Урок беларускай мовы

"Руплівая гаворка" у Дзень роднай мовы

122
(абноўлена 20:16 19.02.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская дзеліцца сакавітымі сакрэтамі жывой беларускай мовы і раіць быць руплівымі.

21 лютага ва ўсім свеце адзначаюць дзень роднай мовы. Няма гаворкі, што кожнаму сваё мілейша. Люблю прыслухоўвацца да жывой гутарковай мовы. Сапраўдная асалода напаткаць на ніколі не чутую прымаўку, або наноў адкрыць для сябе забытае слова. Як добрая страва мова мае смак – і слова можа быць горкім, кіслым, салодкім, салёным! Часам чуеш, як хтосьці ў захапленні кажа: "Якая смачная, сакавітая яго (яе) гаворка! І з якой торбы гэта слоўца выкацілася? Цікава, я не чуў...".

Рупіць – значыцца, не "лежань"!

На двары зімна, а ў вясковай хаце неяк асабліва ўтульна і цёпла. Ад выпаленай печы ўсё мацней цягне водарам ежы, якую руплівая гаспадыня пачала гатаваць зранку.

Асноўная праца па гаспадарцы зроблена яшчэ да сняданка, цяпер самы час крыху адпачыць. У чаканні абеда можна ўзлезці на печ, каб пагрэцца і падрымаць. Нездарма ж у народзе кажуць, што ўлетку гаспадар гаруе, а зімою – лежань, дармаед. Але руплівым гаспадарам ніколі спакойна не ляжыцца. Маўляў, руплівы спаць не будзе, ён рупіцца.

Слова "руплівы" як няма лепей выкрывае характар беларусаў і асабліва чалавека, які жыве на роднай зямлі і дбае, рупіцца аб ёй. Клапоціцца аб нейкай сваёй справе. Кожны дбае аб нечым сваім – і тады ў народзе кажуць: "Што каму рупіць, той тое і жупіць"*.

*"Хто пра што хвалюецца, аб тым і кажа" (рус. "У кого что болит, тот о том и говорит")

"Руплівая" тэлепатыя

А яшчэ, паміж мужчынам і жанчынай, якія доўга жывуць разам, заўсёды ёсць нячутны дыялог. Пасля маўчання яны могуць працягваць гутарку так, быццам чулі чужыя думкі, казаць разам аднолькавыя словы. Гэта і ёсць еднасць, калі Бог парупіўся злучыць розных людзей.

У пакоі так ціха, што здаецца чутна, аб чым думаюць гаспадар і гаспадыня.

Гаспадар:

"Руплівы, хазяйственны чалавек, ён усё думая, яму ўсё рупіць. Рупатлівы чалядзін не чакае зацеву. Рупасьлівы, рупатлівы гаспадар няўпозьне свае сяўбы.

Руплівы чалавек рупіцца зрабіць усё. Руплівы чалавек – заботлівы, яму рупіць работа. Руплівы чалавек без работы не можа пасядзець.

У руплівага чалавека ўсё ў доме ёсць. Рупны чалавек раней устаніць. Ён  чалавек рупны, а  нярупны – гультай.

Мне рупіць работа, і бацька мой рупны. Трэба агледзець сад... Адклад не ідзе ў лад.

Я яму: "Будзь здароў, сусед! Няхай ідуць бычкі да тваіх кароў!" А ён мне: "... і ўвесь хлеб паелі". Каб ты быў рупны, даходны, то меў бы сваё, быў бы з грашыма. Мець рупатлівасць ніколі ня шкодзе. Вось на свеце як бывае: хто працуе, той і мае. Добра рабі, добра і будзе.

Рупата точыць, людзі гатовяцца к вясеннім работам. Рупатлівым людзём цяжка каратаць даўгія ночы. Рупатліваму гаспадару час дарагі. Ня будзе пасьпеху ў рабоце, калі рупаты няма.

Баба мала спіць ночы, рупатлівая, садзіцца за прадзіва. Яна старанная такая, рупісліва. Рупіцца яна, як там дзеці?..".

Гаспадыня:

"З малада мне хата рупіць. Мне рупіць печ паліць і есці зварыць. Парупіў мяне так рана ўстаць. Рупілася ж яму снядання! А мне рупіць карову падаіць. Спачатку пакарміць.

