кадр з фільма Трэцяя ракета

Лепшыя беларускія фільмы пра Вялікую Айчынную вайну: “Трэцяя ракета”

814
(абноўлена 14:53 26.01.2016)
“Трэцяя ракета” з’яўляецца першай і лічыцца адной з лепшых беларускіх экранізацый твораў Васіля Быкава.

Юлія Хвошч, Sputnik

Беларускі кінематограф славіцца сваімі фільмамі пра Вялікую Айчынную вайну. І нездарма. Менавіта Беларусь больш за іншыя краіны ССР пацярпела ад фашысцкіх акупантаў.  Найбольш праўдзіва і хвалююча падзеі ваенных гадоў раскрыліся, канешне, у творах Васіля Быкава, які ўвесь жах вайны бачыў на свае вочы, быў франтавіком, а боль за Радзіму выліваў на старонкі сваіх аповесцей і апавяданняў да самай смерці. Такая моц і праўдападобнасць не магла не вабіць беларускіх рэжысёраў, якія звярталіся да творчасці Быкава зноў і зноў. 

Першы фільм беларускага кінематографа паводле апавяданняў Быкава — "Трэцяя ракета". Стужка лічыцца моцнай і ўдалай. Такой яе робяць упэўненая праца кожнага з удзельнікаў здымачнай групы на чале з рэжысёрам Рычардам Віктаравым і пранізлівая праўда сцэнарыста Васіля Быкава.

Шасцёра ў акопе

Падзеі фільма адбываюцца на Беларусі падчас Другой сусветнай вайны. Нямецкі наступ прарывае абарону. Савецкія войскі адступілі, і разлік "саракапяткі" з шасці байцоў апынуўся на трое сутак адрэзаным ад сваіх войск. Лёс звёў у адным франтавым акопе розных людзей, ім трэба будзе супрацьстаяць атакам нямецка- фашысцкіх войск. У такіх цяжкіх абставінах, страху і пастаянным адчуванні подыху смерці раскрываюцца сапраўдныя чалавечыя характары.

"Глыбокае раскрыццё псіхалогіі подзвігу, выкрыццё і грамадзянскае асуджэнне тых, хто ваяваў не за сумленне, а за страх…Беражлівае, дакладнае экраннае ўзнаўленне ўласцівых аповесці вартасцей",- лічыць кінакрытык Мікалай Бяляўскі.

На думку кінакрытыкаў, гэты фільм цяжка аднесці да ліку "ваенных", ён хутчэй адносіцца да тых твораў мастацтва, якія апавядаюць пра жыццё. Фільм пра чалавека, які ідзе да сваёй чалавечнасці цяжкай дарогай вайны і міру…Раскрыццю душэўнага свету герояў садзейнічала вобразная, кінематаграфічная мова.

Сродкамі кінематографа

Для перадачы большай эмацыянальнай напружанасці фільма аўтары ўдала скарысталіся сродкамі мастацкай выразнасці — гукавым афармленнем, мантажом, аператарскімі планамі.

Так, яшчэ на уступных цітрах чуецца галоўны лейтшум фільма — ціканне гадзінніка, які падказвае гледачу, якім бясконца доўгім можа быць адзін дзень. Лейтшумам скрозь усю стужку праходзяць і гукі прыроды, якія падтрымліваюць у героях надзею на жыццё, а самая моцная сцэна фільма (з танкам, які накіроўваецца на герояў падчас першага бою) адзначана цішынёй.

"Аператары сваімі "эксперыментамі" дасягнулі жаданай мэты: учынкі і пачуцці герояў, падзеі дзякуючы ўмела знойдзеным дэталям, ракурсам сталі для нас даступнымі, адчувальнымі. Рэжысёр смела і ўпэўнена карыстаецца багаццем асацыяцый, у якіх заключана невычэрпная магчымасць для перадачы пачуццяў і думак", — піша Вячаслаў Говар.

Адна з найбольш удалых аператарскіх знаходак — знаёмства гледача з героямі падчас сняданку ў акопе. Героі маўчаць, але чаргаванне буйным планам іх твараў сведчыць аб тым, наколькі яны ўсе розныя, але, разам з тым, знаходзяцца ў аднолькава складаных абставінах. У адной са сцэн ёсць прыём частага чаргавання группы герояў (па тры чалавекі) агульным планам і партрэтаў — буйным, што адначасова ўказвае на яркую індывідуальнасць кожнага з іх і на звязанасць агульнай справай.

