Актывіст пошукавага руху Вольга Шабельнік

Помнікі, на якіх пакрывіліся зоркі: хто і навошта дэманціруе магілы ветэранаў

21
(абноўлена 10:25 10.12.2018)
Актывісты выступаюць за захаванне магіл ветэранаў, а адказны за добраўпарадкаванне могілак Спецкамбінат КБА законна дэманціруе старыя помнікі - вакол чаго ўжо не першы год ідзе барацьба, разбіраўся Sputnik.

Могілкі ў Беларусі добраўпарадкоўваюць з 2015 года: старыя помнікі і агароджы на старых магілах дэмантуюць і замяняюць так званымі "падгалоўнікамі". Нярэдка ў іх ліку аказваюцца тыя, якія належаць удзельнікам Вялікай Айчыннай вайны, якія памерлі пасля яе заканчэння, - такія пахаванні папросту не лічацца воінскімі.

Сёння за захаванне такіх месцаў пахаванняў змагаюцца сотні актывістаў з розных куткоў краіны. "Магілу ветэрана, які прайшоў усю вайну, змог перажыць яе, можна законна зраўнаваць з зямлёй", - наракаюць валанцёры.

Карэспандэнт Sputnik Валерыя Берэкчыян выслухала меркаванне абодвух бакоў і даведалася, як ідзе барацьба актывістаў з гарадскімі ўладамі.

Крыж 1920-х гадоў - рэліквія?

Двойчы ў год на сталічных могілках праводзіцца інвентарызацыя: запушчаныя магілы маркіруюць таблічкамі аб іх "дэмантажы і ўтылізацыі" ў выпадку, калі парадак не навядуць на працягу двух гадоў.

Многие захоронения такие старые, что на них утрачены таблички с именами
© Sputnik / Виктор Толочко
Многія пахаванні такія старыя, што на іх страчаны шыльды з імёнамі

"Пытанне дагледжанага помніка наогул спрэчнае. Хтосьці лічыць крыж 1920-х гадоў на магіле прапрадзеда рэліквіяй. На думку ўладаў, яго лепш прыбраць, знесці агароджу і пакласці пліту", - распавядае пошукавік Аляксандр Снітко, разам з кампаньёнам Дзмітрыем Антонавічам ён некалькі гадоў займаецца пошукам зніклых без вестак і загінуўшых у час вайны.

Барацьбу супраць зносу магіл ветэранаў на Усходніх (Маскоўскіх) могілках пачала Вольга Шабельнік, актывіст пошукавага руху ў Беларусі, мэтай якога з'яўляецца ў тым ліку і ўвекавечанне памяці абаронцаў Айчыны перыяду ВАВ. Яна прыехала сюды ў Радаўніцу, у вочы кінуўся помнік па суседстве з той самай таблічкай. Пірамідападобны, з зоркай наверсе - належыць такой відавочна альбо ўдзельніку вайны, альбо партыйнаму.

"Па законе воінскімі пахаваннямі лічацца асобныя і брацкія магілы абаронцаў, удзельнікаў любых войнаў і інтэрнацыянальных аперацый, а таксама мірнага насельніцтва, якія загінулі ў час баявых дзеянняў. А магілу ветэрана, які прайшоў вайну, атрымліваецца, можна законна зраўнаваць з зямлёй", - распавядае яна.

Разам з сяброўкай Вольга акультурыла кінутую магілу - пачысціла ад смецця і сухой травы, спілавалі клён, які рос збоку, пафарбавала помнік і агароджу.

Эта могила стала первой, которую Ольга облагородила, - она находится по соседству с могилой ее бабушки
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Гэтая магіла стала першай, якую Вольга акультурыла, - яна знаходзіцца па суседстве з магілай яе бабулі

"У адміністрацыі могілак нам паабяцалі, што цяпер магілу не крануць. Гэтага ветэрана ў 1958 годзе хаваў завод "Інтэграл", мабыць, з тых самых часоў да яго ніхто і не заходзіў. Калі пацяплее, мы плануем кінуць кліч - сабраць больш добраахвотнікаў і акультурыць іншыя магілы", - дзеліцца планамі валанцёр.

