноч дзверы: "Мароз, хадзі  куццю есці"!

У народзе гэты міфалагічны персанаж часам уяўляўся высокім лысым дзядзькам у белай снежнай свіце з доўгай сівой барадой, вусамі і з чырвоным або сінім носам. Сваю галаву ён быццам бы схаваў пад калматай, белай ад шэрані шапкай. Казалі, што безвалосы дзед літасцівы да лысых людзей. Існавала павер’е згодна з якім, каб суняць надта моцныя маразы, трэба было па памяці налічыць дванаццаць лысых знаёмцаў.

"Студзень хаты студзіць – рана гаспадароў будзіць"

Так і ёсць. Жывучы ў вясковым драўляным доме пад цёплай коўдрай доўга не паляжыш. За ноч мароз і вецер выстудзілі хату і, каб у ёй не мерзнуць, трэба шпарка бегчы ў дрывотню па дровы і хутчэй падпальваць у печы.

Грачанік па-маларыцку
© Photo : з асабістага архіву Ларысы Мятлеўскай

У народзе кажуць, што печ – сэрца хаты. Як захавальніца прыроднага агню яна атаясамлівалася з несупынным працягам жыцця ў хаце і жанчынай, якая валадарыла ёю, трымаючы ў сваю чаргу сямейны лад. У народзе казалі: "Добрая жонка – дома рай, злая – хоць ты з хаты ўцякай".

Складаючы печ пячнік будаваў яе "пад гаспадыню", каб той, гатуючы ежу, было зручна карыстацца ёю штодня. Не здарма  жыве показка, што гаспадыня пахне дымам, а гаспадар полем.

"Бабіна дарога ад печы да парога"

Ступень занятасці вясковай жанчыны неверагодная і цяпер мала чым адрозніваецца ад клопатаў сялянкі мінулага. Хіба што толькі ў дапамогу гаспадыні на кухні з’явіліся сучасныя прылады. Але ўсё адно – ад самага рання толькі паспявай паварочвацца! Трэба прыгатаваць сняданак, накарміць сям’ю, уставіць у печ стравы да абеду, дагледзець гаспадарку, прыбраць у хаце і інш. Вядома ж: "Замуж выйсці – трэба знаць: позна легчы, рана ўстаць".

Гаспадар звычайна рыхтуецца да клопатаў надыходзячага дня нетаропка. Часам з люлькай у руках, грунтоўна "абмазгоўваючы" свае планы, ён назірае, як шпарка рухаецца гаспадыня. У жанчыны ж раніцай няма часу як кажуць нават галаву ў бок павярнуць.Такая завядзёнка! Але чаму жанчыны заўсёды такія занятыя?  

У Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці старыя людзі распавядалі, што калісьці па зямлі ў абліччы "старычка" хадзіў Бог. Пра гэта ходзіць шмат легенд, адна з якіх была запісана ў 1998 годзе беларускай фалькларысткай Аленай Боганевай ад сялянкі Ніны Масько (1926 году нараджэння):

"Ідзець Бог па зямле. Жнуць бабы жыта.Вот ён у іх спрашываець:

- Пакажыця мне дарогу.

- Ай, мне некалі паказываць, ідзі дальшэ!

Он і пайшоў. Косюць мушчыны. Он падходзіць к ім:

- Пакажыця мне дарогу.

Січас мушчына касу палажыў, пашоў паказываць дарогу. Ну і вот. Раз бабам некалі – ім і цяпер усё некалі. Ім нет паказываць уремя дарогу, усягды работы многа. А мушчынам – яны сядуць, пакураць, ім уремя хватаіць. Вот так Бог здзелаў".

"У няўмечкі не баляць ні ручкі, ні плечкі…"

Яшчэ звечара гаспадыня склала меню са страў на цэлы дзень. Цяпер, пакуль у печы разгараюцца дровы застаецца толькі раскласці прадукты па гаршчках і кожны ў свой час адправіць гатавацца. Пад пільным наглядам кухаркі печ зробіць сваю справу.  Калі печы няма – не бяда, стравы вясковай кухні, якія прапаную сёння, можна прыгатаваць на любой пліце, але ж вядома – з печы ўсё смачней!

Вядома ж увечары гаспадыня адчувае вялікую стому, але ж толькі ў няўмечкі не баляць ні ручкі, ні плечкі. Задаволеная смачнымі стравамі сям’я – лепшая ўзнагарода для маці і жонкі, а ласкавыя словы падзякі "як рукой" здымаюць стому.

