Атрымаецца духмяная рыбная юшка

Посны абед з трох страў або старажытная кухня "не на губу, а на зуб"

52
(абноўлена 19:37 23.04.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская запрашае у кулінарнае мінулае і распавядае пра "Літоўскую гаспадыню".

Амаль завяршыўся Вялікі пост і праз тыдзень праваслаўныя вернікі сустрэнуць Вялікдзень.

Рыхтуючыся да гэтага найвялікшага свята вернікі працягваюць трымаць пост. Пост -  стрыманасць і сціпласць ва ўсім, а посная ежа – сціплая ("скромная") ежа. І наадварот скаромная ежа – не сціплая ("не скромная"). Свяціцель Іаан Златавуст калісьці напісаў, што пост – гэта калі розніцу ў кошце паміж звычайнай і поснай трапезамі трэба дзяліць паміж тымі, хто жыве ў нястачы.

Раман аб любові да смачнай і здаровай кухні

Гартаючы даўнія кулінарныя кнігі, напісаныя ў ХІХ стагоддзі, цікава чытаць раздзелы, дзе ёсць "поснае меню". Посны стол шляхты, купцоў і заможных гараджан не параўнаць са сціплай, але пажыўнай ежай сялян. З аднаго боку абеды вышэйшых саслоўных груп ўражваюць раскошай, а з другога боку прыходзіць разуменне, што ў тыя часы так харчаваліся.

У каго былі грошы, той мог набыць або замовіць сабе любыя прадукты. Гэта марская і рачная рыба розных відаў – вэнджаная, салёная і свежая, ікра паюсная і чырвоная, вугры, амары, ракі, вустрыцы, разнастайная гародніна, зеляніна, крупы, бабовыя, арэхі, стравы з мукі, розныя алеі, дэсерты, фрукты і напіткі.

Зеляніна, каляровая капуста, цыбуля парэй, сельдэрэй і іншая гародніна часта вырошчвалася пры сядзібах і ўмела захоўвалася ў зімовы перыяд. У аранжарэях раслі ананасы, звыклымі былі цытрусавыя, асабліва лімоны. Каб зразумець, як жылі нашы продкі, дастаткова пачытаць кулінарна-гаспадарчую энцыклапедыю "Літоўская гаспадыня". Дарэчы карыснымі парадамі з гэтай кнігі часта карыстаюся сама, паколькі нават у наш прасунуты час, многія з іх не страцілі сваёй актуальнасці. асабліва для тых, хто жыве на зямлі.

Вось некалькі прыкладаў меню такіх абедаў

маглі падавацца:

  • юха з яршоў з піражкамі з фаршам з ракаў,
  • карп вараны ў белым сталовым віне,
  • асятрына з вішнёвым соусам,
  • шарлотка з яблыкаў з грэнкамі;

ці

  • кіслая капуста з галавой асятра,
  • соус з белых бабоў,
  • лешч, печаны з кашай,
  • грэнкі з міндалём і варэннем;

або

  • суп са шчупака з рыбнымі галушкамі,
  • катлеты з судака,
  • каша манная на міндальным малацэ;

і нават

  • суп грыбны з вушкамі,
  • сцерлядзь з труфлямі,
  • яблыкі з рысам.

І гэтак далей… Напрыклад, у кнізе Алены Малахавец "Падарунак маладым гаспадыням" аўтарка падае 77 варыянтаў меню такіх абедаў з улікам сезона. Да ўсяго, у той час, гатуючы посныя стравы было нормай ужываць сталовае віно, смятану і вяршковае масла.

Самі кулінарныя рэцэпты страў і тое, як яны скампанаваныя у меню, можна чытаць як захапляючы раман аб любові да смачнай і здаровай кухні! Яны прымушаюць думаць, будзяць фантазію, дораць асалоду ад працэса гатавання, які пачынаецца ад набыцця прадуктаў і да той хвіліны, калі страва апынецца на стале.

Адчуць смак даўніх страў

Вядома ж, значная колькасць прадуктаў, з якіх гатавалі ў той час, сучасным гаспадыням могуць падацца экзатычнымі, а меры даўжыні, вагі, ліку дык і зусім не зразумелымі. Але, калі ёсць прага трапіць у кулінарнае мінулае, адчуць, як кажуць, "не на губу, а на зуб" смак даўніх страў, то ўсе цяжкасці можна пераадолець.

