Ледзяшы на даху

Не бяда і "люты, што наробіць плюты…", абы ў хаце было добрае надвор’е

119
(абноўлена 09:37 13.02.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская прыадчыняе скарбонку сялянскіх метэапрагнозаў і прапануе рэцэпт старажытнай стравы.

Ваконныя шыбы мудрагеліста распісаў мароз. Мабыць гэта люты вядзе сваю гаворку з чалавекам, нагадваючы яму, што неўзабаве зіме канец і трэба спяшацца завяршыць усе запланаваныя справы. Дваццаць восем дзён прабягуць незаўважна і за гэты час сонца зробіць сваю справу. Суткі пабольшаюць амаль на дзве гадзіны і неба бы падымецца ўвыш, адкрываючы прастору для птушынага палёту. Вясна такая блізкая, што здаецца толькі адчыні дзверы і яна ўварвецца ў жыццё з подыхам цёплага ветру.

"Пытаецца люты, ці добра абуты"

Але спяшацца не варта. Сёлета люты з моцнымі маразамі і завірухамі цалкам адпавядае сваёй назве і кліматычнай норме. Нездарма ж пра гэты зімовы месяц калісьці казалі: "Пытаецца люты, ці добра абуты". Гэта цяпер прагноз надвор’я на дзень, тыдзень і месяц  нам падкажуць сіноптыкі ў тэлебарометры і інтэрнеце. А нашы продкі, назіраючы за станам прыроды, паводзінамі жывёл і раслін навучыліся складаць метэаралагічны прагноз далёка наперад.

Разважанні старога палешука: "Па-нашаму, то тагды справядлівая зіма, як снег ляжа ў Піліпаўку і марозы стаяць прынамжа хоць да Стрэчання. Тады смела едзь па сено або ў лес. Снег – ета дождж, толькі ідзе снегам затым, што мароз не дае яму да зямлі дайці дажджэм. Снег ідзе – нацца Бог сьцеле пярыну на полі, штоб жыта не памерзло; сцеле дарожку, штоб людзям было добра вазіць сена з балота. Калі ідзе снег, хаць сухі, да хаваецца ў шчылінкі і дзірачкі, або ідзе буйнымі шматкамі, то скора згіне. Калі снег на сцежках чарнее, то будзе адлега" (Ч. Пяткевіч. Рэчыцкае Палессе).

Навука прадказання надвор’я перадавалася ад пакалення ў пакаленне і шліфавалася праз усё жыццё. Гэта былі веды, неабходныя кожнаму для вядзення ўдалага гаспадарання.

Гаспадарскія прыкметы

Аб надвор’і кожны ў сям’і разумеў і ведаў столькі, колькі яму дазваляў узрост, жыццёвы вопыт і патрэбы, звязаныя з працоўнай дзейнасцю. Напрыклад, малому было вядома: кот ускочыў на прыпек, то будзе мароз, свойская гусь стаіць на адной назе і дзюбу хавае пад крыло, то будзе холад. Гаспадыня падпаліла ў печы і дровы "весела гараць", то будзе мароз, пайшла ў клець па салёны кумпяк, а на ём з’явіліся бы кроплі расы, то і да суседкі не хадзі пытацца – будзе дождж або адліга. Нават музыкі, узяўшы ў рукі свае інструменты па іх стане меркавалі, ці варта ісці ў суседнюю вёску, каб іграць на вячорках. Яны заўважалі: "Калі струны на скрыпцы вельмі апускаюцца, то гэта на дождж, а зімою на адлігу. На пагоду або на мароз шкура на бубне сама напружаецца".

Але найбольшыя метэаралагічныя веды былі ў гаспадара. Ён павінны быў дакладна ўяўляць сабе, калі пачынаць сяўбу розных культур, каб пасля атрымаць найлепшы ўраджай ад кожнай, калі пачынаць касцьбу і колькі назапасіць сена і іншых кармоў для жывёл, каб перажыць зіму. Вядома ж лета збірае, а зіма праядае. У народзе так і казалі: "Зіма – з вялікай глоткай, усё паесць".