Некалькі смачных вясковых рэцэптаў

Ячны крупнік з грыбамі

З чаго гатаваць:

  • 40 г сушаных грыбоў,
  • 4 бульбіны,
  • 4 ст лыжкі ячных (буйных) круп*,
  • 1 морква,
  • 1 цыбуліна,
  • 50 г сметанковага масла,
  • 2 ст лыжкі смятаны,
  • прыправы (перац, соль, лаўровы ліст).

*Я́чневыя крупы – від круп, якія вырабляюць з ячменнага зерня. У адрозненні ад панцаку (пярлоўкі) ячневыя крупы не падвяргаюцца паліраванню і шліфоўцы і маюць прадаўгаватую форму з няроўнымі краямі.

Як гатаваць. Сушаныя грыбы прамыць, замачыць у халоднай вадзе на 3-4 гадзіны, затым яшчэ раз прамыць і варыць у вадзе ў якой яны набухалі, гадзіну - паўтары без солі. Звараныя грыбы выняць, прамыць цёплай вадой, нарэзаць палоскамі. Булён працадзіць.

Пакуль варацца грыбы прамытыя ячныя крупы заліць халоднай вадой і пакінуць для набухання на 2 гадзіны, затым адварыць.

Гатаваныя грыбы і крупы пакласці ў грыбны булён, паварыць 15-20 хвілін, дадаць накрышаную кубікамі бульбу, пасаліць.

За 5 хвілін да гатоўнасці пакласці абсмажаныя на масле моркву і цыбулю, перац, лаўровы ліст.

Гатовы крупнік заправіць  смятанай.

Парасяціна адварная

З чаго гатаваць:

  • 800 г парасяціны,
  • 1 л вады,
  • 1 морква,
  • 1 цыбуліна,
  • 1 корань пятрушкі,
  • 2 ч лыжкі мукі,
  • 3 ст лыжкі смятаны,
  • прыправы (перац, соль, лаўровы ліст).

Як гатаваць. Закіпяціць падсоленую ваду і пакласці туды мяса цэлым кавалкам, дадаць моркву, корань пятрушкі, цыбулю і варыць на слабым агні паўгадзіны. Затым пакласці ў каструлю перац гарошкам, лаўровы ліст і давесці мяса да гатоўнасці.

Адварваць парасяціну або замест яе мясную грудзінку без рабрынак лепей у печы або духоўцы напрацягу некалькіх гадзін пакуль мяса з салам не стануць вельмі мяккім і далікатным. Мяса лічыцца гатовым, калі нож уваходзіць у яго "як па маслу".

Парасяціну выняць, булён працадзіць, дадаць у яго пасераваную муку, разведзеную ахалоджаным булёнам, пракіпяціць, уліць смятану, прагрэць. Гэтым соусам паліць парэзаную кавалкамі парасяціну.

Падаць з любымі саленнямі.

Смачна есці!

134
Тэги:
беларуская кухня
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі (77)
Балетнае лета ў Вялікім

Вялікі тэатр кліча на “Балетнае лета”

29
(абноўлена 15:09 10.06.2021)
Сёлета сярод удзельнікаў гала-канцэрта шмат артыстаў балета, якія пачыналі ў Мінску, але сапраўднымі зоркамі сталі ў Расіі.

Фестываль пачнецца 11 чэрвеня і завершыцца 17-га гала-канцэртам зорак сусветнага балета. Традыцыйна на працягу тыдня публіка ўбачыць выключна прэм’еры, якія з’явіліся ў афішы тэатра на працягу гэтага года.

Адкрые "Лета" "Лебядзінае возера" Пятра Чайкоўскага ў пастаноўцы Валянціна Елізар’ева. На ролю Зігфрыда запрошаны прэм’ер маскоўскага Вялікага Дзяніс Родзькін. На наступны дзень выканаўцамі стануць выключна беларускія артысты.

14 чэрвеня ў "Лета" уварвецца калядная казка - "Шчаўкунок". У кастрычніку 2020-га балет Чайкоўскага вярнуўся - у новай аўтарскай рэдакцыі Елізар'ева. Харэограф не раз прызнаваўся, што з зачараваннем працаваў над балетам, а першы акт спектакля наогул ўбачыў у сне. Гледачы заўсёды з захапленнем ідуць за бліскучым харэографам, цалкам яму давяраючы, апускаючыся ў гэтую казку і ў неверагоднай прыгажосці музыку.