Лічацца знесенымі, хоць яшчэ існуюць

Інвентарызацыя на Усходніх могілках прайшла ў мінулым годзе. Цяпер месцы пахавання з таблічкамі бачныя літаральна ў 30 метрах ад цэнтральнай алеі, дзе пахаваныя Руслан Салей і Пётр Машэраў, як мінімум на 19-м, 21-м і 23-м сектарах.

"Мы сабралі групу валанцёраў і абышлі траціну могілак, налічылі каля 70 недагледжаных падобных пахаванняў. Пазней устанавілі асобы некаторых пахаваных - сярод іх ёсць людзі з высокімі званнямі, якія ўдзельнічалі ў вызваленні Беларусі, атрымліваючы спярша раненні, потым - медалі.

Волонтеры пытаются сохранить имена со стремительно разрушающихся памятников
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Валанцёры спрабуюць захаваць імёны з помнікаў, якія імкліва якія руйнуюцца

На гэтых могілках ляжаць выбітныя людзі, міма парадам ходзіць ваенная тэхніка, ездзяць кіраўнікі дзяржаў. Бачыла б уся гэтая працэсія магілы з чырвонымі зоркамі, якія пакрывіліся - ім зусім нядоўга засталося стаяць", - наракае пошукавік Аляксандр Снітко.

Некаторыя магілы выглядаюць жаласна: зоркі адламаныя, надпісы не чытаюцца. Нейкія помнікі і зусім вырваны разам з падмуркам.

Тутэйшая адміністрацыя, распавядаюць валанцёры, ідзе на кантакт без лішніх пытанняў: прадастаўляе інфармацыю аб пахаваных, калі яна ёсць у базе. Характэрна, што асобныя магілы лічацца ўжо знесенымі, хоць яшчэ існуюць, распавядае Снітко.

"Усходнія могілкі адкрыты амаль 70 гадоў, кошт месца там ідзе на тысячы долараў. Верагодна, тут хаваюць зноў: глядзіце самі - вось цэлы шэраг магіл, датаваных 58-м годам, а сярод іх - адна свежая, з XXI стагоддзя. Як яна апынулася тут, калі не заняла чыёсці месца?" - разважае ён.

Александр Снитко показывает памятники, на которых давно уже выломаны звезды
Аляксандр Снітко паказвае помнікі, на якіх даўно ўжо выламаныя зоркі

Па законе

Як інвентарызацыю, так і дэмантаж пэўных магіл рэгламентуе 22-ы артыкул Закона Рэспублікі Беларусь "Аб пахаванні і пахавальнай справе". Крытэрыі ацэнкі надмагільнага збудавання пазначаны ў пастанове Міністэрства ЖКГ Беларусі "Аб зацвярджэнні Правілаў утрымання і добраўпарадкавання месцаў пахавання" ад 10 чэрвеня 2016 года.

Паводле дакументаў, знесці могуць толькі надмагільныя збудаванні, якія прызнаюць разбуранымі "да ступені, якая выключае іх рамонт і (або) аднаўленне". Дэфекты згаданыя наступныя: канструкцыя пагражае абвалам; агароджа ці помнік разбураны больш чым напалову. У працэсе інвентарызацыі камісія павінна не толькі візуальна ацаніць стан надмагільных збудаванняў, але і зафіксаваць на відэа ці фота тыя, якія, на іх думку, заслужылі знос.

"Нельга зносіць магілу Героя Савецкага саюза"

Асноўныя мэты добраахвотнікаў - спыніць дэмантаж, ідэнтыфікаваць магілы, а пасля - прывесці ў парадак помнікі, якія стаяць над імі.

"Сапраўды, супрацоўнікі Спецкамбіната КБА нічога не парушаюць, проста не бачаць людзей за законам, не хочуць праяўляць ініцыятыву. Ды і сярод пошукавікаў ёсць тыя, хто лічыць, што за магіламі ветэранаў павінны даглядаць іх дзеці і ўнукі. Але як жа быць, калі чалавек, напрыклад, у Сібіры прызываўся, проста з беларускім фронтам прайшоў, вызваляў Мінск і застаўся тут?" - задаецца пытаннем Вольга Шабельнік.