Дужа хацеў ехаць, а цяпер адрупіла табе?

Як пашыла стала лёгка на душы, што не рупіць. Як рупя, то не ўснеш.

Мне рупіць сказаць. А кажуць, жанчына дзяржыць тры вуглы ў хаце, а мужчына адзін. Жанчына – яна болей робіць. Яна робіць і робіць, так і выходзіць, што яна тры вуглы дзяржыць, а мужчына адзін вугол. Ён табе і пойдзе, і пасядзіць, і пакура. Які з яго рупесьнік, калі ён вечна спіць. А тут усё робіш і робіш: тут і мыеш, тут і пасуду, тут і свінням даеш, і карову доіш. А пакажы каму – няма каму што паказаць, што рабіла.

Не натто рупіслівы сын у іх, што ў салдатах, і не піша маццы.

А чалавек такі рукаты, залатыя рукі. Рупіслівы чалавек, аба ўсім забоціцца. Вы гуляеце, а імне аб дварэ рупіць. Рупіць мне ісці дахаты.

Як была адна, то нічога не рупіла. Дзеці рупяць. Дзетачка, спі, а дзельца помні.

Я руплюся, што з ім сталася? Мне рупіцца, не засну, думаю, як ён там адзін? Хто хадзіў на заробкі, да Стрэчання ўжо павярталіся назад. Ня рупіць дома работа яму. Ня будзе паспеху ў рабоце, калі рупаты няма.

Ай, што казаць, за паляжанкай, пасядзець некалі. Ідзіце есці, хлеб на стале – рукі свае!".

Рэцэпт моўнай асалоды

Слоўнічак:

  • руплівы, рупатлівы, рупаслівы, рупіслівы – клапатлівы, старанны, дбайны;
  • рупата, рупасць, рупатлівасць – клапатлівасць, стараннасць, уважлівасць, засяроджанасць на выкананні чаго-небудзь;
  • рупе – непакоіць, клапоціць, абуджае думку ці жаданне;
  • рупесьнік – турботнік;
  • адрупіла – перастала хацецца, адпала жаданне;
  • перарупіла – перахацелася;
  • прырупіла – прыспічыла.

Чытайце таксама:

122
Тэги:
Беларуская мова
Балетнае лета ў Вялікім

Вялікі тэатр кліча на “Балетнае лета”

23
(абноўлена 15:09 10.06.2021)
Сёлета сярод удзельнікаў гала-канцэрта шмат артыстаў балета, якія пачыналі ў Мінску, але сапраўднымі зоркамі сталі ў Расіі.

Фестываль пачнецца 11 чэрвеня і завершыцца 17-га гала-канцэртам зорак сусветнага балета. Традыцыйна на працягу тыдня публіка ўбачыць выключна прэм’еры, якія з’явіліся ў афішы тэатра на працягу гэтага года.

Адкрые "Лета" "Лебядзінае возера" Пятра Чайкоўскага ў пастаноўцы Валянціна Елізар’ева. На ролю Зігфрыда запрошаны прэм’ер маскоўскага Вялікага Дзяніс Родзькін. На наступны дзень выканаўцамі стануць выключна беларускія артысты.

14 чэрвеня ў "Лета" уварвецца калядная казка - "Шчаўкунок". У кастрычніку 2020-га балет Чайкоўскага вярнуўся - у новай аўтарскай рэдакцыі Елізар'ева. Харэограф не раз прызнаваўся, што з зачараваннем працаваў над балетам, а першы акт спектакля наогул ўбачыў у сне. Гледачы заўсёды з захапленнем ідуць за бліскучым харэографам, цалкам яму давяраючы, апускаючыся ў гэтую казку і ў неверагоднай прыгажосці музыку.

15 чэрвеня ў тэатры зноў будзе гучаць Чайкоўскі. Вольга Костэль прапануе сваю версію "Ганны Карэнінай". Як запэўнілі ў Вялікім, на працягу ўсяго года спектакль праходзіў з аншлагамі. Харэаграфія Костэль чаруе сваёй неардынарнасцю.

У перадапошні дзень "Лета" - пастаноўка харэографа Сяргея Мікеля, якая адкрыла гэты 88-ы сезон у Вялікім, - балет "Пер Гюнт".