15 чэрвеня ў тэатры зноў будзе гучаць Чайкоўскі. Вольга Костэль прапануе сваю версію "Ганны Карэнінай". Як запэўнілі ў Вялікім, на працягу ўсяго года спектакль праходзіў з аншлагамі. Харэаграфія Костэль чаруе сваёй неардынарнасцю.

У перадапошні дзень "Лета" - пастаноўка харэографа Сяргея Мікеля, якая адкрыла гэты 88-ы сезон у Вялікім, - балет "Пер Гюнт".

Завершыцца фестываль традыцыйным гала-канцэртам зорак сусветнага балета. Публіка прызвычаілася, што на дэсерт іх заўсёды чакае феерверк самых розных, але выключна яркіх нумароў - як класічнай, так і сучаснай харэаграфіі. Арганізатары і пастаноўшчык канцэрта Вольга Костэль абяцаюць не падмануць надзеі і сёлета.

Любоў Андрэева, Алег Габышаў (Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны акадэмічны тэатр балета Барыса Эйфмана), Кацярына Пярвушына (тэатр "Крамлёўскі балет"), Юрый Выбарнаў (МАМТ ім. К.С. Станіслаўскага і Ул.І. Неміровіча-Данчанкі), Ганна Ціхамірава , Аляксандр Смальянінаў (Вялікі тэатр Расіі), Ігар Колб, Аксана Скорык, Андрэй Ермакоў (Марыінскі тэатр), Дзяніс Клімук, Дар'я Паўленка (Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны акадэмічны тэатр балета імя Леаніда Якабсона) – сярод удзельнікаў шмат добра знаёмых прозвішчаў. Некаторыя з іх свой шлях на вялікай сцэне пачыналі менавіта ў Мінску, але сапраўднымі зоркамі сталі ў Расіі. З вялікай удзячнасцю да сваіх педагогаў яны вяртаюцца на беларускую сцэну. На жаль, толькі на адзін вечар.

Дарэчы, 25-27 чэрвеня Вялікі запрашае на традыцыйныя чароўныя вечары ў Нясвіж. Рэзідэнцыя роду Радзівілаў даўно стала для беларускага тэатра другім домам і галоўнай фестывальнай пляцоўкай фармату open-air. Не стане выключэннем і 2021-ы.

Чытайце таксама:

29
Тэги:
зоркі, Мінск, балет, артыст, Вялікі тэатр оперы і балета РБ
Гаршчок у печы

Гаршчочак, вары! Або простая ежа на нашым стале

68
(абноўлена 11:13 27.05.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская узгадвае традыцыі, дзе не апошнюю ролю граў звычайны гаршчок, а таксама дае некалькі рэцэптаў прыгатавання страў у ім.

Гатуючы звыклыя для сябе стравы вяскоўцы лічаць, што перш за ўсё ежа павінна быць пажыўная і смачная. Гэта  спалучэнне для селяніна робіць яе яшэ і прыгожай. Пагутарыць аб тым, якую смакату спрадвек гатавалі ў сям’і - прыемная справа.  Аб стравах, гатаваных маці ў печы, распавядаюць з нейкай асаблівай цеплынёй. Маўляў, смачней за іх няма нічога ў свеце, і яны, як магніт, прыцягваюць разляцеўшыхся па свеце дзяцей у родную хату. Просьба прыгатаваць штосьці асаблівае выклікае радасць у сэрцы маці і жаданне дзейнічаць. Звычайна найлюбімымі лічацца стравы, звыклыя з маленства.

"Мама, звары яду простую"

Кухню звычайнага чалавека часта так і называюць - "простай". Не, гэта зусім не значыць, што яна прымітыўная, не складаная. Наадварот, у народнай кухні вядома немала цікавых і няпростых у прыгатаванні страў. Вялікая ўвага надаецца цеплавой апрацоўцы прадуктаў, традыцыям ужывання ежы: у якім парадку, у які час дня, у які сезон, што з чым і як ядуць. Стравы падзяляюцца на будзёныя і святочныя, нядзельныя. Звычайна для прыгатавання святочных страў затрачваюць больш часу і  бяруць лепшыя прадукты, а для кожнага дня (у залежнасці ад сезона) яны прасцейшыя, але абавязкова пажыўныя і смачныя.