Тыя, хто рабіў прагнозы надвор’я, звычайна абапіраліся на народны каляндар. Усе святы і прысвяткі кожны ведаў на памяць. Так, калі ў пачатку лютага на Аксінню-паўзімніцу мяло, то лічылася, што зіма працягнецца і жывёле можа не хапіць кармоў. Гаспадару гэта было пэўным папярэджаннем размеркаваць сена так, каб хапіла да першай травы ў полі. У Маларыцкім раёне казалі: "Калі на Аксені мяце, то ўвесь корм падмяце". Вызначыць надвор’е дапамагалі нябесныя свяцілы. На Палессі, назіраючы за месяцам, калісьці казалі, што калі маладзік "задраў рогі ўгору", то цэлы тыдзень будуць крэпкія марозы. Калі ж месяц, як казала шляхта, будзе ў "лісінай шапцы" (мае вакол сябе круг) будзе вецер, снег або дождж. І яшчэ:

  • Калі ўзімку сонца чырванейшае і яснае, чым звычайна, а да таго і вецер вее ад усходу ці поўначы – будзе востры мароз.
  • Сонца варожыць пагоду, калі ўсходзіць ясна і калі неба ноччу было пагодным.
  • Краснае неба, калі сонца заходзіць – да марозу.
  • З’ява "слупоў" каля сонца ўлетку значыць добрае надвор’е, а зімою – маразы.

Па народных назіраннях вострыя маразы ў лютым да кароткай зімы і гарачага лета. Сухое і марознае надвор’е прадракае гарачы жнівень, што паспрыяе жніву. Частыя снегапады – да сакавітай травы на пашы: "Як нападае снег – так будзе расці ўлетку трава".

Ці "схадзіць на сяло"?

Удзень пагодны, а ўночы марозны люты загадвае селяніну не толькі працаваць, але і адпачываць. Напярэдадні Грамніц у народным календары пазначаны Дзень трох свяціцеляў: Васіля Вялікага, Рыгора Багаслова і Іаана Златавуста. Па ўсталяваўшайся завядзёнцы жанчыны мелі нагоду для адпачынку. Было забаронена жлукціць, мыць бялізну і прасці. Затое можна было "схадзіць на сяло", што азначала пайсці па навіны да суседкі пакуль гаспадар завіхаецца каля двара. Праўда выправу ў людзі магло сапсаваць кепскае надвор’е. У народзе казалі: "Люты наробіць плюты"*.

*Плюта або плюгоцька – слата.

На Гарадзеншчыне ў Дзятлаўскім раёне можна было пачуць: "На дварэ плюгоцька – дош са снегам. Такая плюгоцька найшла, ні выйсці. Плюта на дварэ такая, нікуды ісці не хочацца". А ў Драгічынскім, зірнуўшы ў вакно, жанчына казала: "Такая плюта взялась, што гочы заліплюе снігом. Трэці дэнь на дворі такая плюта, шо й собаку з будкы ны выгнаты". Ну, то калі так, то гаспадыня, дастаўшы гарачае з печы клікала ўсіх абедаць: "З печы, з полу ўсе да столу"!

Да вашай увагі рэцэпт смачнай народнай стравы

Цяляціна адварная з квашанымі яблыкамі.

З чаго гатаваць:

  • 800 г цяляціны з косткамі,
  • 1 кг квашаных яблыкаў,
  • 0,75 шклянкі смятаны,
  • 1 ст лыжка мукі,
  • 1 ч лыжка сметанковага масла,
  • соль.

Як гатаваць. Мяса прамыць, заліць гатаванай падсоленай вадой, варыць на слабым агні пад накрыўкай.

Калі мяса амаль гатова, пакласці пачышчаныя ад костачак і скуркі, нарэзаныя долькамі яблыкі і разварыць іх.

Мяса выняць, аддзяліць ад костак, нарэзаць кавалкамі. Булён з яблыкамі працерці праз сіта, заправіць яго мукой, падсмажанай на масле і разведзенай ахалоджаным булёнам, даць закіпець, дадаць смятану, соль.

У атрыманы соус пакласці кавалкі мяса. Падаць з сітным хлебам.

Заўвага гаспадыні. Калі няма квашаных яблыкаў, замест іх можна ўзяць свежыя  кіслых гатункаў. Найлепей для гэтай стравы прыдасца "антонаўка".