Неабходныя прадукты ў наш час можна набыць у вялікіх крамах, на кірмашах або замовіць па інтэрнэце. Не праблема і старажытныя адзінкі вымярэння, якія выкарыстоўвалі ў тагачаснай кулінарыі:

цаля – 2,54 см;
капа – 60 шт;
кварта – 0,75 (0,71) л;
кватарка – 0,75 шклянкі;
лот – 13 г;
фунт – 409,5 г;
порцыя хлеба – 1-2 лустачкі хлеба;
кілішак – 30-50 мл;
філіжанка (кубачак) – каля 200 мл;
шклянка – 0,2 л;
гарнец – 3,28 л;
залатнік – 3,9 г.

Посны абед з трох страў

Калі ўважліва прыглядзецца да страў беларускай кухні, то можна заўважыць, што вялікая іх колькасць утрымлівае два варыянты прыгатавання: посны і скаромны. Як прыклад, абрала для вашай увагі посны абед з трох страў, папулярных у ХІХ стагоддзі, якія маглі падаць у адзін з будніх дзён. Гатуем нашы стравы разам!

Суп з белай фасолі

З чаго гатаваць:

  • 1,5 л фасолі,
  • 1 ст лыжка масла (алею),
  • 2 морквы,
  • 1 корань пятрушкі,
  • 1 карняплод сельдэрэю,
  • 1 парэй,
  • 2 цыбуліны,
  • соль па смаку,
  • 1 французская булка (багет) на грэнкі.

Як гатаваць. Спелую белую фасолю заліць халоднай вадой, даць набрыняць і зварыць да мяккасці, працерці праз сіта.

Падсмажыць парэй і нарэзаную пятрушку ў вялікай лыжцы масла або на алеі, дадаць да пюрэ з фасолі, пасаліць і развесці прыгатаваным асобна адварам карэння так, каб суп атрымаўся густы.

Падаваць з падсмажанымі грэнкамі з французскай булкі.

Шчупак у бураковым расоле

З чаго гатаваць:

  • 1, 5-2 кг шчупака,
  • соль,
  • 1,5 л бураковага расолу,
  • 2 цыбуліны,
  • 1 корань пятрушкі,
  • 1 морква,
  • 5 зярнят перцу,
  • 2-3 лаўровыя лісты,
  • 1 бурак,
  • 1 ч лыжка кмену,
  • 1 ст лыжка масла або 0,5 шклянкі алею,
  • 1 ст лыжка мукі.

Як гатаваць. Пачысціць шчупака, пасаліць, пакінуць на гадзіну. Узяць 1,5 л бураковага расолу, дадаць цыбулю, пятрушку, моркву, лаўровы ліст, некалькі зерняў гваздзікі,  старкаваны бурак, моцна закіпяціць і працадзіць вадкасць на ўкладзенага ў  другім рондалі і пасыпанага кменам шчупака; накрыць вечкам і варыць на моцным агні. Растапіць вялікую лыжку масла або паўшклянкі алею, перамяшаць з лыжкай мукі, дадаць да рыбы на прыканцы прыгатавання і патрымаць на агні пакуль падліва-соус не загусцее.

Заўвага. Бураковы расол прыгатаваць вельмі лёгка. У народзе кажуць: "У добрай хазяйкі пойдуць у справу і лушпайкі".

Бурачны квас

З чаго гатаваць:

  • 1 кг буракоў,
  • 50 г жытняга хлеба,
  • 2 л вады.

Як гатаваць. Буракі старанна вымыць, абабраць, нарэзаць тоненькімі скрылікамі і пакласці ў керамічны або шкляны посуд, заліць цёплай гатаванай вадой. Дадаць скарынкі жытняга хлеба, абвязаць рэдкай тканінай і пакінуць у цёплым месцы на некалькі дзён. Усё, можна ўжываць.

Заўвага. Калі няма скарынак, то можна ўзяць лусту свежага жытняга хлеба і падсушыць без алею на патэльні.

Квас можна захоўваць у халадзільніку пэўны час. Для гэтага яго пераліваюць у бутэлькі і закаркоўваюць.