На думку Аляксандра Снітко, тое, што адбываецца, цягнуць банальныя недапрацоўкі ў законе: бо за ваеннымі пахаваннямі даглядаюць выканкамы і сельсаветы.

Такие таблички оставляет Спецкомбинат КБО на запущенных могилах, за которыми никто не ухаживает
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Такія таблічкі пакідае Спецкамбінат КБА на запушчаных магілах, за якімі ніхто не даглядае

"А калі чалавек перажыў вайну і памёр, а не загінуў, яго магілу знясуць на агульных падставах, нават калі ён герой Савецкага Саюза? У галаве не ўкладваецца. А што, калі ў чалавека не было сваякоў, калі яны памерлі або далёка з'ехалі, калі яны, у рэшце рэшт, проста не хочуць? Відавочна, гэта павінна рабіць дзяржава", - упэўнены пошукавік.

На Вайсковых могілках: бурылі ўсё запар - і дрэннае, і добрае

Барацьба ідзе не першы год і на Вайсковых могілках на Казлова: таблічкі аб хуткім дэмантажы літаральна на палове магіл валанцёры ўбачылі яшчэ пазамінулым летам.

"Мы адразу напісалі заявы ў Мінгарвыканкам, Міністэрства культуры і Спецкамбінат. Нас запэўнілі, што ўсё будзе па законе, але гэтым летам пачалі масавы знос. Прычым знішчалі ўсе помнікі і агароджы запар - і дрэнныя, і добрыя", - узгадвае гісторык і краязнаўца Павел Каралёў.

Историк и краевед Павел Королев показывает ограду на могиле профессора медицины, которую коммунальщики хотели снести
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Гісторык і краязнаўца Павел Каралёў паказвае агароджу на магіле прафесара медыцыны, якую камунальнікі хацелі знесці

Сёння замест многіх з іх ляжаць пліты па тыпу амерыканскіх ваенных магіл: па словах актывістаў, на могілках такіх некалькі сотняў. На безыменныя магілы ставяць безыменныя пліты. Спачатку яны былі проста пустыя, потым на іх сталі гравіраваць крыжы.

Пад пагрозай аказваліся, у асноўным, праблемныя магілы: напрыклад, з агароджай без дзвярэй або дрэвам унутры, якое неабходна пастаянна зрэзаць. Такіх падстаў, упэўнены актывіст, у любым выпадку недастаткова для зносу.

"Яны балгаркай спілоўвалі прыгожыя, цэлыя агароджы, а мы пачалі здымаць гэта на відэа - так пачалося супрацьстаянне. Вось гэтая агароджа была першай: менавіта яе, цэлую, пачалі рэзаць на падставе таго, што яна хістаецца. Ляжыць тут выбітны медык, прафесар, стваральнік кафедры акушэрства і гінекалогіі. Мы пафарбавалі яе, зрабілі адмостку; потым сталі штодня там працаваць. Змагаліся за кожную магілу, у парадак прывялі каля паўтары сотні помнікаў", - дзеліцца гісторык.

Отдельные ограды, вполне крепкие и аккуратные, убрали из-за их высоты
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Асобныя агароджы, цалкам дужыя і акуратныя, прыбралі з-за іх вышыні

"Спецыяльна псавалі крыж, каб яго знесці!"

Валанцёры сцвярджаюць, што для абгрунтавання зносу той ці іншай магілы супрацоўнікі Спецкамбіната нават наўмысна псавалі іх.

"Глядзіце, крыж падпілавалі. Падумайце, хто б мог гэта зрабіць, калі не Спецкамбінат? Проста на замену гэтаму помніку ўжо была выраблена пліта", - тлумачыць Каралёў.

Дэмантаж агароджаў у некаторых выпадках аргументавалі іх вышынёй: па сучасных нарматывах яна не павінна перавышаць 40 сантыметраў. Аднак, на думку актывіста, пад новыя правілы дарэчы падганяць сучасныя месцы пахавання.