" Шматлікія кадры часам здаюцца дакументальнымі. Нашы кінематаграфісты навучыліся майстэрству ствараць сапраўдную баявую абстаноўку",- Андрэй Чарнамыс.

Фільм без галоўных герояў

У фільме няма галоўнага героя. Усе шасцёра — галоўныя.

Вельмі выразны вобраз якута Пятрова. Ён не шматслоўны, аддае перавагу справе, але кожнае яго слова вымаўляецца з падкрэсленай цвёрдасцю. Пры раскрыцці свайго вобраза акцёр Фядотаў не прапусціў ніводной дэталі: акцэнт, гаворка, жэсты, позірк…

Любшын цалкам раскрыў тыповы беларускі характар свайго персанажа — Лазняка, падкрэсліў яго асноўную рысу — трываласць. У кінематаграфічным вобразе Лазняка  адчуваюцца страты: у аповесці можна было прачытаць такія падрабязнасці з геаграфіі героя, якія даюць магчымасць уявіць шлях фарміравання чалавека высокай маральнасці, а ў кіно мы гэтага не бачым. Гэта і сум па знявечанай ворагамі Беларусі, дзе засталіся родныя землякі-партызаны, і буслы, што кружаць над палямі і затоены гонар, што ён — беларус…

"Выканаўцы ролей падабраны з улікам аўтарскіх характарыстык. У вобліку артыстаў  Жжонава, Фядотава лёгка пазнаеш іх персанажы… Пры падабенстве франтавых біяграфій людзі яны розныя па тэмперамента. За тонкімі рысамі аблічча Любшына ўгадваецца душэўная далікатнасць былога настаўніка",- лічыць Алена Бондарава.

Менш выразнай уяўляецца вобраз Крывенка (Ю. Дубровін), знявечаны асколкам, ён залішне падкрэслена дэманструе свой адчай. 

Ігра Давыдава-Субача ў якасці Задарожнага некалькі ўтрыравана і не натуральна (у некаторых эпізодах ён інтанацыйна фарсуе), да і наогул, у друкаванай першакрыніцы вобраз "сэрцаеда" Задарожнага куды больш складаны, чым на экране.

Пры паказе герояў аповесці сродкамі кіно схематызаваны і вобраз Лук'янава.

Такім чынам, "Трэцяя ракета" — гэта яркая, упэўненая, поўная наватарства праца ўсёй здымачнай групы. Выгадна адрознівае фільм акцэнтаванне аўтарамі ўвагі не на ідэялагічным аспекце, але на лёсе і ўнутраным свеце канкрэтнага чалавека.

Экранізацыі твораў Быкава не могуць быць няўдалымі. Толькі сапраўдны майстр сваёй справы возьмецца ўвасобіць на экране твор настолькі моцнага беларускага класіка. Фільм быў адзначаны ўзнагародамі: за лепшы сцэнарый В. Быкаву, за лепшую аператарскую работу А. Кірылаву Н. Хубаву на IV КФ рэспублік Прыбалтыкі і Беларусі (Мінск, 1964).

814
Тэги:
Кіно, Беларусьфільм, Георгій Жжонаў, Леанід Давыдаў-Субач, Юрый Дубровін, Ігар Камароў, Станіслаў Любшын, Рычард Віктараў, Васіль Быкаў, Беларусь
Тэмы:
Лепшыя беларускія фільмы (29)
Эпізод з фільму Элема Клімава Ідзі і глядзі

"Ідзі і глядзі" шэдэўр ад Элема Клімава, прысвечаны трагедыі ў Хатыні

682
(абноўлена 14:53 26.01.2016)
Лепшы і самы жудасны фільм пра другую сусветную вайну ў гісторыі быў пастаўлены Элемам Клімавым і выйшаў у пракат у 1985 годзе.

Па дадзеных Internet Movie Database (буйнешая у свеце кінематаграфічная база дадзеных) "Ідзі і глядзі" прызнаны лепшым беларускім фільмам. У 1986 годзе яго паглядзела амаль 30 мільёнаў чалавек, некаторых з іх вывозілі з кінатэатру машыны "хуткай дапамогі".