Жэле з лімонаў

З чаго гатаваць:

  • 8 лімонаў,
  • 600 г цукру ў драбках,
  • 60 г жэлаціну,
  • 6-6,5 шклянкі вады (усяго 7,5 шклянкі).

Як гатаваць. Цукар нацерці скуркай ад трох лімонаў, заліць вадой, зварыць сіроп і змяшаць з сокам, выціснутым з 8 лімонаў. Распушчаны жэлацін размяшаць з лімоннай вадкасцю, працадзіць праз сурвэтку і разліць па формам.

Жэле з лімонаў можна прыгатаваць іначай.

Жэле лімоннае

З чаго гатаваць:

  • 1 шклянка цукру,
  • 5 шклянак вады,
  • цэдра з аднаго лімона,
  • 30 г жэлаціну,
  • 1 ст лыжка лімоннага соку.

Як гатаваць. Загадзя заліць халоднай гатаванай вадой жэлацін, каб набрыняў. Распусціць цукар у пяці шклянках вады, дадаць туды цэдру лімона, зварыць і астудзіць. Дадаць набрынялы жэлацін і давесці да кіпення, каб ён цалкам распусціўся. Працадзіць праз сіта, дадаць 1 ст лыжку лімоннага соку, перамяшаць, уліць у форму і паставіць на холад, каб застыла.

Перад падачай апусціць формы ў гарачую ваду на 2 хвіліны і выкласці на талерку.

Смачна есці!

52
Тэги:
"Літоўская гаспадыня", Ларыса Мятлеўская, этнограф, старажытная кухня, кухня, стравы, абед
Тэмы:
Посцім смачна: самыя цікавыя і смачныя рэцэпты (19)

Месцы сілы: карта прыродных святынь Мінскай вобласці

1307
(абноўлена 17:34 07.05.2021)
Сучасныя беларусы ходзяць з ахвяраваннямі да дрэў, крыніц і валуноў і просяць збавіць ад слепаты, падарыць добрага мужа і палегчыць роды. Што, дзе і ў чаго прасіць – у інфаграфіцы Sputnik.
Карта прыродных святынь Мінскай вобласці – інфаграфіка sputnik.by
© Sputnik Беларусь / Інфаграфіка

Па сціплых падліках, на Міншчыне знаходзіцца больш за 40 шанаваных прыродных святынь. Гэта камяні, крыніцы і нават дрэвы.

Гэтыя месцы здаўна ахутаныя легендамі і паданнямі. Напрыклад, побач з вёскай Крыжоўка Мінскага раёна ёсць Волас-камень, які, згодна з народнымі меркаваннямі, адказвае за ўрадлівасць і багацце. Назва каменя паходзіць ад язычніцкага бога Вялеса, які быў заступнікам хатняй жывёлай. Нават зараз на дрэвах вакол каменя можна знайсці чарапы быкоў і кароў.

Тут жа непадалёк знаходзіцца "Камень кахання", які 150 тысяч гадоў таму прынёс сюды ледавік. Да яго прыходзяць людзі не толькі ў пошуках бясконцага кахання, але і пары з просьбамі зачаць дзіця і палегчыць роды.

Самыя папулярныя прыродныя святыні Мінскай вобласці з інфармацыяй аб іх – на карце Sputnik.

КАЛІ Ў ВАС НЕ АДЛЮСТРОЎВАЕЦЦА ІНФАГРАФІКА — ГЛЯДЗІЦЕ МАТЭРЫЯЛ НА ПОЎНАЙ ВЕРСІІ САЙТА>>

1307
Тэги:
Святыні, дрэвы, камяні, Беларусь, Мінская вобласць
Тэмы:
Забытыя і знакамітыя: самыя цікавыя славутасці Беларусі
По теме
Дзе беларусы шукаюць здароўе і каханне і як у гэтым дапамагаюць камяні і вада
Беларускія вербы

Вербная магія або вярба на ўсялякую патрэбу

161
(абноўлена 16:37 24.04.2021)
Этнограф Ларыса Мятлеўская распавядае пра Вербную нядзелю і дзеліцца сакрэтамі народных завядзёнак.

Нарэшце распусцілася вярба і ў паветры залунала свята. Паабапал дарог, на фоне яшчэ шэрых лясоў жоўтыя ад пяшчотных кветак вербы, свецяцца нібыта свечы ў храмах, нагадваючы ўсім аб надыходзе свята.