Этот могильный крест, по утверждениям волонтеров, специально подпилили, чтобы его снести
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Гэты магільны крыж, па сцвярджэннях валанцёраў, спецыяльна падпілавалі, каб яго знесці

"Ёсць жа і вельмі незвычайныя, а таму каштоўныя - вось, напрыклад, агароджа з водаправодных труб. Гэта ўжо не проста агароджа, а помнік, які павінен застацца: 1940-я гады, пасляваенны Мінск, унікум! Ёсць тут крыжы, зробленыя з механізмаў, як можна ўсё гэта разбурыць?" - здзіўляецца ён.

На многіх крыжах Вайсковых могілак - ружовыя і жоўтыя меткі: так, па словах валанцёраў, спецкамбінат пазначаў канструкцыі, якія планавалася знесці. Многія з іх і праўда пазбаўленыя сур'ёзных пашкоджанняў.

"Нас спрабавалі пераканаць у тым, што такім чынам пазначаюць сектары, але гэта лухта: яны ж наносяць шкоду гэтай пазнакай!" - абураюцца валанцёры.

У выніку пракуратура пацвердзіла факт парушэнняў, працэс прыпынілі, таблічкі знялі. Па словах Каралёва, месяц назад яны з'явіліся зноў, прычым нават на адрамантаваных валанцёрамі помніках. У Мінгарвыканкаме знайшлі гэтаму тлумачэнне.

Ограда на этом захоронении была изготовлена из водопроводных труб. По меркам современного благоустройства - не слишком эстетично, но без сомнения - памятник своей эпохе
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Агароджа на гэтым пахаванні была выраблена з водаправодных труб. Па мерках сучаснага добраўпарадкавання - не надта эстэтычна, але без сумневу - помнік сваёй эпосе

"Кантрольны агляд тэрыторыі могілак [...] паказаў, што неўстаноўленымі асобамі інфармацыя перамешчаная з закінутых пахаванняў на пахаванні, якія не былі ўключаныя ў акты інвентарызацыі [...]. Улічваючы выкладзенае, для прыцягнення каго-небудзь да адказнасці за парушэнне заканадаўства падстаў няма", - сказана ў адказе прадстаўнікоў камітэта на запыт Каралёва.

Што думаюць у пракуратуры, Адміністрацыі прэзідэнта і Мінкульце

На думку чыноўнікаў, інвентарызацыя на Вайсковых могілках была праведзена ў адпаведнасці з законам: спецыялісты знайшлі пахаванні, якія немагчыма адрамантаваць, своечасова апавясцілі адказных.

"Пасля заканчэння гэтага часу (за два гады - Sputnik) уладальнік Вайсковых могілак мае права дэмантаваць і ўтылізаваць разбураныя надмагільныя збудаванні", - сказана ў адказе прадстаўнікоў Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі на зварот Паўла Каралёва. Аналагічнае меркаванне выказалі і ў Мінгарвыканкаме.

Безымянный подголовник, которым заменяют снесенные памятники
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Безназоўны падгалоўнік, якім замяняюць знесеныя помнікі

Міністэрства культуры ўзгадніла работы па дэмантажы разбураных надмагільных збудаванняў, а вось пракуратура працы на Вайсковых могілках ўсё ж прыпыніла: актывісты дамагліся ад уладаў дадатковага абследавання збудаванняў.

"У адрас Міністэрства культуры і Мінгарвыканкама Генеральнай пракуратурай накіраваныя акты пракурорскага нагляду з патрабаваннем прыпыніць выкананне ўсіх відаў работ і правесці абследаванне гісторыка-культурнай каштоўнасці з прыцягненнем спецыялістаў Міністэрства культуры", - даручылі ў пракуратуры.

Спецкамбінат КБА: не зносім, а добраўпарадкоўваем

Па словах намесніка дырэктара Спецкамбіната КБА па ідэалагічнай працы Сяргея Тура, усе працы на Вайсковых могілках праводзіліся ў рамках закона "Аб пахаванні і пахавальнай справе", які выйшаў у 2015 годзе, - месцы пахавання было даручана добраўпарадкаваць, прадпрыемства пачало выкананне.