"Для мяне стала вялікай нечаканасцю тое, што гэты фільм прагледзела столькі чалавек. Шмат краін набылі яго і глядзяць да цяперашнега часу. І я ведаю, чаму… Калі б у людзей былі больш моцныя нервы, то гледачаў было б яшчэ больш", — казаў рэжысёр Элем Клімаў у інтэрв'ю расійскаму тэлеканалу.

Па версіі брытанскага часопісу "Timeout London" фільм заняў першае месца ў рэйтынгу "50 лепшых фільмаў пра Вялікую Айчынную вайну". 

Савецкая двухсерыйная стужка знята паводле апавядання Алеся Адамовіча "Хатынская аповесць" сумеснымі намаганнямі студый "Беларусьфільм" і "Масфільм". Фільм не з'яўляецца экранізацыяй, але для сюжэту аўтары абралі менавіта Хатынь, сімвал народнай бяды і пакутаў, каб праз яе перадаць увесь жах ваеннага ліхалецця.

Фільм заснаваны на рэальных падзеях.

Дзеянне карціны адбываецца на тэрыторыі Беларусі ў 1943 годзе. Сюжет фільма даволі просты: пра тое як 16-цігадовы хлапчук усяго за два дні вайны пераўтвараецца ў сівога старога.

Адкуль прыйшла ідэя

Паводле слоў рэжысёра Клімава, фільм быў зняты і атрымаўся менавіта такім па некалькіх прычынах. Па-першае, ён сам бачыў усе жахі вайны, калі быў яшчэ зусім малы і заўжды памятаў пра тое, што ён проста абавязаны зняць фільм пра вайну. Па-другое, час выхаду фільма — гэта час "халоднай вайны". У сярэдзіне 80-х людзі жылі ў чаканні трэцяй сусветнай, былі напалоханы палітыкай ЗША і СССР, адчувалі моцны псіхалагічны ўціск. Па-трэцяе, Клімаў не быў задаволены сваёй папярэдняй стужкай— "Агоніяй".

"Я не быў задаволены сабой, хаця меў выдатны матэрыял, здымачную групу, выканаўцаў роляў, кампазітарам… Мне здавалася, што я не справіўся са складанымі звышстанамі, якія мне трэба было даследаваць. У мяне ўзнік нейкі комплекс, і я марыў знайсці матэрыял і раэбілітавацца ў сваіх уласных вачах", — казаў Клімаў.

Аляксей Краўчанка ў фільме Ідзі і глядзі
© Sputnik / Л. Лупаў
Аляксей Краўчанка ў фільме "Ідзі і глядзі"

Гэтыя абставіны вынудзілі рэжысёра шукаць сюжэт, які быў бы звязаны і з вайной, і з пачуцём апакаліптычнай катастрофы ў свеце.  Выпадкова ён убачыў "Хатынскую аповесць" Адамовіча, якую дагэтуль не ведаў.

Клімаў і Міцкевіч пазнаёміліся і пачалі разам працаваць над фільмам. Першапачаткова агульны праект насіў назву "Забіць Гітлера".

"Мы мелі на ўвазе "забіць Гітлера" ўсюды і ў кожным. Таму што гітлер сядзіць у кожным з нас у большай ці ў меньшай ступені", — тлумачыў рэжысёр.

Калі творчая група пачала рыхтавацца да здымак, знайшлі акцёра на галоўную ролю і месца для натурных здымак, працэсу стала перашкаджаць кіраўніцтва дзяржкіно з-за асабістай непрыязнасці да рэжысёра. Нягледзячы на падтрымку фільма тагачасным кіраўніком дзяржавы Пятром Машэравым, здымкі стужкі былі адкладзены амаль на 10 гадоў і толькі з набліжэннем 40-й гадавіны Вялікай Перамогі пра фільм зноў узгадалі, але загадалі, каб над ім працаваў другі рэжысёр. Тады за Клімава заступіўся Адамовіч, аўтар сцэнарыя, фільму далі новую назву "Ідзі і глядзі" і пачалі здымаць.

Сродкамі кінематографа

Здымкі фільма праходзілі ў храналагічным парадку цягам дзевяці месяцаў у Бярэзінскім запаведніку, каля вёскі Каменка. У гэты перыяд Клімаў быў адзіным удзельнікам здымачнай групы. Ён ні на хвіліну не пакідаў месца натурных здымак, каб "не страціць сувязь з трагедыяй".