Завершыцца фестываль традыцыйным гала-канцэртам зорак сусветнага балета. Публіка прызвычаілася, што на дэсерт іх заўсёды чакае феерверк самых розных, але выключна яркіх нумароў - як класічнай, так і сучаснай харэаграфіі. Арганізатары і пастаноўшчык канцэрта Вольга Костэль абяцаюць не падмануць надзеі і сёлета.

Любоў Андрэева, Алег Габышаў (Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны акадэмічны тэатр балета Барыса Эйфмана), Кацярына Пярвушына (тэатр "Крамлёўскі балет"), Юрый Выбарнаў (МАМТ ім. К.С. Станіслаўскага і Ул.І. Неміровіча-Данчанкі), Ганна Ціхамірава , Аляксандр Смальянінаў (Вялікі тэатр Расіі), Ігар Колб, Аксана Скорык, Андрэй Ермакоў (Марыінскі тэатр), Дзяніс Клімук, Дар'я Паўленка (Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны акадэмічны тэатр балета імя Леаніда Якабсона) – сярод удзельнікаў шмат добра знаёмых прозвішчаў. Некаторыя з іх свой шлях на вялікай сцэне пачыналі менавіта ў Мінску, але сапраўднымі зоркамі сталі ў Расіі. З вялікай удзячнасцю да сваіх педагогаў яны вяртаюцца на беларускую сцэну. На жаль, толькі на адзін вечар.

Дарэчы, 25-27 чэрвеня Вялікі запрашае на традыцыйныя чароўныя вечары ў Нясвіж. Рэзідэнцыя роду Радзівілаў даўно стала для беларускага тэатра другім домам і галоўнай фестывальнай пляцоўкай фармату open-air. Не стане выключэннем і 2021-ы.

Чытайце таксама:

23
Тэги:
зоркі, Мінск, балет, артыст, Вялікі тэатр оперы і балета РБ
Гаршчок у печы

Гаршчочак, вары! Або простая ежа на нашым стале

66
(абноўлена 11:13 27.05.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская узгадвае традыцыі, дзе не апошнюю ролю граў звычайны гаршчок, а таксама дае некалькі рэцэптаў прыгатавання страў у ім.

Гатуючы звыклыя для сябе стравы вяскоўцы лічаць, што перш за ўсё ежа павінна быць пажыўная і смачная. Гэта  спалучэнне для селяніна робіць яе яшэ і прыгожай. Пагутарыць аб тым, якую смакату спрадвек гатавалі ў сям’і - прыемная справа.  Аб стравах, гатаваных маці ў печы, распавядаюць з нейкай асаблівай цеплынёй. Маўляў, смачней за іх няма нічога ў свеце, і яны, як магніт, прыцягваюць разляцеўшыхся па свеце дзяцей у родную хату. Просьба прыгатаваць штосьці асаблівае выклікае радасць у сэрцы маці і жаданне дзейнічаць. Звычайна найлюбімымі лічацца стравы, звыклыя з маленства.

"Мама, звары яду простую"

Кухню звычайнага чалавека часта так і называюць - "простай". Не, гэта зусім не значыць, што яна прымітыўная, не складаная. Наадварот, у народнай кухні вядома немала цікавых і няпростых у прыгатаванні страў. Вялікая ўвага надаецца цеплавой апрацоўцы прадуктаў, традыцыям ужывання ежы: у якім парадку, у які час дня, у які сезон, што з чым і як ядуць. Стравы падзяляюцца на будзёныя і святочныя, нядзельныя. Звычайна для прыгатавання святочных страў затрачваюць больш часу і  бяруць лепшыя прадукты, а для кожнага дня (у залежнасці ад сезона) яны прасцейшыя, але абавязкова пажыўныя і смачныя.

У народзе кажуць, што печ - сэрца хаты. Для таго, каб умець у ёй гатаваць, трэба мець пэўныя навыкі і веды аб пабудове печы, якасці дроў, разумець тое-сёе аб начынні з гліны і розных металаў, ведаць для чаго каля печы чапяла, качарга і некалькі розных памераў вілак. У народнай культуры як сама печ так і пячныя прылады маюць сакральнае значэнне і часта ўдзельнічаюць у розных народных абрадах. Такіх, як вяселле, радзіны, хаўтуры і інш. Не выключэнне і пячны посуд, напрыклад гаршчок.