Некоторые могилы на Военном кладбище уже заменили однотипными подголовниками
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Некаторыя магілы на Вайсковых могілках ужо замянілі аднатыпнымі падгалоўнікамі

"Могілкі абследавала цэлая камісія, зацверджаная Мінгарвыканкамам. Мы выявілі закінутыя, недагледжаныя і разбураныя пахаванні, вывесілі шыльды. Некаторыя сваякі адгукнуліся і за тры гады прывялі іх у парадак. Работы па добраўпарадкаванні астатніх пачаў Спецкамбінат: дэмантаваць і ўтылізаваць іх, усталёўваць замест іх так званыя падгалоўнікі. Але ні адно пахаванне не зносілася і не пераносілася", - распавёў Тур.

У цяперашні час працы не ажыццяўляюцца - яны працягнуцца з дазволу пракуратуры. Дарэчы, Міністэрства культуры дзейнасці Спецкамбіната не замінае.

"Было вызначана, што гісторыка-культурнай каштоўнасцю з'яўляюцца помнікі Янкі Купалы, Якуба Коласа, Міцкевіча, а таксама царква Аляксандра Неўскага. Астатнія пахаванні на тэрыторыі могілак не маюць гісторыка-культурнай каштоўнасці", - паведаміў Сяргей Тур.

Ён падкрэслівае: гаворка ідзе аб добраўпарадкаванні пахавання, а не пра яго знішчэнне. Разбураныя і запушчаныя магілы, па словах прадстаўніка Спецкамбіната КБА, сапраўды фіксаваліся на фота і траплялі ў спецыяльны альбом, а пазней у адпаведнасці з гэтым актам і ажыццяўляліся работы.

Прежде чем снести заброшенное захоронение, в Спецкомбинате КБО делают фотофиксацию
© Sputnik / Валерия Берекчиян
Перш чым знесці закінуты пахаванне, у Спецкамбінаце КБА робяць фотафіксацыю

"Пахаванні, якія маюць добры знешні выгляд, мы не чапаем. Хіба што па заявах родных: некаторыя хочуць асучасніць пахаванне, часам просяць дэмантаваць нават добрыя гранітныя помнікі і цэлыя чыгунныя агароджы - гэта іх права", - распавёў Тур.

Асноўная задача - пахаваць, а не ідэнтыфікаваць

Намеснік дырэктара Спецкамбіната КБА тлумачыць: улік воінскіх пахаванняў вядзецца ў раённых адміністрацыях і ваенкаматах. На іх ёсць знак, які паказвае на тое, што яны - воінскія, за імі ажыццяўляецца догляд.

"Але пахаванні ўдзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны, якія памерлі пасля яе, сапраўды не адносяцца да воінскіх. І калі такое пахаванне па заканчэнні эннай колькасці гадоў стала старым або разбурылася, на ім будуць праведзены работы ў адпаведнасці з законам. Гэта тычыцца не толькі Усходніх могілак, але і ўсіх астатніх, якія знаходзяцца ў падпарадкаванні КУП "Спецкамбінат КБА", - заявіў Сяргей Тур.

На старых могилах отметки, сделанные желтой или розовой краской, - скорее всего, их ждет снос
© Sputnik / Валерия Берекчиян
На старых магілах адзнакі, зробленыя жоўтай або ружовай фарбай, - хутчэй за ўсё, іх чакае знос

Выявіць, каму менавіта належыць пахаванне, - удзельніку вайны або мірнаму грамадзяніну, - вельмі цяжка, лічыць ён. Акрамя таго, перад Спецкамбінатам стаяць іншыя задачы.

"Наша асноўная задача - пахаваць памерлага грамадзяніна, а не вызначаць, ці ўдзельнічаў ён у баявых дзеяннях. Калі валанцёры хочуць ідэнтыфікаваць пахаваных - няхай працуюць у гэтым кірунку. Яшчэ раз падкрэслю: ні адно пахаванне (нават закінутае) не будзе знесена або перанесена - іх добраўпарадкуюць, навядуць парадак. Ніхто не зносіць добрыя помнікі", - настойвае ён.

21
Тэги:
Вайсковыя могілкі