У народзе кажуць, што печ - сэрца хаты. Для таго, каб умець у ёй гатаваць, трэба мець пэўныя навыкі і веды аб пабудове печы, якасці дроў, разумець тое-сёе аб начынні з гліны і розных металаў, ведаць для чаго каля печы чапяла, качарга і некалькі розных памераў вілак. У народнай культуры як сама печ так і пячныя прылады маюць сакральнае значэнне і часта ўдзельнічаюць у розных народных абрадах. Такіх, як вяселле, радзіны, хаўтуры і інш. Не выключэнне і пячны посуд, напрыклад гаршчок.

Гаршчок-бобэныкі
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
У горадзе ў наш час часцей выкарыстоўваюць такія гліняныя гаршчкі

Беларускі этнограф Таццяна Валодзіна лічыць, што гаршчок у шматлікіх рытуальных практыках сімвалічна рэпрэзентаваў сабой чалавека - яго галаву і чэрава. Так пра не надта разумную, цяжкую да думак галаву ў Драгічынскім раёне казалі, што "мазгоўня бы гаршок стоўбуноваты", старога, нядужага чалавека параўноўвалі з разбітым гаршчком, а бруднага, счарнелага ад працы аратага - з закопчаным гаршчком і інш.

Як і чэрава жанчыны, гаршчок  уяўляўся крыніцай жыцця. Так у радзінна-хрэзбінным абрадзе пшоную кашу варылі ў новым керамічным гаршчку. Гаршчок пры гэтым разбівалі, што мусіла сімвалізаваць нараджэнне новага жыцця. Існаваў і такі звычай, калі на вяселлі пасля першай шлюбнай ночы разбівалі гаршчок, гэта азначала пераход маладой ад дзявоцкасці ў жаночы статус.

Таямніцы перавернутага гаршчка

Не раз даводзілася бачыць, як у добрых гаспадынь, нацёртыя да бляску гаршчкі акуратна перавернуты  на паліцах у клеці. Можа падацца, што гэта робіцца для таго, каб у гаршчок выпадкова не трапляла смецце і гэта справядліва. Але ёсць у пустым, не перавернутым гаршчку нешта забытае, таемнае, што прымушае жанчын не пакідаць пусты посуд на стале і абавязкова закрываць яго накрыўкай, пераварочваць гаршчкі і каструлі.

Справа ў тым, што з найстаражытнейшых часоў у народным усведамленні гаршчок выступаў як умяшчальня душы памерлага. Яго пераварочванне ўстанаўлівала мяжу паміж процілеглымі сферамі. Лічылі, што небяспечная пустата можа быць запоўнена смерцю. Дарэчы нябачным гаспадаром хаты лічылі Дамавіка, цесна звязанага з печчу і ў новы дом яго быццам бы пераносілі ў гаршчку з вуголлем.

Асаблівая, магічная рэч - дзіравы гаршчок. На ўсходнеславянскай тэрыторыі ён выконваў ролю курынага бога*. Дзіравы  гаршчок трымалі над чараўніцай, якая ніяк не магла памецці, ім кідалі ў шкоднага духа «хлеўніка», які мучыў жывёлу, выганяючы з гаспадаркі і інш.

*Курыны бог — каменчык з адтулінай ў цэнтры або гарлачык ад разбітага посуду. Яго вешалі ў куратніку каля седала, каб куры не хварэлі і былі пладавітыя.

Стары мерны гаршчок для куцці
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Стары мерны гаршчочак для куцці.

Але вернемся на кухню. Вядома ж, толькі ў казках гаршчок "варыць" сам, а ў кашу з сякеры, якую варыў хітры салдат, трэба было пакласці і крупы, і сала. Што ж казаць пра гаспадыню, якая штодня гатавала ежу для сваёй сям’і. Нягледзячы на тое, што колькасць прадуктаў была часта абмежавана, трэба было прытрымлівацца разнастайнасці ў меню.

Смажанка па-сялянску

З чаго гатаваць:

  • 600г мяса,
  • 6-8 бульбін,
  • 1 морква,
  • 1-2 цыбуліны,
  • 1,5 ст лыжкі мукі,
  • 1,5 ст лыжкі здору,
  • 0,5 шклянкі смятаны,
  • соль, перац, лаўровы ліст.