Гаршчок-бобэныкі
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
У горадзе ў наш час часцей выкарыстоўваюць такія гліняныя гаршчкі

Беларускі этнограф Таццяна Валодзіна лічыць, што гаршчок у шматлікіх рытуальных практыках сімвалічна рэпрэзентаваў сабой чалавека - яго галаву і чэрава. Так пра не надта разумную, цяжкую да думак галаву ў Драгічынскім раёне казалі, што "мазгоўня бы гаршок стоўбуноваты", старога, нядужага чалавека параўноўвалі з разбітым гаршчком, а бруднага, счарнелага ад працы аратага - з закопчаным гаршчком і інш.

Як і чэрава жанчыны, гаршчок  уяўляўся крыніцай жыцця. Так у радзінна-хрэзбінным абрадзе пшоную кашу варылі ў новым керамічным гаршчку. Гаршчок пры гэтым разбівалі, што мусіла сімвалізаваць нараджэнне новага жыцця. Існаваў і такі звычай, калі на вяселлі пасля першай шлюбнай ночы разбівалі гаршчок, гэта азначала пераход маладой ад дзявоцкасці ў жаночы статус.

Таямніцы перавернутага гаршчка

Не раз даводзілася бачыць, як у добрых гаспадынь, нацёртыя да бляску гаршчкі акуратна перавернуты  на паліцах у клеці. Можа падацца, што гэта робіцца для таго, каб у гаршчок выпадкова не трапляла смецце і гэта справядліва. Але ёсць у пустым, не перавернутым гаршчку нешта забытае, таемнае, што прымушае жанчын не пакідаць пусты посуд на стале і абавязкова закрываць яго накрыўкай, пераварочваць гаршчкі і каструлі.

Справа ў тым, што з найстаражытнейшых часоў у народным усведамленні гаршчок выступаў як умяшчальня душы памерлага. Яго пераварочванне ўстанаўлівала мяжу паміж процілеглымі сферамі. Лічылі, што небяспечная пустата можа быць запоўнена смерцю. Дарэчы нябачным гаспадаром хаты лічылі Дамавіка, цесна звязанага з печчу і ў новы дом яго быццам бы пераносілі ў гаршчку з вуголлем.

Асаблівая, магічная рэч - дзіравы гаршчок. На ўсходнеславянскай тэрыторыі ён выконваў ролю курынага бога*. Дзіравы  гаршчок трымалі над чараўніцай, якая ніяк не магла памецці, ім кідалі ў шкоднага духа «хлеўніка», які мучыў жывёлу, выганяючы з гаспадаркі і інш.

*Курыны бог — каменчык з адтулінай ў цэнтры або гарлачык ад разбітага посуду. Яго вешалі ў куратніку каля седала, каб куры не хварэлі і былі пладавітыя.

Стары мерны гаршчок для куцці
© Sputnik Ларыса Мятлеўская
Стары мерны гаршчочак для куцці.

Але вернемся на кухню. Вядома ж, толькі ў казках гаршчок "варыць" сам, а ў кашу з сякеры, якую варыў хітры салдат, трэба было пакласці і крупы, і сала. Што ж казаць пра гаспадыню, якая штодня гатавала ежу для сваёй сям’і. Нягледзячы на тое, што колькасць прадуктаў была часта абмежавана, трэба было прытрымлівацца разнастайнасці ў меню.

Смажанка па-сялянску

З чаго гатаваць:

  • 600г мяса,
  • 6-8 бульбін,
  • 1 морква,
  • 1-2 цыбуліны,
  • 1,5 ст лыжкі мукі,
  • 1,5 ст лыжкі здору,
  • 0,5 шклянкі смятаны,
  • соль, перац, лаўровы ліст.

Як гатаваць. Мяса нарэзаць невялікімі кавалкамі (па 30-40г), злёгку адбіць, пасаліць, паперчыць, укачаць у муку і абсмажыць на здоры да ўтварэння румянай скарынкі. Пакласці мясаў чыгунок, дадаць пачышчаныя і нарэзаныя цыбулю, моркву, бульбу, уліць булён або ваду і тушыць на слабым агні ў сярэдне гарачай печы  каля гадзіны да гатовасці мяса. Калі мяса будзе амаль гатова, дадаць лаўровы ліст, соль, уліць смятану і патушыць 10хв разам.