Нягледзячы на вялікую матывацыю, багаты вопыт, магчымасці, здымкі фільму, са слоў рэжысёра, праходзілі "марудна і не вытворча".

На здымках фільму Ідзі і глядзі
© Sputnik / Л. Лупаў
На здымках фільму "Ідзі і глядзі"

Падчас працы ў Клімава заўсёды на стале знаходзілася кніга "Я з вогненай вёскі", якая для яго была своеасаблівай "лакмусавай паперкай, якая не дазваляла ні на ёту схлусіць у фільме".  Ды і тэма падавалася рэжысёру вельмі святой, каб "сапраўдным кіно займацца".

"Я казаў тады Алесю Адамовічу: "Калі я буду рабіць гэта сур'ёзна, а рабіць я буду толькі сур'ёзна, то яго ніхто не будзе глядзець". Алесь адказаў мне: "Няхай не глядзяць, але вы абавязаны гэта зрабіць".

Падчас здымак у фільме выкарыстоўваліся сапраўдныя патроны і снарады. Хутчэй за ўсё гэта звяза з тым, што рэжысёр імкнуўся "расказаць людзям праўду", зрабіць фільм максімальна рэчаісным і набліжаным да жыцця, што характэрна для ўсёй творчасці Клімава.

Спачатку планавалася выкарыстоўваць піратэхніку, але пазней рэжысёр з аператарам прыйшлі да высновы, што такія выбухі выглядаюць не натуральна і вырашылі прымяніць сапраўдныя снарады, што значна павялічыла ступень рызыкі для жыцця акцёраў.

Беларусы і беларускасць

Аднак у некаторых выпадках аўтарам прыйшлося адыйсці ад сваіх імкенняў да натуральнасці. Так, было вырашана адмовіцца ад беларускай мовы ў стужцы, пакінуўшы яе толькі ў асобных фразах і гутарках жыхароў вёскі.

Па словах Аляксея Краўчанкі, расійскага акцёра галоўнай ролі, падчас агучвання фільму вырашылі "зрабіць своеасаблівы мутант руской і беларускай мовы, таму што калі б я размаўляў на "правільнай" беларускай мове, то сам нічога не разумеў бы".

У здымках прымала ўдзел вялікая колькасць непрафісійных акцёраў, карэнных жыхароў вёсак, сярод якіх былі і сталыя людзі, і рэжысёр адчуваў моцны душэўны дыскамфорт, прымушаючы іх зноў перажываць ваенны жах.

Кадр з фільму Ідзі і глядзі
© Sputnik / Л. Лупаў
Віктар Лорэнц у ролі камандзіра карнага батальёна

Клімаў лічыў, што ў беларусаў "генацыд у генах", і па-сапраўднаму сыграць вайну ім не дазваляе "механізм псіхалагічнай абароны" — уменне забываць цяжкія ўзрушанні. Напрыклад, падчас здымак эпізоду, калі ўсю вёску павінны былі знішчыць у свіране, здымачная група ніяк не магла дамагчыся напалу эмоцый, і тады нехта пусціў слых, што "кіношнікі могуць і сапраўды ўсё спаліць".

Для дасягнення большай рэчаіснасці аўтары выкарыстоўвалі яшчэ адзін метад: сцэнарыст Адамовіч на здымачнай пляцоўцы прасіў сесці людзей на зямлю і чытаў ім урыўкі з кнігі "Я з вогненнай вёскі".

Работа з акцёрамі

Са слоў рэжысёра, асноўнай мэтай фільма было перадаць "запарогавы стан напружаннасці і жаху". Каб гэта зняць, працавала цэлая здымачная група, а выканаўца галоўнай ролі, падлетак, быў адзін.

Клімаў добра разумеў, што павінен быў абараніць акцёра Аляксея Краўчанку, тады яшчэ дзіцяці, ад магчымай звар'яцеласці. Каб захаваць псіхічны стан маладога акцёра здаровым, з ім працавалі гіпнолагі і псіхлогагі. Для гэтага імі была распрацавана цэлая сістэма псіхалагічнай абароны, якая ўключала тэсціраванне і ўваход у падсвядомасць, насычэнне ведамі і разгрузка ад іх з мэтай пазбегнуць псіхічных парушэнняў.