Вербніца – прадвесніца Вялікадня – узнёслае ўрачыстае свята. У хрысціянстве яно прымеркавана да Уваходу Ісуса Хрыста ў Іерусалім, дзе народ сустракаў яго пальмавым лісцем. У беларусаў сімвал свята – вярба, якую падчас набажэнства асвячаюць у храмах. Чаму свецяць вярбу, а не пальмавае лісце ў народзе тлумачылі так:

"Ну, а ў нас пальмаў ужэ ж няма, то і рашылі вярбу. Вот паэтаму і вярба".

У некаторых мясцінах Гарадзенскай губерніі яшчэ ў 19 стагоддзі на Вербніцу прывозілі ў цэрквы вярбу цэлымі дрэвамі з карэннямі і пасля асвячэння ламалі з яе галіны.

Што пра свята людзі кажуць

Аб тым, як Хрыстос уваходзіў у Іерусалім, народ складаў легенды. На Гомельшчыне гэтую падзею пажылыя людзі апісвалі так:

"Бог ехаў на кані. Людзі расцілалі палотны, багатыя расцілалі каўры, дарогу ўсцілалі. А бедныя ўсцілалі ветачкі. Так Бог не паехаў па каўрах і палотнах, а паехаў па ветачках".

З цягам часу "вярбой" у народзе сталі называць галінкі вярбы, аздобленыя каляровымі сухімі кветкамі, травамі, каласкамі, мохам і інш. Яны імітавалі сабой "пальмы". Вядома ж, у розных рэгіёнах Беларусі ёсць свае, адметныя традыцыі аздаблення велікодных верб з выкарыстаннем прыродных матэрыялаў. Сярод іх асабліва вылучаюцца вядомыя на ўвесь свет так званыя "Віленскія пальмы". У мастацкім аздабленні гэтых вербаў удала спалучыліся народныя традыцыі і беларусаў, і літоўцаў. "Пальмы", падобныя на "віленскія", распаўсюджаны таксама і ў заходняй частцы Беларусі, якая мяжуе з Літвой, на Браслаўшчыне, Гарадзеншчыне, у Лідзе, Гродна, на Астравеччыне.

Вербы са Скідзеля
© Photo : Ларыса Мятлеўская
Вербы са Скідзеля

Для вырабу такіх "пальм" нарыхтоўваюцца палачкі рознага памеру ад 50 да 70 см. Каб складаўся ўзор, да іх прывязваюцца ў адпаведным парадку сухія кветкі рознакаляровага геліхрызума і іншых сухацветаў, каласы збожжа, сухія травы, якія ў сваю чаргу фарбуюцца ў яркі зялёны колер. Над іх стварэннем напрацягу года працуюць цэлыя сямейныя дынастыі, ствараючы сапраўдныя творы традыцыйнага мастацтва.

У Вербную нядзелю "пальмы" можна сустрэць і нават набыць на кірмашах каля цэркваў і касцёлаў буйных гарадоў. І не толькі набыць, але і пагутарыць, даведацца шмат цікавага аб народных завядзёнках, бо яшчэ жывая вера аб магічных уласцівасцях вербных галінак.

Вербныя завядзёнкі

Як толькі ў народзе не выкарыстоўвалі асвечаную вярбу! Ёю лячылі не толькі людзей, жывёл але і прадметы побыту, з ёй варажылі на замужжа, хадзілі на могілкі, асвячалі агарод і інш. Асабліва моцнай яна лічылася ў Вербніцу. Вось некаторыя прыклады народных завядзёнак і побытавай магіі.

Чаму свецяць вярбу? На гэта пытанне адказваюць па-рознаму. Напрыклад, жыхары вёсак Полацкага раёна мяркуюць, што "вярбу свецяць, каб жыта ішло такое высокае і чыстае, як вярба. А ядловец засцерагае ад усякага зглазу, ад уреда" (Ганна Баратынская, 1912 г.н., в. Мураўшчына).