Смачна есці!

119
Тэги:
беларуская кухня
Тэмы:
Прыродная сталоўка: гатуем з таго, што пад нагамі (75)
Кнігі

Алесь Бачыла: мне лепей ад роднага краю нічога на свеце няма

617
(абноўлена 18:12 01.03.2021)
У сто трэці дзень нараджэння беларускага паэта, драматурга і перакладчыка Sputnik успамінае яго вершы.

Алесь Бачыла нарадзіўся 2 сакавіка 1918 года ў вёсцы Лешніца, непадалёк ад Мінска, у сялянскай сям'і. Пачаў друкавацца яшчэ ў 1934 годзе, але першы зборнік убачыў свет толькі ў 1947 годзе. Вышэйшую адукацыю Алесь Бачыла атрымаў у Мінскім настаўніцкім інстытуце, пасля яго заканчэння быў прызваны ў армію і служыў да 1945 года.

Пасля заканчэння вайны Алесь Бачыла працаваў у "Настаўніцкай газеце", а потым – у газеце "Літаратура і мастацтва", дзе ў 1952 годзе стаў намеснікам галоўнага рэдактара.  

Алесь Бачыла – аўтар шматлікіх зборнікаў паэзіі: "Шляхі", "Зоры вясеннія", "Юнацтва", "Тры багіні", "Паэмы тугі" і іншых. Шматлікія яго вершы пакладзены на музыку. Акрамя таго, Бачыла напісаў лібрэта для опер "Яснае світанне", "Калючая ружа", "Зорка Венера" і іншых, а таксама аперэты "Паўлінка". Звяртаўся паэт і да жанра сатыры. Ведаў некалькі моў, перакладаў на беларускую творы рускіх, украінскіх, латышскіх паэтаў.

Пайшоў з жыцця Алесь Бачыла 3 студзеня 1983 года, калі яму было ўсяго 64 гады, і быў пахаваны ў Мінску на Усходніх могілках.

У дзень нараджэння славутага паэта Sputnik прапануе ўспомніць яго творы, а мабыць нават і праспяваць іх.

Чытайце таксама:

617
Тэги:
Беларуская мова, Вершы, Алесь Бачыла
Тэмы:
Беларуская літаратура

Беларускі лён: сакрэты вытворчасці элітнай тканіны

614
(абноўлена 11:03 01.03.2021)
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
  • Беларускі лён
Людзі спрадвеку з павагай ставіліся да льну: у льняныя тканіны заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў і апраналі цнатлівых дзяўчат на вяселлі.

Лён на Беларусі вырошчваюць са старадаўніх часоў. Продкі заўсёды ставіліся з павагай да гэтай культуры, бо яна літаральна магла апрануць цэлую сям’ю і нават вёску.  Чыстае і светлае льняное адзенне было сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму маладыя дзяўчаты на вяселле апраналі сукенкі, зробленыя з ільнянога матэрыялу. А ў Старажытным Егіпце, дзе людзі даведаліся пра лён 7-9 тысяч гадоў таму, тканіны з лёну лічыліся элітнымі, таму ў іх заварочвалі муміі егіпецкіх фараонаў.

Прыгажосць і зручнасць ільняной тканіны цэніцца ва ўсім свеце, а на Беларусі і дагэтуль захоўваюць традыцыі льнянога ткацтва. Кросны, варштат, мялкі, церніцы, трапкач і іншыя старадаўнія прылады для вырабу льняной тканіны — у фотастужцы Sputnik.

Гэта, безумоўна, не нанатэхналогіі, але паглядзець таксама ёсць на што.