Адзіным выпадкам, калі рэжысёр хацеў прыбегнуць да сапраўднага гіпнозу, была сцэна на балоце, дзе галоўны герой — Флёра — намагаўся утапіцца ў брудзе. Ва ўсіх астатніх выпадках выкарыстоўвалі аўтатрэнінг.

Самым страшэнным для яго было, як ён потым казаў, эпізод у царкве-свіране, куды сагналі, а потым спалілі людзей. Нягледзячы на яго ўстойлівую псіхіку, ён потым казаў мне: "Я ледзь не звар'яцеў".

З-за адсутнасці вопыту, рэжысёр павінен быў пакідаць шмат часу на тлумачэнні. На думку Клімава, калі ў акцёра ёсць вопыт, то менавіта ім ён можа абараніцца, а калі вопыта няма, то ёсць рызыка нашкодзіць самому сабе, асабліва ў такіх ролях. Потым Краўчанка адзначаў высокі прафесіаналізм Клімава, які ні разу не крыкнуў на яго.

Акрамя эпізоду са свіранам, Краўчанку вельмі ўсхвалявала сцэна з каровай: падчас здымак жывёліна ўстала на дыбкі і ледзь не задавіла акцёра. Дарэчы, на думку некаторых кінематаграфістаў, у гэтым эпізодзе выкарыстоўваліся сапраўдныя кулі. І карову сапраўды забілі.

Кропка ў творчасці Клімава

Паводле слоў рэжысёра пасля "Ідзі і глядзі" яму больш не хацелася здымаць кіно. Вельмі вялікая эмацыйная аддача была ўкладзена ў гэты фільм.

"У той жа Амерыцы людзям вельмі складана яго глядзець. А тыя, хто глядзяць, потым кажуць, што мы выдумалі фільм жахаў. Але гэта не так. Гэта пра жыццё.  З паказамі фільма за мяжой звязана вельмі шмат драматычных гісторый", — казаў Клімаў.

Клімаў ніколькі не шкадаваў, што выпусціў гэтую стужку, няглдезячы на ўсе перашкоды і цяжкасці падчас здымак. "Карціна далася мне вельмі цяжка, вельмі шмат сіл было ўкладзена, але я лічу, што ёсць у жыцці моманты, калі трэба здзяйсняць сапраўдныя ўчынкі, і менавіта таму ёсць сэнс займацца творчасцю. Калі ты можаш нешта данесці людзям", — казаў рэжысёр.

Фільм адзначаны ўзнагародамі:

  • "Залаты прыз" Элему Клімаву на XIV Маскоўскім кінафестывалі (Масква, СССР, 1985)
  • Спецыяльны прыз за фільм "Ідзі і глядзі" на I Міжнародным фестывалі "Фестроя" (Сетубал, Партугалія, 1985)
  • Галоўны прыз журы Элему Клімаву, прыз "За лепшае гукавое вырашэнне" Віктару Морсу і прыз "За лепшае мастацкае вырашэнне" Аляксею Радзівонаву і Віктару Пятрову на XIX Усесаюзным кінафестывалі (Алма-Ата, СССР, 1986)
  • "Лепшы фільм года" па апытанні часопісу "Савецкі экран" (Масква, СССР).
682
Тэги:
70-годдзе Дня Перамогі, Кіно, Масфільм, Беларусьфільм, Алесь Адамовіч, Элем Клімаў, Беларусь
По теме
Лепшыя беларускія фільмы пра Вялікую Айчынную: “Альпійская балада”
Лепшыя фільмы пра Вялікую Айчынную: “Вуліца малодшага сына”
Лепшыя беларускія фільмы пра Вялікую Айчынную вайну: “Цераз могілкі”
Лепшыя беларускія фільмы пра Вялікую Айчынную вайну: “Трэцяя ракета”
Акцыя Бессмяротны полк, архіўнае фота

Пададзена заява на правядзенне "Бессмяротнага палка" ў Мінску

9
Згодна з беларускім заканадаўствам анансаваць час і месца мерапрыемства да таго, як яно атрымае адабрэнне ў выканкаме, нельга.

МІНСК, 3 мая — Sputnik. Шэраг арганізацый і актывістаў падалі заяўку на правядзенне акцыі "Бессмяротны полк" у Мінску, паведамілі Sputnik у аргкамітэце па правядзенні шэсця.