Традыцыйныя вербы і паштоўкі
© Photo : Ларыса Мятлеўская
Традыцыйныя вербы і паштоўкі, зробленыя дзецьмі Нядзельнай школы

Куды дзець старую вярбу? Гараджане пакідаюць іх у скрынях каля царквы, калі прыходзяць на набажэнства. А на вёсцы свае завядзёнкі. Мінулагоднія вербы палілі, а вось прыгожых букецікаў, якімі была аздоблена вярба, было шкада, таму часта іх надоўга пакідалі за абразамі, далучаючы да новых вербаў. Так і цяпер амаль у кожнай сялянскай хаце абраз упрыгожваюць галінкі асвечанай вярбы.

Вербны букецік замацоўвалі за абразамі, каб не толькі ўпрыгожваў покуць, але і засцерагаў хату ад маланкі. Летам, як толькі ў небе загрыміць – выстаўлялі ў вакно сухія галінкі вярбы і грымоты абыходзілі сялібу бокам.

Перш чым трапіць за абразы на покуці, асвечаныя галінкі вярбы раздавалі ўсім, хто меў у іх патрэбу. Каб не наклікаць на сябе бяды, лічылася, што калі вярба трапіла ў хату на покуць, адорваць ёю, або пазычаць камусьці было ўжо нельга.

"Не я б’ю – вярба б’е! Хіра ў лес, а здароўе ў косці!" У народных уяўленнях лічылася, што гэта дрэва ўплывае на жыццяздольнасць і здароў’е чалавека і жывёл, засцерагае ад нечысці. Іначай, чым патлумачыць жыццядзейнасць старажытнага абрада, згодна з якім "білі" (пасцёбвалі) не толькі дзяцей, каб яны хутчэй раслі, але і дарослых, каб не хварэлі. Цяжка вытлумачыць радасць, якая нараджаецца ў сэрцы, калі чуеш адвечнае:

"Не я б’ю – вярба б’е.
За тыдзень – Вялікдзень.
Будзь багаты, як зямля,
Будзь здаровы, як вада,

Як лёд – на ўвесь год!"

Чароўныя словы народнай замовы!

Што яшчэ лячылі вярбой? Ліхаманка, паразіты і хворыя зубы падуладны пупышкам асвечанай вярбы. Для гэтага дастаткова было з’есці па дзевяць пупышак з асвечанай вярбы. Часам вярбу запальвалі і акурвалі ёю ад ліхаманкі хату, клалі вярбу ў ваду і тады, калі купалі ў ёй хворае дзіця. Пупышкі давалі дзецям ад гельмінтаў, попелам ад спаленай вярбы пасыпалі месца вакол калыскі навароджанага дзіцяці, каб прадухіліць усялякія негатыўныя ўздзеянні нябачных варожых сіл.

Ідзём з вярбой на могілкі. На Радаўніцу прынята віншаваць з Вялікаднем памерлых продкаў. На магілы блізкіх людзей неслі галінкі вярбы, асвечанай у царкве ў Вербную нядзелю. Галінкі клалі на могілкі, каб павіншаваць такім чынам са святам памерлых продкаў. Цяпер на гэту традыцыю практычна забыліся і замест вербаў нясуць на могілкі букеты штучных кветак, якія з часам ператвараюцца ў смецце.

Каб скацінка здаровая была, а кароўка давала шмат малачка. Для гэтага, пасля набажэнства ў Вербную нядзелю з вербамі абыходзілі хлявы. Кароўку, авечак і іншых хатніх жывёл сцябалі галінкамі, каб добра вяліся, здаровыя былі, ліхога вока не баяліся. Частку вярбы пакідалі ў хлеве, а часткай пасля выганялі скаціну на пашу ў Юр’я.

Асвячэнне вярбой агарода. Гэта абрад мог бы быць карысны для дачнікаў. Вярбе прыпісвалі здольнасці апладняць зямлю, паляпшаць яе ўраджайнасць. Для гэтага пасля выгану жывёлы вярбу ўтыкалі ў зямлю (у чатырох вуглах нівы) або разламвалі галінкі і раскладвалі іх па палях. Або выкарыстоўвалі попел ад спаленай мінулагодняй вярбы. Яго высыпалі на грады, каб забяспечыць добры ўраджай, абараніць ад шкоднікаў і ахаваць агарод ад стыхійных бедстваў. Казалі:

"Каб ураджай добры ўвосені сабраць, каб усё так хутка расло, як вярба на мяжы суседа, каб чэрві ды жукі не нападалі".