Глядзіце таксама:

614
  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На Беларусі лён вырошчваюць са старадаўніх часоў. Нашы продкі казалі, што "лён усіх апранае", і прысвячалі гэтай сельскагаспадарчай культуры свае песні, вершы і казкі.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Лён быў сімвалам нявіннасці і маральнай чысціні, таму нявеста на вяселле апранала сукенку з ільну. На беларускім гербе кветачкі льну сімвалізуюць працавітасць, дабрабыт і парадак.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Традыцыйнай прыладай ткацтва на Беларусі быў гарызантальны ткацкі станок — кросны. Беларускія навукоўцы вылучаюць некалькі тыпаў ткацкіх станкоў, якія існавалі ў XIX — пачатку XX стагоддзя і адрозніваліся па канструкцыі. У больш прымітыўных (на "сохах" і на "станінах") асобныя дэталі ўкапваліся ў зямлю ці мацаваліся да столі. Больш дасканалыя называліся "рамавы ткацкі станок" ці "варштат".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    На першым этапе льноапрацоўкі ад сцяблоў саспеўшага, а потым вымачанага і высушанага льну аддзяляюць галоўкі. Рабілася гэта пры дапамозе драўляных "пранікаў", якімі іх аббівалі. На поўначы Беларусі галоўкі абрывалі спецыяльнымі нажамі-"драчкамі".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля абрывання галовак сцябло льну разміналі на "мялках" або "церніцах", каб вызваліць з яго валакно. На Беларусі вядомыя нахільныя і гарызантальныя мялкі. Іх рухомыя часткі — білы — мелі адно ці два рэбры.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Пасля апрацоўкі на мялках рэшткі кастры на валакне выдалялі пры дапамозе "трапала".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Прыладамі для часання льну служылі драўляныя і металічныя "грэбні". Пры іх дапамозе валакно расшчаплялася на больш тонкія валаконцы і канчаткова ачышчалася ад кастры. Пасля часання льну атрымлівалася валакно рознай якасці. Адыходы ад часання ўтваралі "кудзелю".

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Валакно, якое заставалася пасля часання, — "кужаль" — спляталася ў косы і ў такім выглядзе захоўвалася да прадзення.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Наступны этап апрацоўкі льну — прадзенне — звязаны з вырабам нітак з валакна. Звычайна ім займаліся жанчыны ў перыяд з лістапада па сакавік. Асноўнымі прыладамі прадзення былі прасніца, верацяно і самапралка.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Працэс прадзення пачынаўся з замацавання кудзелі на прасніцы. На стойцы мацавалася кудзеля, а на донца садзілася жанчына. Стойка прасніцы, якая не мела донца, устаўлялася ў спецыяльную адтуліну ў лаве.

  • Беларускі лён
    © Sputnik Альфрэд Мікус

    Самая старадаўняя прылада для прадзення — верацяно. Яго выраблялі з драўніны ясеня, грушы ці бярозы. Пры прадзенні жанчына пальцамі правай рукі выцягвала валакно з кудзелі, адначасова трыма пальцамі левай рукі паварочвала верацяно.

Тэги:
лён, Беларусь, Народныя традыцыі, спадчына
Здымак планеты Зямля з космасу, архіўны фотаздымак

Два ўсплёскі магнітнай буры зафіксавалі навукоўцы

0
(абноўлена 17:57 03.03.2021)
Папярэдняя магнітная бура была зафіксавана 1 сакавiка i была сярэдняга (умеранага) ўзроўню.

МІНСК, 3 сак – Sputnik. Адразу два ўсплёскі магнітнай буры адбыліся на працягу мінулай ночы, паведамляе сайт Лабараторыі рэнтгенаўскай астраноміі Сонца Фізічнага інстытута акадэміі навук.

Па дадзеных навукоўцаў, слабыя магнітныя буры адбыліся да паўночы і ў раёне з 3 да 6-й раніцы. Да гэтага яны лічылі, што ў другой палове ночы ніякіх бур быць не павінна, а магнітасфэра Зямлі павінна была быць спакойнай.

Папярэдняя магнітная бура была зафіксавана 1 сакавiка i была сярэдняга (умеранага) ўзроўню.

Усяго ў класіфікацыі магнітных бур пяць узроўняў - ад G1 да G5. Лічыцца, што слабая бура можа справакаваць нязначныя збоі ў працы энергасістэм, а таксама паўплываць на шляхі міграцый птушак і жывёл.

Больш моцныя буры выклікаюць парушэнні караткахвалевай сувязі і работы навігацыйных сістэм, а таксама збоі напружання ў прамысловых сетках.

0
Тэги:
магнітная бура, Навукоўцы