Як гатаваць. Мяса нарэзаць невялікімі кавалкамі (па 30-40г), злёгку адбіць, пасаліць, паперчыць, укачаць у муку і абсмажыць на здоры да ўтварэння румянай скарынкі. Пакласці мясаў чыгунок, дадаць пачышчаныя і нарэзаныя цыбулю, моркву, бульбу, уліць булён або ваду і тушыць на слабым агні ў сярэдне гарачай печы  каля гадзіны да гатовасці мяса. Калі мяса будзе амаль гатова, дадаць лаўровы ліст, соль, уліць смятану і патушыць 10хв разам.

Запяканка са свініны па-хатняму

З чаго гатаваць:

  • 500г свініны,
  • 1 кг бульбы,
  • 2 цыбуліны,
  • 1 ст лыжка тлушчу або масла,
  • 500 г маянэзу,
  • соль, перац па смаку.

Як гатаваць. Свініну нарэзаць невялікімі кавалкамі, пасаліць, паперчыць, пакласці на дно шырокага гаршчка або глыбокай патэльні з растопленым тлушчам. Затым накрыць мяса слоем цыбулі, нарэзанай колцамі і зверху пакласці загадзя абабраную і нарэзаную кружкамі бульбу. Дадаць соль, заліць маянэзам і ўставіць у сярэдне гарачую печ на 1,5 гадзіны.

Заўвага. Соус накшталт сучаснага маянэзу беларускім кухарам быў добра знаёмы. Яго рабілі ў хатніх умовах з яек, алею, гарчыцы і воцату або сока лімона. Вядома ж такі соус часцей выкарыстоўвалі на кухні не ў вёсцы, а ў мястэчках і фальварках. Што ж тычыцца простай кухні, то маянэз часта замянялі смятанай, у якую дадавалі для вастрыні крыху гарчыцы.

Смачна есці!

68
Паломнікі ў Меке

Не больш за 60 тысяч: Эр-Рыяд дазволіць хадж-2021 толькі прышчэпленым пілігрымам

11
(абноўлена 19:37 12.06.2021)
У гэтым годзе вялікі хадж да святынь ісламу, у якім зноў дазволена прымаць удзел замежнікам, выпадае на 17-22 ліпеня.

МІНСК, 13 чэр – Sputnik. У Саудаўскай Аравіі дазволяць 60 тысячам падданых і рэзідэнтаў краіны, якія зрабілі прышчэпку супраць каронавіруса (COVID-19), здзейсніць у бягучым годзе хадж, дадзенае паведамленне распаўсюдзілі сёння дзяржСМІ каралеўства.

Паведамленняў аб тым, што мусульмане з іншых краін могуць здзейсніць паломніцтва да святых месцаў ісламу, пакуль не было. Звычайна на хадж збіраюцца некалькі мільёнаў мусульман. Беларускія мусульмане раней, да пандэміі каронавіруса, таксама рэгулярна наведвалі Меку.

"У святле таго, што ўвесь свет становіцца сведкам развіцця пандэміі каронавіруса і з'яўлення яго новых мутацый, (...) прынята рашэнне абмежаваць рамкі правядзення рытуалаў хаджа. Агульная колькасць паломнікаў - падданых і рэзідэнтаў краіны любой нацыянальнасці - будзе складаць 60 тысяч", - гаворыцца ў распаўсюджаным паведамленні.

Акрамя гэтага, у хадж змогуць адправіцца толькі асобы ад 18 да 65 гадоў, якія зрабілі прышчэпку ад каронавіруса ў адпаведнасці з патрабаваннямі каралеўства. У гэтым годзе вялікі хадж да святынь ісламу, у якім зноў дазволена прымаць удзел замежнікам, выпадае на 17-22 ліпеня.

Паводле апошніх звестак, у каралеўстве з насельніцтвам 34,2 млн чалавек ад пачатку пандэміі былі зарэгістраваны 463 703 выпадкі COVID-19, 7 537 пацыентаў памерлі ад наступстваў заражэння.

З 2010 года хадж да святынь ісламу здзейснілі не менш за 150 мільёнаў чалавек. У 2020 годзе з-за пандэміі паломніцтва ў Меку ўпершыню ў сучаснай гісторыі было абмежавана, дазволілі толькі тысячы мусульман, і толькі падданым Саудаўскай Аравіі.

Чытайце таксама:

11
Тэги:
Мека, Іслам, хадж, Эр-Рыяд
Тэмы:
Каронавірус COVID-19