Для большай пэўнасці чыталі замову:

 "Чэр* нападаіць, кор пад’ідаіць. Чэр кіпучая, чэр магучая, ідзі з нашага поля на мхі, на балоты, на гнілыя калоды, а калі ня пойдзеш, то святэй Міхайла-арханій сашлець пціц з нябес з жалезным носам. Будуць драць, кляваць, вашу жысць рашаць. Ва векі амінь".

*Чэр – чарвяк, вусень.

Вярба, як зваць суджанага? Калісьці дзяўчаты, як прыйдуць з царквы, садзіліся каля хаты на лаўку і пачыналі чакаць. Як толькі міма праходзілі якія-небудзь хлопцы з дапамогаю вербачкі варажылі: сцебануўшы незнаёмага хлопца, пыталі ў яго імя, спадзяючыся даведацца пра імя свайго суджанага. Уяўляю, як гэта выглядала б каля падхезда якога-небудзь дома ў горадзе. Ва ўсялякім разе весела. Дзяўчаты, чаму б не паспрабаваць?

"Лячэнне" дзяжы. У хаце пасля вяртання з царквы накіроўваліся да дзяжы з мэтай яе "палячыць", калі гаспадыня заўважала, што хлебнае цеста апошнім часам у ёй не ўдаецца. Падыходзічы да дзяжы, гаспадыня сцёбала яе і прамаўляла:

"Што ж ты, мая дзежачка, апошнім часам збунтавалася? Каб у табе заўжды хлеб удаваўся! Глядзі ж, каб выправілася!"

Цікава, ці дапаможа такі абрад тым гаспадыням, у якіх каструлі не хочуць варыць смачную ежу? Можа з імі таксама пагутарыць шчыра? Смех смехам, а толькі мне думаецца, што ў гэтым выпадку трэба галінкамі "лячыць" кухарку-няўмеку.

Вось такія яны, чароўныя галінкі асвечанай вярбы!

Прыемна назіраць, як у вялікім горадзе на Вербніцу ад царквы расцякаюцца чэрады святочна апранутых людзей з асвечанымі вербамі ў руках. Схадзіла ў царкву і я. Прайшлася з зацікаўленым вокам па вербным кірмашы, прыцанілася, набыла колькі вербаў і засталася задаволеная. Вярнуўшыся дадому разам з чароўнымі галінкамі, сваякам і суседзям занесла святочны, добры настрой.

Шануйце звычаі продкаў – і яны будуць спрыяць вам штодня!

161
Тэги:
завядзёнкі, сакрэты, Вербная нядзеля, Ларыса Мятлеўская, этнограф, вярба, магія

Армянскі Ван Дам: спартсмен выконвае відовішчныя трукі - відэа

0
(абноўлена 08:57 15.05.2021)
Спартсмен з Ерэвана праславіўся ў сацсетках сваімі трукамі: мужчына куляецца, садзіцца на шпагат і дэманструе валоданне баявымі мастацтвамі.

Давіт Вардумян з Ерэвана заваяваў папулярнасць у інтэрнэце пры дапамозе ролікаў са спартыўнымі трукамі: ён скача праз кальцо, садзіцца на шпагат з апорай на прадметы, якія рухаюцца, дэманструе валоданне баявымі мастацтвамі.

У дзяцінстве Давіт займаўся каратэ, аднак потым перайшоў на тхэквандо. Спачатку выступаў на чэмпіянатах, але з часам зразумеў, што відовішчныя трукі ідэальна падыходзяць для дэманстрацыі ў сацсетях.

"Спачатку, натуральна, думаем пра трукі, што можна зрабіць. І далей я мяркую, наколькі гэтым трукам будуць зацікаўлены ці няма папулярныя паблік ў сацсетях", - распавёў 32-гадовы спартсмен.

Вардумян кажа, што яго нярэдка параўноўваюць з футбалістам Златанам Ібрагімавічам, вядомым сваімі эфектнымі трукамі з мячом. А яшчэ Давіт паўтарыў знакаміты нумар Ван Дама, сеўшы на шпагат на даху двух аўтамабіляў, якія рухаюцца.

Спартсмен упэўнены, што ў яго труках няма нічога немагчымага, аднак для іх выканання патрабуюцца сур'ёзная фізічная падрыхтоўка і велізарнае жаданне.

Глядзіце таксама:

0
Тэги:
відэа, спартсмен, Арменія