Акцыя "Бессмяротны полк" зарадзілася ў Расіі і з часам ахапіла многія краіны свету: людзі ў гонар Дня Перамогі праходзяць па цэнтральных вуліцах гарадоў з партрэтамі сваякоў, якія ваявалі ў Вялікай Айчыннай вайне. Удзельнічаў у "Бессмяротным палку" ў мінулым годзе і прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін.

У рэдакцыю Sputnik звярнуліся з пытаннем чытачы: ці пройдзе "Бессмяротны полк" у беларускай сталіцы? У мінулым годзе падобная акцыя не адбылася — арганізатары не атрымалі дазвол.

Як распавялі ў аргкамітэце правядзення "Бессмяротнага палка" ў Беларусі, заяўнікі пісалі ліст з просьбай дазволіць акцыю і прапановай прыняць удзел у ёй і на імя прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі.

"Мы падалі і заяўку ў Мінгарвыканкам. Планавалі прайсці ўдзень у цэнтры горада", — распавёў Sputnik экс-дэпутат і адзін з заяўнікаў шэсця Валерый Драко.

Па словах суразмоўцы Sputnik, адказ гарадскіх уладаў пакуль не атрыманы — таму анансаваць дакладны час і месца збору ўдзельнікаў "Бяссмяротнага палка" ў Мінску нельга. Аднак ён выказаў упэўненасць у тым, што акцыя адбудзецца.

"Сярод заяўнікаў "Бессмяротнага палка" — не толькі грамадскія аб'яднанні, але і самі ветэраны Вялікай Айчыннай вайны. Многія ўжо нават партрэты падрыхтавалі", — адзначыў арганізатар акцыі.

Мяркуецца, што Мінгарвыканкам дасць адказ заяўнікам акцыі ў бліжэйшыя дні.

9
Тэги:
Дзень Перамогі, Мінгарвыканкам, Мінск, Беларусь
Слова COVID-19 адлюстроўваецца ў кроплі на ігле шпрыца

Ад правалаў у памяці да загусцення крыві: якія наступствы ў COVID-19

0
(абноўлена 17:52 25.11.2020)
Амаль 60 мільёнаў чалавек па ўсім свеце апынуліся заражаныя каронавірусам. Самая напружаная сітуацыя склалася ў ЗША, Індыі і Бразіліі.

МІНСК, 25 ліс - Sputnik. Урач-імунолаг Уладзіслаў Жамчугоў распавёў аб наступствах каронавіруснай інфекцыі для арганізма.

Паводле яго слоў, у час захворвання магчымыя пашкоджанні цэнтральнай і перыферычнай нервовай сістэмы. У хворага назіраюцца правалы ў памяці, адсутнасць нюху, парушэнні слыху, парэстэзіі - парушэнне адчувальнасці ў розных частках цела.

Наступствы COVID-19 Уладзіслаў Жамчугоў параўнаў з наступствамі ВІЧ/СНІД, а таксама рассеянага склерозу. Паводле яго слоў, гэтым сімптомы могуць захоўвацца доўгі час, паколькі адбываецца аднаўленне нервовых клетак.

"Мы бачым у такіх хворых пры магнітна-рэзананснай тамаграфіі карціну, вельмі падобную на рассеяны склероз. Такое бывае і пры ВІЧ/СНІД", - адзначыў імунолаг ў эфіры НСН.

У нейкім плане каронавірус падобны да інсульта, дадаў урач. У некаторых хворых адбывалася загусценне крыві. У сувязі з гэтым медык рэкамендаваў асаблівую ўвагу надаваць сасудам і згусальнасці крыві пры лячэнні COVID-19.

Разам з тым, ён нагадаў, што каронавірус да канца не вывучаны, таму казаць аб доўгатэрміновых наступствах рана.

Па дадзеных універсітэта Джонса Хопкінса, у свеце каронавірусам заразіліся каля 60 мільёнаў чалавек. Больш за ўсё выпадкаў заражэння зарэгістравана ў ЗША (больш за 12,5 мільёнаў), Індыі (9,2 млн) і Бразіліі (больш за 6,1 млн). Па ўсім свеце памерлі больш за 1,4 мільёна пацыентаў, у якіх быў знойдзены COVID-19.

0
Тэги:
каронавірус