Запяканка са свініны па-хатняму

З чаго гатаваць:

  • 500г свініны,
  • 1 кг бульбы,
  • 2 цыбуліны,
  • 1 ст лыжка тлушчу або масла,
  • 500 г маянэзу,
  • соль, перац па смаку.

Як гатаваць. Свініну нарэзаць невялікімі кавалкамі, пасаліць, паперчыць, пакласці на дно шырокага гаршчка або глыбокай патэльні з растопленым тлушчам. Затым накрыць мяса слоем цыбулі, нарэзанай колцамі і зверху пакласці загадзя абабраную і нарэзаную кружкамі бульбу. Дадаць соль, заліць маянэзам і ўставіць у сярэдне гарачую печ на 1,5 гадзіны.

Заўвага. Соус накшталт сучаснага маянэзу беларускім кухарам быў добра знаёмы. Яго рабілі ў хатніх умовах з яек, алею, гарчыцы і воцату або сока лімона. Вядома ж такі соус часцей выкарыстоўвалі на кухні не ў вёсцы, а ў мястэчках і фальварках. Што ж тычыцца простай кухні, то маянэз часта замянялі смятанай, у якую дадавалі для вастрыні крыху гарчыцы.

Смачна есці!

66
Дырэктар НДЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі імя Гамалеі Аляксандр Гінцбург

Стваральнік "Спутник V": дзіцячая прышчэпка ад COVID-19 будзе гатова да 15 верасня

2
(абноўлена 17:22 12.06.2021)
Распрацоўшчыкі не выявілі пабочных эфектаў пры ўжыванні вакцыны ў выглядзе кропель у нос сярод дзяцей ва ўзросце ад 8 да 12 гадоў.

МІНСК, 12 чэр – Sputnik. Прышчэпка ад каронавіруса для дзяцей 15-17 гадоў можа з'явіцца да 15 верасня, заявіў дырэктар НДЦ эпідэміялогіі і мікрабіялогіі імя Гамалеі Міністэрства аховы здароўя Расіі, якая распрацавала вакцыну "Спутник V", Аляксандр Гінцбург.

У суботу прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін, размаўляючы з лаўрэатамі Дзяржпрэмій, пацікавіўся, калі будзе гатова дзіцячая прышчэпка ад каронавіруснай інфекцыі.

"Да 15 верасня, максімум да 20 верасня будзе зарэгістравана", - сказаў Гінцбург, адказваючы на ​​пытанне прэзідэнта Пуціна.

Ён адзначыў, што прэпарат будзе дазволена выкарыстоўваць сярод дзяцей ва ўзросце 15-17 гадоў. "Усюды за мяжой 12-17 гадоў. Трэба ўлічваць той вопыт, і хоць 13-14 гадоў, каб можна было пачаць адразу вакцынаваць", - адзначыў ён.

Адказваючы на ​​пытанне Пуціна, што рабіць з дзецьмі паменш, Гінцбург распавёў, што "мы сваіх маленькіх імунізіруем інтраназальна". "Тую ж самую вакцыну распыляем у нос. Абараняе вельмі добра", - дадаў ён, патлумачыўшы, што гаворка ідзе пра дзяцей, пачынаючы з васьмі гадоў.

Гінцбург звярнуў увагу, што ні ў аднаго з маленькіх пацыентаў не было ніякіх пабочных рэакцый. "Ні тэмпературы, нічога", - падкрэсліў Гінцбург.

Кажучы пра кампанію па масавай вакцынацыі ён заўважыў, што людзей неабходна падштурхоўваць да прышчэпкі. "Дэмакратыя - гэта выдатна, але ніколі не тычыцца здароўя чалавека. Трэба народ падштурхоўваць да таго, каб абаранялі сваё здароўе", - сказаў Гінцбург.

Чытайце таксама:

2
Тэги:
Аляксандр Гінцбург, дзеці, вакцына, COVID-19, "Спутник V"
Тэмы:
Расійскія вакцыны ад каронавіруса